અમૃતકળશથી આયુર્વેદ સુધી: ચિકિત્સા અને જ્ઞાનના આદિ સ્ત્રોત એટલે ભગવાન ધન્વંતરી

દેવો અને અસુરોએ જ્યારે ક્ષીરસાગરનું મંથન શરૂ કર્યું ત્યારે સમુદ્રના ગર્ભમાંથી એક પછી એક અદભુત તત્વો બહાર આવવાં લાગ્યાં. હળાહળ વિષ નીકળ્યું તો ભગવાન શિવે તેને પોતાના કંઠમાં ધારણ કર્યું. કામધેનુ, ઉચ્ચૈઃશ્રવા, ઐરાવત, કૌસ્તુભ મણિ અને કલ્પવૃક્ષ જેવા દિવ્ય રત્નો પ્રગટ થયા. માતા લક્ષ્મી પ્રગટ થયાં અને ભગવાન વિષ્ણુને પોતાના પતિ તરીકે વર્યા. સમુદ્રમંથનની આ લાંબી ઘટનામાં એક ક્ષણ એવી પણ આવી, જ્યારે સમુદ્રમાંથી એક દિવ્ય પુરુષ પ્રગટ થયા. તેમના હાથમાં અમૃતથી ભરેલો કળશ હતો. પીળાં વસ્ત્રો, તેજસ્વી કુંડળો, વિશાળ વક્ષસ્થળ અને સિંહ જેવી કાંતિ ધરાવતા એ પુરુષને જોઈને અસુરોની નજર સીધી તેમના હાથમાં રહેલા કળશ પર ગઈ.

શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના આઠમા સ્કંધમાં આ પ્રસંગનું વર્ણન આવે છે. શ્લોક 8.8.34માં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ પુરુષ ભગવાન ધન્વંતરી છે. તેમને ભગવાન વિષ્ણુના અંશરૂપ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે અને તેમની ઓળખ સાથે એક વિશેષ શબ્દ આવે છે- ‘આયુર્વેદદૃક્’. શ્લોકનો અર્થ સ્પષ્ટ છે કે ધન્વંતરી ચિકિત્સાવિજ્ઞાનમાં પારંગત છે. અહીંથી ભગવાન ધન્વંતરીની ઓળખનો સૌથી મહત્વનો ભાગ શરૂ થાય છે. હાથમાં અમૃતકળશ લઈને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થનાર દેવતા અને આયુર્વેદના જ્ઞાતા, આ બંને ઓળખ એક જ પાત્રમાં જોડાય છે. ભારતીય પરંપરામાં અમૃત જીવનની રક્ષા અને દીર્ઘ આયુષ્યનું પ્રતીક છે, જ્યારે આયુર્વેદ જીવનને સમજવા, જાળવવા અને રોગથી બચાવવા માટેનું જ્ઞાન છે. ધન્વંતરીની છબીમાં બંને સાથે આવે છે.

એ દિવ્ય વિભૂતિ, જેને આદિ વૈદ્ય તરીકે યાદ રખાઈ

સમુદ્રમંથનના પ્રસંગમાં ધન્વંતરીના હાથમાં રહેલો અમૃતકળશ તેમની ઓળખનો સૌથી જાણીતો ભાગ છે. પરંતુ ભાગવત તેમને માત્ર અમૃત લઈને આવેલા દેવતા તરીકે ઓળખાવતું નથી. ‘આયુર્વેદદૃક્’ શબ્દ તેમના ચિકિત્સાજ્ઞાન તરફ સીધો સંકેત કરે છે. સંસ્કૃતના આ શબ્દમાં ‘આયુર્વેદ’ અને ‘દૃક્’, એટલે કે જાણનાર અથવા જાણકાર, બંનેનો સંબંધ છે. એટલે ધન્વંતરીનું પ્રાગટ્ય ભારતીય પરંપરામાં આરોગ્ય અને ચિકિત્સાના જ્ઞાન સાથે જોડાયેલું છે. સમુદ્રમંથનની કથામાં અમૃતની ઇચ્છા દેવો અને અસુરો બંનેને છે. અમૃત હાથમાં આવે તે પહેલાં જ તેને લઈને સંઘર્ષ શરૂ થઈ જાય છે. ભાગવતના આગળના શ્લોકમાં અસુરો ધન્વંતરીના હાથમાંથી અમૃતનો કળશ છીનવી લે છે. આ પ્રસંગમાં ધન્વંતરીનું દૈવી સ્વરૂપ અને અમૃતનું મહત્વ બંને સ્પષ્ટ થાય છે. ભારતીય સ્મૃતિમાં તેમનું નામ ત્યારથી જ આયુષ્ય અને આરોગ્ય સાથે જોડાઈ ગયું.

ધનતેરસના દિવસે ધન્વંતરીનું પૂજન પણ આ જ પરંપરાનો ભાગ છે. ઘરમાં ધન અને સમૃદ્ધિ માટે પૂજા થતી હોય ત્યારે અમૃતકળશધારી ભગવાન ધન્વંતરીનું સ્મરણ જીવનના બીજા પ્રકારના ધનની યાદ અપાવે છે. સોનું અને ચાંદી ભૌતિક સંપત્તિ છે. સ્વસ્થ શરીર, દીર્ઘ આયુષ્ય અને તેને જાળવવાનું જ્ઞાન માનવજીવનની એવી સંપત્તિ છે, જેના વિના બાકીની સંપત્તિનો ઉપયોગ પણ શક્ય નથી. આ વિચાર પાછળ કોઈ આધુનિક અર્થઘટન ઊભું કરવું પડતું નથી. ભારત સરકારના પોતાના આયુર્વેદ સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં આયુર્વેદને ‘સાયન્સ ઑફ લાઇફ’ એટલે જીવનના વિજ્ઞાન તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે. ‘આયુ’નો અર્થ જીવન અને ‘વેદ’નો અર્થ જ્ઞાન અથવા વિજ્ઞાન એવો તેનો મૂળ અર્થ આપવામાં આવે છે.

આયુર્વેદમાં ‘આયુ’ માત્ર ઉંમર નથી

ભારતીય ચિકિત્સા પરંપરામાં જીવનનો અર્થ માત્ર શ્વાસ ચાલતો રહે એટલો નથી. શરીર કેવી રીતે સ્વસ્થ રહે, આહાર કેવો હોય, ઋતુ પ્રમાણે જીવનશૈલીમાં શું ફેરફાર કરવો, રોગથી બચવા માટે શું કરવું અને રોગ થયા પછી તેની સારવાર કેવી રીતે કરવી, આ બધા પ્રશ્નો આયુર્વેદના જ્ઞાનક્ષેત્રમાં આવ્યા. આ પરંપરાના ગ્રંથોનું વિશ્વ આજે પણ વિશાળ છે. ચરક સંહિતા આંતરિક ચિકિત્સાની પરંપરા સાથે જોડાયેલી છે. સુશ્રુત સંહિતા શસ્ત્રક્રિયા માટે વિશેષ જાણીતી છે. વાઘભટ્ટની અષ્ટાંગહૃદય અને અષ્ટાંગસંગ્રહ જેવી કૃતિઓએ અગાઉના જ્ઞાનને સંક્ષિપ્ત અને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું. આયુર્વેદના આ ગ્રંથપ્રવાહમાં શરીર, રોગ, નિદાન, ઔષધિ, આહાર અને ઉપચાર અંગેનું વિશાળ જ્ઞાન સંચિત થયું.

અહીં ભારતના પ્રાચીન જ્ઞાનવિશ્વની એક મહત્વની બાબત દેખાય છે. ચિકિત્સા કોઈ એક જ શાખામાં બંધાયેલી નહોતી. શરીરનો અભ્યાસ હતો, ઔષધિઓનો અભ્યાસ હતો, આહારની ચર્ચા હતી, રોગોના લક્ષણોનું વર્ણન હતું અને જરૂર પડે ત્યારે શસ્ત્રક્રિયાની પદ્ધતિઓ પણ વિકસાવવામાં આવી હતી. આ જ્ઞાન પેઢી દર પેઢી આગળ વધ્યું અને પછી સંહિતાઓમાં સંકલિત થયું. ભગવાન ધન્વંતરી આ લાંબી પરંપરાના મૂળમાં રહેલ વૈદ્યની છબી કરતાં ઘણું મોટું સ્થાન ધરાવે છે. તેઓ આયુર્વેદના દૈવી અધિષ્ઠાતા છે. તેમની સાથે જોડાયેલી કથા એ સમયની છે, જ્યારે ચિકિત્સાજ્ઞાનને આધુનિક અર્થમાં સંસ્થાઓ કે યુનિવર્સિટીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યું નહોતું. જ્ઞાન ગુરુ પાસે હતું અને શિષ્ય તેની પાસે જઈને શીખતો હતો. આ પરંપરા આગળ કાશી સુધી પહોંચે છે.

કાશીમાં ધન્વંતરી ગુરુ બને છે

સુશ્રુત સંહિતાના પ્રથમ અધ્યાયમાં ધન્વંતરીની પરંપરાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ મળે છે. અહીં કાશીના રાજા દિવોદાસને ધન્વંતરી તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે. સુશ્રુત સહિત શિષ્યો તેમના આશ્રમમાં પહોંચે છે અને આયુર્વેદનું જ્ઞાન મેળવવા તેમની પાસે વિનંતી કરે છે. ત્યારબાદ ધન્વંતરી ચિકિત્સાશાસ્ત્રનું જ્ઞાન સમજાવવાનું શરૂ કરે છે. સમુદ્રમાંથી અમૃતકળશ લઈને પ્રગટ થયેલા ધન્વંતરી અને કાશીમાં શિષ્યોને ચિકિત્સા શીખવતા ધન્વંતરી વચ્ચે અહીં એક સીધી પરંપરા સ્થાપિત થાય છે. એક તરફ દેવત્વ છે અને બીજી તરફ ગુરુ-શિષ્ય સંબંધ. એક તરફ અમૃત છે અને બીજી તરફ રોગ સામે લડવાનું જ્ઞાન. પુરાણની કથા અહીં શાસ્ત્રીય ચિકિત્સા પરંપરા સાથે જોડાય છે.

સુશ્રુત સંહિતાના આ પ્રસંગનું મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે ધન્વંતરીનું નામ હવે માત્ર દેવકથામાં નથી રહેતું. તેઓ એક એવી પરંપરાના ગુરુ તરીકે સામે આવે છે, જેમાં ચિકિત્સા શીખવવામાં આવે છે. શિષ્યો પ્રશ્નો કરે છે અને ગુરુ તેમને શરીર તથા રોગવિજ્ઞાન સમજાવે છે. આ જ જ્ઞાન આગળ ગ્રંથરૂપે સંચિત થાય છે. કાશીનું સ્થાન પણ અહીં નોંધપાત્ર છે. ભારતના પ્રાચીન જ્ઞાનકેન્દ્રોમાં કાશીનું નામ વિશેષ રીતે લેવામાં આવે છે. ધર્મ, દર્શન, સંસ્કૃત અને શાસ્ત્રોની સાથે ચિકિત્સાની પરંપરા પણ કાશી સાથે જોડાયેલી રહી. ધન્વંતરી અને સુશ્રુતની પરંપરાએ આ શહેરને ભારતીય ચિકિત્સા ઇતિહાસમાં અલગ સ્થાન આપ્યું.

સુશ્રુતના શસ્ત્રમાં દેખાતું પ્રાચીન ભારત

સુશ્રુતનું નામ લેતાં જ શસ્ત્રક્રિયા સામે આવે છે. સુશ્રુત સંહિતા પ્રાચીન ભારતીય ચિકિત્સા સાહિત્યની એવી કૃતિ છે જેમાં શસ્ત્રક્રિયા અંગે વિસ્તૃત ચર્ચા જોવા મળે છે. શરીરરચના, ઘા, શસ્ત્રો, વિવિધ પ્રકારની શસ્ત્રક્રિયાઓ અને સર્જરી પછીની સંભાળ જેવા વિષયો તેના વિશાળ વિષયક્ષેત્રનો ભાગ છે. સુશ્રુત પરંપરાની ચર્ચા કરતી વખતે સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે શસ્ત્રક્રિયાને કોઈ અચાનક ચમત્કાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી નથી. તેના પાછળ અભ્યાસ, નિરીક્ષણ અને તાલીમની વાત આવે છે. શરીરને સમજવું પડે, સાધનોને સમજવા પડે અને પ્રક્રિયાનો અભ્યાસ કરવો પડે. આ પ્રકારનું જ્ઞાન ગુરુ પાસેથી શિષ્ય સુધી પહોંચે છે.

આયુષ મંત્રાલય અનુસાર પણ સુશ્રુત સંહિતાને શસ્ત્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલી મુખ્ય આયુર્વેદિક સંહિતા તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં સર્જરી ઉપરાંત આંખ, કાન, નાક, ગળા અને દાંત જેવા વિષયોનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. ચરક સંહિતા આંતરિક ચિકિત્સા સાથે અને વાઘભટ્ટની કૃતિઓ આયુર્વેદના વ્યાપક સંકલન સાથે જોડાય છે. આ બધું જોતા પ્રાચીન ભારતની ચિકિત્સા પરંપરા વિશે એક વાત ચોક્કસ કહી શકાય છે. અહીં શરીર વિશે જિજ્ઞાસા હતી અને તે જિજ્ઞાસાને વ્યવસ્થિત જ્ઞાનમાં ફેરવવાની પ્રક્રિયા હતી. રોગનું કારણ શોધવું, લક્ષણો ઓળખવા, ઔષધિનો ઉપયોગ કરવો અને જરૂરી હોય ત્યારે શસ્ત્રનો ઉપયોગ કરવો, આ બધું એક લાંબી જ્ઞાનપરંપરામાં આવતું હતું.

ધન્વંતરીથી સુશ્રુત સુધી પહોંચતી કથા એટલે આ જ જ્ઞાનપ્રવાહની શરૂઆતની સ્મૃતિ. ધન્વંતરી દૈવી વૈદ્ય છે અને સુશ્રુત તે જ પરંપરામાંથી ઊભા થયેલા ચિકિત્સક છે. એકને પુરાણોમાં સ્થાન મળ્યું અને બીજાએ પોતાના જ્ઞાનને સંહિતામાં સ્થાન આપ્યું.

શરીર, રોગ અને ઔષધિ અંગેનો વિશાળ જ્ઞાનસંગ્રહ

આયુર્વેદનો વિકાસ માત્ર સુશ્રુત સુધી અટક્યો નહોતો. ચરક સંહિતા, સુશ્રુત સંહિતા અને વાઘભટ્ટની કૃતિઓ ભારતીય ચિકિત્સા પરંપરાના એવા આધારસ્તંભ બન્યા, જેના પર પછીના વૈદ્યો અને વિદ્વાનોએ કામ કર્યું. સમય જતાં ઔષધિઓના વર્ણન, વિવિધ રોગોની ચર્ચા, ઉપચારપદ્ધતિઓ અને જીવનશૈલી સંબંધિત જ્ઞાનનો સંગ્રહ વધતો ગયો. આ પરંપરાની વિશેષતા તેના સતત સંકલનમાં પણ છે. એક પેઢી જે જાણતી હતી તે બીજી પેઢી સુધી પહોંચ્યું. શિષ્યે ગુરુ પાસેથી શીખ્યું, પોતાના અનુભવ સાથે તેને આગળ વધાર્યું અને પછી તે જ્ઞાન ગ્રંથો તથા ભાષ્યોમાં સચવાયું. પ્રાચીન ભારતના જ્ઞાનવિશ્વમાં આ પ્રક્રિયા અનેક શાસ્ત્રોમાં જોવા મળે છે અને આયુર્વેદ પણ તેમાંથી અલગ નહોતું.

આજે પ્રાચીન ભારતીય ચિકિત્સા પરંપરાની ચર્ચા કરતી વખતે આધુનિક વિજ્ઞાનના માપદંડોને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે. જોકે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ એ છે ભારતીય પરંપરામાં હજારો વર્ષ પહેલાં માનવ શરીર, રોગ, ઔષધિ અને શસ્ત્રક્રિયા અંગે વિશાળ જ્ઞાનસંગ્રહ ઊભો થયો હતો. આ જ્ઞાનના ઐતિહાસિક અસ્તિત્વને સમજવા માટે ચરક અને સુશ્રુત જેવા ગ્રંથો પોતે મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યિક પુરાવા છે. ભગવાન ધન્વંતરીને આ સમગ્ર પરંપરાના મૂળમાં જોવાનું કારણ પણ અહીં સમજાય છે. તેઓ કોઈ એક ઔષધિ, એક રોગ અથવા એક સારવારપદ્ધતિના દેવતા નથી. તેમની સાથે ‘આયુર્વેદ’ શબ્દ જ જોડાયેલો છે. શ્રીમદ્ ભાગવતનો ‘આયુર્વેદદૃક્’ શબ્દ આ ઓળખને શાસ્ત્રીય આધાર આપે છે.

ધનતેરસમાં છુપાયેલું ‘ધન’

ધનતેરસનું નામ સાંભળતાં સામાન્ય રીતે સોનું, ચાંદી, વાસણો, ઘરનું ધન અને લક્ષ્મીપૂજન યાદ આવે છે. ભગવાન ધન્વંતરીની ઉપસ્થિતિ આ જ દિવસે બીજી દિશા ખોલે છે. ધનનો અર્થ જીવનમાં ઉપયોગી દરેક મૂલ્યવાન વસ્તુ સુધી વિસ્તરે છે. આરોગ્ય વિના સંપત્તિનો આનંદ કેટલો સમય ટકી શકે? શરીર સાથ ન આપે તો ભૌતિક સુખનો ઉપયોગ કેટલો થઈ શકે? ધન્વંતરીના હાથમાં રહેલો અમૃતકળશ આ પ્રશ્નનો પ્રતીકાત્મક જવાબ છે. માનવજાતની સૌથી જૂની ઇચ્છાઓમાં જીવનને લાંબું કરવાની ઇચ્છા છે. ભારતીય પરંપરાએ આ ઇચ્છાને અમૃતની કથામાં વ્યક્ત કરી. પછી એ જ સંસ્કૃતિએ આયુર્વેદના સ્વરૂપમાં જીવનને જાળવવા અને સ્વસ્થ રાખવા માટેનું જ્ઞાન વિકસાવ્યું.

એટલે ધનતેરસના દિવસે ધન્વંતરીનું સ્મરણ કોઈ અલગ ધાર્મિક પ્રસંગ નથી. તે ભારતીય પરંપરામાં ‘ધન’ના અર્થને જીવન સાથે જોડે છે. સંપત્તિ બહારની વસ્તુ છે. આરોગ્ય પોતાના શરીરમાં છે અને આયુર્વેદ તે આરોગ્યને સમજવાનું જ્ઞાન છે. આ જ કારણે ભગવાન ધન્વંતરીનું સ્થાન લક્ષ્મી અને કુબેરની સાથે ધનતેરસમાં પણ અલગ પ્રકારનું છે. લક્ષ્મી સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે, કુબેર સંપત્તિના રક્ષક તરીકે પૂજાય છે અને ધન્વંતરી જીવન તથા આરોગ્ય સાથે જોડાય છે. દિવાળીના આરંભના આ દિવસોમાં ભારતીય સંસ્કૃતિ એક જ શબ્દ ‘ધન’ની અંદર જીવનની અલગ-અલગ જરૂરિયાતોને યાદ કરે છે.

ધન્વંતરી આજે પણ ભારતના આયુર્વેદ સાથે જોડાયેલા છે

સમય બદલાયો, ચિકિત્સાની પદ્ધતિઓ બદલાઈ અને આધુનિક મેડિકલ સાયન્સે માનવ શરીર વિશે અસાધારણ જ્ઞાન મેળવ્યું. છતાં ભગવાન ધન્વંતરીનું નામ આયુર્વેદમાંથી અદૃશ્ય થયું નથી. ભારત સરકારે 2016થી રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ દિવસની ઉજવણી શરૂ કરી હતી અને શરૂઆતના વર્ષોમાં આ દિવસ ધન્વંતરી જયંતી એટલે કે ધનતેરસના દિવસે ઉજવાતો હતો. 2025થી સરકારે દર વર્ષે 23 સપ્ટેમ્બરને આયુર્વેદ દિવસ તરીકે નક્કી કર્યો છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ ફેરફારનો હેતુ આયુર્વેદ દિવસને એક નિશ્ચિત વાર્ષિક તારીખ આપવાનો અને તેની વૈશ્વિક ઓળખ વધારવાનો હતો.

2025ના દસમા રાષ્ટ્રીય આયુર્વેદ દિવસ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ધન્વંતરી આયુર્વેદ પુરસ્કારો પણ આપવામાં આવ્યા હતા. આ પુરસ્કારો આયુર્વેદ અને તેની સાથે જોડાયેલી જ્ઞાનપરંપરામાં યોગદાન આપનાર લોકોને આપવામાં આવે છે. આધુનિક ભારતે ધન્વંતરીની પરંપરાને આ રીતે એક નવી સંસ્થાકીય ઓળખ આપી છે. પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં આયુર્વેદના જ્ઞાતા તરીકે ઓળખાતા ધન્વંતરી આજે પણ આયુર્વેદ સાથે જોડાયેલા રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો અને પુરસ્કારોમાં કેન્દ્રસ્થાને છે.

સમુદ્રમંથનની કથામાંથી બહાર આવતા ભગવાન ધન્વંતરીને જોતા શરૂઆતમાં નજર તેમના હાથમાં રહેલા અમૃતકળશ પર જાય છે. પરંતુ શ્રીમદ્ ભાગવતનો એક શબ્દ ‘આયુર્વેદદૃક્’, એ દૃશ્યનો અર્થ ઘણો વિસ્તારી દે છે. તે કળશ સાથે એક જ્ઞાન પણ પ્રગટે છે. જીવનને બચાવવાનું જ્ઞાન, શરીરને સમજવાનું જ્ઞાન અને રોગ સામે માનવને સક્ષમ બનાવતું જ્ઞાન. પછી આ જ પરંપરા કાશીમાં પહોંચે છે. ધન્વંતરી ગુરુ તરીકે સામે આવે છે. સુશ્રુત શિષ્ય તરીકે જ્ઞાન ગ્રહણ કરે છે. ચરક અને વાઘભટ્ટની પરંપરામાં ચિકિત્સાનું જ્ઞાન આગળ વધે છે.

સંહિતાઓ લખાય છે. ઔષધિઓનું જ્ઞાન સચવાય છે. શસ્ત્રક્રિયાની પદ્ધતિઓનું વર્ણન થાય છે. જીવનશૈલી અને આરોગ્ય અંગેના સિદ્ધાંતો વિકસે છે. સદીઓ પછી ભારત સરકાર આયુર્વેદ માટે અલગ સંસ્થાકીય માળખું ઊભું કરે છે અને ધન્વંતરીના નામે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો આપે છે. ધન્વંતરીની ગાથાનો સૌથી સુંદર ભાગ કદાચ આ સતત ચાલતો સંબંધ છે. સમુદ્રમાંથી અમૃતકળશ લઈને પ્રગટ થયેલા દેવતા અને આજે આયુર્વેદના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોમાં યાદ થતા ધન્વંતરી વચ્ચે હજારો વર્ષનું અંતર છે, પરંતુ નામ એક જ છે. ભારતીય સ્મૃતિમાં તેમણે જીવન અને ચિકિત્સાના જ્ઞાન સાથે પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું છે.

ધનતેરસના દિવસે નવા વાસણો ખરીદાય, ધનની પૂજા થાય અને ઘરમાં દીવા પ્રગટે ત્યારે અમૃતકળશધારી ભગવાન ધન્વંતરીનું સ્મરણ એ પ્રાચીન ભારતીય વિચારને ફરી સામે લાવે છે કે જીવન પોતે એક અમૂલ્ય સંપત્તિ છે. તેની રક્ષા માટે જ્ઞાન જોઈએ. એ જ્ઞાનની ભારતીય પરંપરામાં એક દિવ્ય શરૂઆત છે, ભગવાન ધન્વંતરી.