જ્યારે શક્તિ પોતાના પૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રગટે છે…

સૃષ્ટિમાં જે કંઈ પ્રગટે છે, તે પરિવર્તન પામે છે. જે સર્જાય છે, તે એક દિવસ વિલીન થાય છે. જે પ્રાપ્ત થાય છે, તે ગુમાવવાની સંભાવના પણ ધરાવે છે. તો પછી એવી કઈ પૂર્ણતા છે, જેને સમયની સીમા બાંધી શકતી નથી? નવરાત્રિના નવમા દિવસે માતા સિદ્ધિદાત્રીના સ્વરૂપમાં આ પ્રશ્ન એક એવા સનાતન તત્વ સુધી લઈ જાય છે, જ્યાંથી નવદુર્ગાનાં નવેય સ્વરૂપોનો અર્થ ઉઘડે છે અને જ્યાં પહોંચીને સાધકને સમજાય છે કે તેની આખી યાત્રા ખરેખર શાની શોધ હતી.

નવમું સ્વરૂપ અને એક એવો પ્રશ્ન, જેનો અંત નથી

કલ્પના કરો કે એક સાધક નવ દિવસની ઉપાસના પૂર્ણ કરીને દેવીના ચરણોમાં ઊભો છે. નવ દિવસ સુધી તેણે આદ્યશક્તિનાં જુદાં-જુદાં સ્વરૂપોનું ધ્યાન કર્યું છે. તેણે પર્વતપુત્રીમાં અડગ આધાર જોયો છે, તપસ્વિનીમાં સંકલ્પની જ્વાળા જોઈ છે, ચંદ્રઘંટામાં સજાગ શક્તિના દર્શન કર્યા છે, કુષ્માંડામાં સર્જનનું દિવ્ય તેજ અનુભવ્યું છે. તેણે માતૃત્વ, ધર્મરક્ષણ, ભયાનક સંહાર, શુદ્ધિ અને શિવ-શક્તિના અદ્વૈતનું ચિંતન કર્યું છે. હવે સામે છે નવમી શક્તિ, માતા સિદ્ધિદાત્રી. સાધક તેમની પાસે શું માગે? સિદ્ધિ. જ્ઞાન. સામર્થ્ય. કલ્યાણ. કદાચ એવી કોઈ પ્રાપ્તિ, જે તેની અત્યાર સુધીની સાધનાને સાર્થક કરી દે. પરંતુ આ જ ક્ષણે એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. જો સાધનાનો હેતુ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાનો છે તો સિદ્ધિ મળ્યા પછી શું? એક ઇચ્છા પૂર્ણ થાય તો બીજી ઇચ્છા જન્મે છે. એક લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થાય તો તેની આગળ બીજું લક્ષ્ય ઊભું થાય છે. મનુષ્યની પ્રાપ્તિઓ વધે છે, તેની ક્ષમતાઓ વિસ્તરે છે, છતાં પૂર્ણતાની શોધ અટકતી નથી.

તો શું પૂર્ણતા એવી સ્થિતિ છે, જ્યાં મનુષ્ય પાસે માગવા માટે કંઈ બાકી ન રહે? કે પછી પૂર્ણતાનો અર્થ એવો છે કે મનુષ્યને પોતાની પ્રાપ્તિઓથી પરે એવા સત્યનો બોધ થાય, જેની સામે પ્રાપ્તિ અને અપ્રાપ્તિ બંનેનો અર્થ બદલાઈ જાય? માતા સિદ્ધિદાત્રીના સ્વરૂપમાં પ્રવેશવાનો આ દરવાજો છે. તેમનું નામ આપણને સિદ્ધિઓના માહાત્મ્ય સુધી લઈ જાય છે, પરંતુ તેમની ઉપાસનાનું તત્વચિંતન સિદ્ધિની સીમા પર અટકતું નથી. તે આપણને સિદ્ધિ, સાધક અને શક્તિ વચ્ચેના સંબંધ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે. નવદુર્ગાની યાત્રાના અંતે આ પ્રશ્ન વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે અહીં આપણે માત્ર નવમા સ્વરૂપનું દર્શન કરતા નથી. આપણે એ પણ શોધીએ છીએ કે અગાઉનાં આઠ સ્વરૂપોમાંથી પસાર થયેલી ઉપાસના આપણને કઈ સમજણ સુધી લઈ આવી છે.

સિદ્ધિ આપનારાં દેવી અને સિદ્ધિથી પરેનું લક્ષ્ય

માતા સિદ્ધિદાત્રીનું નામ બે શબ્દોથી બનેલું છે. ‘સિદ્ધિ’ અને ‘દાત્રી’. જે સિદ્ધિ પ્રદાન કરે છે તે સિદ્ધિદાત્રી. દેવીના આ સ્વરૂપની ઉપાસનામાં અષ્ટસિદ્ધિઓનું વિશેષ મહત્વ છે. અણિમા, મહિમા, ગરિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ યોગપરંપરામાં વર્ણવાયેલી આઠ સિદ્ધિઓ છે. આ સિદ્ધિઓ અસ્તિત્વના જુદા-જુદા આયામો પર અસાધારણ સામર્થ્યના પ્રતીક તરીકે રજૂ થાય છે. પરંતુ સનાતન પરંપરા અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ભેદ જાળવે છે. સામર્થ્ય અને પરમ જ્ઞાન એક જ વસ્તુ નથી. પતંજલિના યોગસૂત્રમાં સિદ્ધિઓનું વર્ણન છે, પરંતુ યોગસાધનાનું અંતિમ લક્ષ્ય સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરવાનું નથી. ત્રીજા અધ્યાયના 37મા સૂત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સમાધિની દૃષ્ટિએ આ સિદ્ધિઓ ઉપસર્ગ બની શકે છે, જ્યારે વ્યાવહારિક દૃષ્ટિએ તે સિદ્ધિઓ છે.

આ વાક્યની ઊંડાઈ સમજવા જેવી છે. કોઈ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવી એ એક પ્રાપ્તિ છે, પરંતુ એ પ્રાપ્તિ સાધકને પરમ લક્ષ્યની નજીક લઈ જાય છે કે તેની આસક્તિ વધારે છે, એ અલગ પ્રશ્ન છે. સાધનામાં પ્રાપ્ત થયેલું સામર્થ્ય પણ અહંકારનો વિષય બની શકે છે. મનુષ્ય પોતાની વિશેષ ક્ષમતાને પોતાની ઓળખ બનાવી લે તો જે પ્રાપ્તિ તેને આગળ લઈ જવાની હતી, તે જ તેના માર્ગમાં અવરોધ બની શકે છે.

આથી સિદ્ધિદાત્રીનું સ્વરૂપ આપણને સિદ્ધિની મહત્તા સાથે તેની મર્યાદા વિશે પણ વિચારવા પ્રેરે છે. સિદ્ધિનો અર્થ માત્ર કોઈ અસાધારણ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવી નથી. સાધનાની પૂર્ણતા શું છે, એ સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. આ જ વિચાર આપણને નવદુર્ગાની યાત્રાના મૂળ સુધી લઈ જાય છે. નવ દિવસમાં આપણે શક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોનું ચિંતન કર્યું. દરેક સ્વરૂપમાં શક્તિનું એક વિશિષ્ટ કાર્ય, એક વિશિષ્ટ તેજ અને એક વિશિષ્ટ તત્વ પ્રગટે છે. પરંતુ શું આ નવ સ્વરૂપોનો અંતિમ અર્થ માત્ર નવ પ્રકારની શક્તિઓને ઓળખવામાં છે? કે પછી આ વિવિધ સ્વરૂપો આપણને શક્તિ વિશેની એવી સમજણ સુધી લઈ જાય છે, જ્યાં આપણે શક્તિને માત્ર તેના કાર્યથી નહીં, પરંતુ તેના મૂળ સ્વરૂપથી ઓળખવાનો પ્રયાસ કરીએ?

એકમાંથી અનેક અને અનેકમાંથી એક

ઋગ્વેદના પ્રસિદ્ધ વાક્યમાં કહેવામાં આવ્યું છે-

‘एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति।’

અર્થાત્, ‘સત્ય એક છે, જ્ઞાની તેને વિવિધ રીતે વર્ણવે છે.’ આ મંત્ર ઋગ્વેદના 1.164.46માં આવે છે. વૈદિક ચિંતનની આ પંક્તિ સૃષ્ટિના વૈવિધ્ય અને સત્યના એકત્વ વચ્ચેના સંબંધ પર વિચાર કરવા આમંત્રણ આપે છે. આ વિચારને નવદુર્ગાની ઉપાસનામાં મૂકીએ ત્યારે એક અદભુત દૃષ્ટિ ખૂલે છે. એક જ આદ્યશક્તિ નવ સ્વરૂપોમાં પૂજાય છે. દરેક સ્વરૂપનું પોતાનું નામ છે, પોતાનું રૂપ છે, પોતાનું માહાત્મ્ય છે. ભક્ત માતા શૈલપુત્રીની ઉપાસના કરે ત્યારે તેની સામે જે દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટે છે, તે માતા કાલરાત્રિના ઉગ્ર સ્વરૂપથી અલગ દેખાય છે. માતા મહાગૌરીનું ગૌરવર્ણ સ્વરૂપ અને માતા સિદ્ધિદાત્રીનું દિવ્ય સ્વરૂપ પણ પોતાની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.

રૂપો અલગ છે, ઉપાસનાના ભાવ અલગ છે, કથાઓ અલગ છે, પરંતુ નવેય સ્વરૂપો આદ્યશક્તિની ઉપાસનામાં જ જોડાય છે. અહીંથી એક મૂળભૂત પ્રશ્ન જન્મે છે. શું એકત્વનો અર્થ વૈવિધ્યનો અંત છે? શું એક જ પરમ તત્વને સ્વીકારવા માટે તેના વિવિધ સ્વરૂપોની વિશિષ્ટતા ભૂંસી નાખવી પડે?

સનાતન ઉપાસનાનો અનુભવ આ પ્રશ્નનો ઉત્તર જીવંત રીતે આપે છે. ભક્ત એક જ આદ્યશક્તિને અનેક સ્વરૂપોમાં પૂજે છે. દરેક સ્વરૂપનું વિશિષ્ટ માહાત્મ્ય જળવાય છે, છતાં તે સ્વરૂપો વચ્ચે કોઈ અંતિમ વિખંડન ઊભું થતું નથી. એકત્વ અહીં વૈવિધ્યનો નાશ કરીને પ્રાપ્ત થતું નથી. વૈવિધ્યને તેના મૂળ સાથે જોડીને ઓળખવામાં આવે છે. આ જ નવદુર્ગાની યાત્રાનું પ્રથમ મોટું રહસ્ય છે, પરંતુ આ માટે ‘રહસ્ય’ શબ્દની જરૂર નથી. આ તો ઉપાસનાની સામે ખુલ્લું રહેલું સનાતન તત્વ છે. નવ સ્વરૂપોનું એકત્વ તેમનાં નામો ભૂલી જવામાં નથી, પરંતુ દરેક સ્વરૂપમાં આદ્યશક્તિના માહાત્મ્યને ઓળખવામાં છે.

માતા સિદ્ધિદાત્રીના સ્વરૂપે આ દૃષ્ટિ વધુ ઊંડી બને છે. નવમા સ્વરૂપે પહોંચીને ભક્તની ઉપાસના નવથી દસમા સ્વરૂપ તરફ આગળ વધતી નથી. તે નવ સ્વરૂપોમાં પ્રગટેલી શક્તિના વ્યાપક અર્થ તરફ વળે છે. અહીં નવની સંખ્યા પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ આદ્યશક્તિની વ્યાપકતા કોઈ સંખ્યામાં સમાઈ જતી નથી. અંતિમ સ્વરૂપ કોઈ અંતિમ સીમા બનીને ઊભું રહેતું નથી. તે અગાઉનાં તમામ સ્વરૂપોને એકસાથે સમજવાની દૃષ્ટિ આપે છે.

દેવીમાહાત્મ્યમાં પ્રગટેલું શક્તિનું વ્યાપક સ્વરૂપ

દેવીમાહાત્મ્યમાં દેવીની સ્તુતિ કરતાં વારંવાર એક મંત્ર આવે છે-

‘या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥’

અર્થાત્, ‘જે દેવી સર્વ જીવોમાં શક્તિના સ્વરૂપે સ્થિત છે, તેમને વારંવાર નમસ્કાર છે.’

આ સ્તુતિમાં દેવીને માત્ર એક વિશેષ સ્થાનમાં સ્થિત શક્તિ તરીકે વર્ણવવામાં આવતાં નથી. વિવિધ મંત્રોમાં તેઓ બુદ્ધિ, નિદ્રા, ક્ષુધા, છાયા, શક્તિ, તૃષ્ણા, ક્ષમા, શાંતિ, શ્રદ્ધા, કાંતિ, લક્ષ્મી, વૃત્તિ, સ્મૃતિ, દયા અને માતૃત્વ સહિત અનેક સ્વરૂપોમાં વંદનીય છે. આ સૂચિનું તત્વજ્ઞાન વ્યાપક છે. મનુષ્યના જીવનમાં જે શક્તિઓ જુદી-જુદી દેખાય છે, જે વૃત્તિઓ તેના અનુભવને ઘડે છે અને જે ગુણો તેના જીવનને દિશા આપે છે, તેમને પણ દેવીના સ્વરૂપ તરીકે વંદન કરવામાં આવે છે. અહીં ઉપાસનાની દૃષ્ટિ વધુ વિસ્તરે છે. દેવીનું માહાત્મ્ય માત્ર અસાધારણ પ્રસંગોમાં જ પ્રગટતું નથી. બુદ્ધિમાં, સ્મૃતિમાં, ક્ષમામાં, શાંતિમાં અને શ્રદ્ધામાં પણ દેવી વંદનીય છે. શક્તિનું દિવ્ય સ્વરૂપ માત્ર વિશાળ અને ભયાનક રૂપોમાં જ નથી, પરંતુ જીવનને ધારણ કરતી સૂક્ષ્મ અભિવ્યક્તિઓમાં પણ છે.

આ દૃષ્ટિએ માતા સિદ્ધિદાત્રીની ઉપાસના નવદુર્ગાની યાત્રાને એક વિશાળ પરિપ્રેક્ષ્ય આપે છે. આપણે નવ દિવસમાં જે સ્વરૂપોના દર્શન કર્યા, તે આદ્યશક્તિના વ્યાપક માહાત્મ્યની વિશિષ્ટ અભિવ્યક્તિઓ છે. તેમની ઉપાસનામાં ભક્તિનો કેન્દ્રબિંદુ કોઈ એક ગુણ કે ક્ષમતા પર અટકતો નથી. તે શક્તિના વ્યાપક સ્વરૂપને વંદન કરે છે. પરંતુ અહીં એક વધુ પ્રશ્ન બાકી રહે છે. જો દેવી સર્વત્ર શક્તિરૂપે સ્થિત છે તો મનુષ્ય પોતાની અંદર રહેલી શક્તિને કેવી રીતે ઓળખે? જો સૃષ્ટિમાં શક્તિના અનેક આયામો પ્રગટે છે તો તેમની વચ્ચેના સંબંધને સમજવાની દૃષ્ટિ ક્યાંથી આવે? આ પ્રશ્ન આપણને ઉપનિષદોના ચિંતન તરફ લઈ જાય છે.

પૂર્ણતાનું સનાતન તત્વ

ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદના શાંતિમંત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે-

‘ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’

અર્થાત્, ‘તે પૂર્ણ છે, આ પૂર્ણ છે. પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ પ્રગટે છે. પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ લઈ લેવામાં આવે તોપણ પૂર્ણ જ શેષ રહે છે.’

આ મંત્ર સનાતન તત્વચિંતનમાં પૂર્ણતાના સૌથી ગહન ઉદ્ઘોષોમાંનો એક છે. અહીં પૂર્ણતાની સમજણ સામાન્ય ગણિતીય માપથી આગળ વધે છે. પૂર્ણતાને એવી સત્તા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, જેમાંથી પ્રગટ થતું હોવા છતાં મૂળ પૂર્ણતાનો ક્ષય થતો નથી. આ વિચારને નવદુર્ગાની ઉપાસના સાથે જોડીએ તો આખી યાત્રા એક નવા અર્થમાં ખૂલે છે. આદ્યશક્તિનું એક સ્વરૂપ બીજા સ્વરૂપના પ્રાગટ્યથી ઓછું થતું નથી. માતા શૈલપુત્રીની ઉપાસનાથી માતા બ્રહ્મચારિણીનું માહાત્મ્ય ઘટતું નથી. માતા કાલરાત્રિનું ઉગ્ર સ્વરૂપ માતા મહાગૌરીની દિવ્યતાને ઢાંકી દેતું નથી. દરેક સ્વરૂપ પોતાની વિશિષ્ટતામાં પૂર્ણ છે, છતાં આદ્યશક્તિના વ્યાપક સ્વરૂપથી અલગ કોઈ અંતિમ સત્તા બનીને ઊભું રહેતું નથી. આ જ નવ સ્વરૂપોની ઉપાસનામાં રહેલું ગહન સૌંદર્ય છે. શક્તિનું વૈવિધ્ય તેના એકત્વને ખંડિત કરતું નથી. તેનું એકત્વ તેના વૈવિધ્યને નિરર્થક બનાવતું નથી.

માતા સિદ્ધિદાત્રીનું સ્વરૂપ આ પૂર્ણતાના ચિંતન માટે અંતિમ દ્વાર બને છે. તેમનું નામ સિદ્ધિની વાત કરે છે, પરંતુ નવદુર્ગાની સમગ્ર યાત્રાના અંતે પૂર્ણતાનો અર્થ માત્ર સિદ્ધિઓના સરવાળા તરીકે રહી શકતો નથી. નવ દિવસની ઉપાસનામાં ભક્તે શક્તિના વિવિધ સ્વરૂપોના દર્શન કર્યા. હવે તે આ બધાને એક એવા વ્યાપક તત્વના પ્રકાશમાં જુએ છે, જેમાં દરેક સ્વરૂપનું વિશિષ્ટ માહાત્મ્ય જળવાય છે. આ દૃષ્ટિમાં પૂર્ણતા એટલે બધા ભેદોનો નાશ નહીં, પરંતુ ભેદોની પાછળ રહેલા એકત્વની ઓળખ. પૂર્ણતા એટલે દરેક સ્વરૂપને એકસરખું બનાવી દેવું નહીં, પરંતુ દરેક સ્વરૂપને તેના મૂળ સાથેના સંબંધમાં ઓળખવું. આ જ વિચાર નવદુર્ગાની યાત્રાને સામાન્ય ક્રમમાંથી તત્વજ્ઞાનિક અનુભવમાં ફેરવે છે.

જ્યારે શિવ પણ શક્તિની ઉપાસના કરે છે

માતા સિદ્ધિદાત્રી વિશેની પુરાણોક્ત પરંપરામાં એક વિશેષ પ્રસંગનું વર્ણન મળે છે. દેવીના આ સ્વરૂપની કૃપાથી ભગવાન શિવને વિવિધ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ અને દેવીની શક્તિથી તેમનું અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપ પ્રગટ થયું, જેમાં અડધું શરીર દેવીનું અને અડધું શરીર શિવનું છે. આ પ્રસંગનું મહત્વ માત્ર એટલું નથી કે દેવીની કૃપાથી શિવને સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ. અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ પોતે જ એક ઊંડું તત્વજ્ઞાન છે. અહીં શિવ અને શક્તિનું એક એવું સ્વરૂપ પ્રગટે છે, જેમાં બંનેની વિશિષ્ટતા જળવાય છે અને બંને વચ્ચેનું અવિભાજ્ય જોડાણ પણ દેખાય છે.

શિવ અને શક્તિને એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે વિચ્છિન્ન કરીને સમજીએ તો અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ સમજાતું નથી. બંનેને એકરૂપ કહીએ ત્યારે પણ તેમનાં સ્વરૂપોનું વિશિષ્ટ માહાત્મ્ય ભૂંસી નાખવાનું નથી. અર્ધનારીશ્વરનું દર્શન બંનેના અવિભાજ્ય સંબંધને એક જ દિવ્ય સ્વરૂપમાં પ્રગટ કરે છે. આ પ્રસંગ માતા સિદ્ધિદાત્રીના સ્વરૂપને નવદુર્ગાની સમગ્ર યાત્રા સાથે જોડવા માટે મહત્વપૂર્ણ બને છે. નવ દિવસ સુધી આપણે આદ્યશક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોના દર્શન કર્યા. હવે નવમા સ્વરૂપના માહાત્મ્યમાં શિવ-શક્તિના અવિભાજ્ય સંબંધના દર્શન થાય છે.

અહીં સિદ્ધિનો અર્થ વધુ ઊંડો બને છે. શક્તિનું પરમ માહાત્મ્ય માત્ર અસાધારણ ક્ષમતાઓ આપવાની શક્તિમાં નથી. તે અસ્તિત્વના એવા સંબંધોને પ્રગટ કરવાની ક્ષમતામાં પણ છે, જેમાં દેખીતી રીતે અલગ લાગતાં તત્વોનું અવિભાજ્ય જોડાણ સમજાય છે. અર્ધનારીશ્વરનું સ્વરૂપ આપણને એક મહત્વપૂર્ણ વાત સમજાવે છે. પરમ તત્વની પૂર્ણતાને કોઈ એકલાં સ્વરૂપની સીમામાં બાંધી શકાય નહીં. શિવ અને શક્તિનું અવિભાજ્ય જોડાણ જ અહીં પૂર્ણતાનું દર્શન કરાવે છે. નવદુર્ગાની યાત્રા પણ આ જ દૃષ્ટિ આપે છે. નવ સ્વરૂપોનું વૈવિધ્ય આદ્યશક્તિના એકત્વથી અલગ નથી. દરેક સ્વરૂપની વિશિષ્ટતા જળવાય છે, પરંતુ તેમની ઉપાસના આપણને એ વ્યાપક તત્વ તરફ લઈ જાય છે, જેમાં આ વૈવિધ્યનો અર્થ પ્રગટે છે.

નવરાત્રિ પછી શું બાકી રહે છે?

નવરાત્રિની નવ રાત્રિઓ પૂર્ણ થાય છે. માતાની આરતીના સ્વર ધીમા પડે છે. પૂજાના મંડપમાંથી ભક્તો પોતાના ઘરો તરફ પાછા ફરે છે. નવ દિવસ સુધી જે વાતાવરણમાં મંત્ર, સ્તુતિ, ઉપવાસ, જાગરણ અને ભક્તિનો પ્રવાહ વહેતો હતો, તે ફરી રોજિંદા જીવનની ગતિમાં ભળી જાય છે. પરંતુ આ ક્ષણને માત્ર ઉત્સવના અંત તરીકે જોવાથી એક મહત્વપૂર્ણ વાત છૂટી જાય છે. નવરાત્રિમાં જેની ઉપાસના થઈ, તે આદ્યશક્તિ નવ દિવસ પૂરતી સીમિત નથી. જે શક્તિના નવ સ્વરૂપોમાં દર્શન થયા, તેનાં માહાત્મ્યને કોઈ નવ દિવસની ગણતરીમાં બાંધી શકાય નહીં.

આખી નવદુર્ગા યાત્રાનો અર્થ અહીં પૂર્ણ થાય છે. આપણે દરેક સ્વરૂપને તેના વિશિષ્ટ માહાત્મ્ય સાથે સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો. કોઈ સ્વરૂપે તપનું તત્વ ખોલ્યું, કોઈએ સર્જનનું, કોઈએ માતૃત્વનું, કોઈએ ધર્મરક્ષણનું, કોઈએ ભય અને સંહારનું તો કોઈએ શુદ્ધિ અને અદ્વૈતનું. હવે આ બધાં સ્વરૂપોનું સ્મરણ કરતા એક વ્યાપક સમજણ સામે આવે છે. શક્તિનું વૈવિધ્ય અને તેનું એકત્વ પરસ્પર વિરોધી નથી. આદ્યશક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોનું માહાત્મ્ય જાળવીને જ તેમના વ્યાપક સ્વરૂપને ઓળખી શકાય છે.

માતા સિદ્ધિદાત્રી આ યાત્રાના અંતે ઊભાં છે, પરંતુ તેમની સામે પહોંચીને નવદુર્ગાનાં અન્ય સ્વરૂપો પાછળ રહી જતાં નથી. ઊલટું, તેમનું સ્મરણ વધુ વ્યાપક બને છે. નવમા સ્વરૂપના દર્શન અગાઉનાં આઠ સ્વરૂપોને એક નવા પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવાની તક આપે છે. અહીંથી ઉપાસનાનો અર્થ પણ વિસ્તરે છે. ભક્ત માતાની કૃપા માગે છે, પરંતુ સાથે એ પણ સમજવા લાગે છે કે શક્તિનું માહાત્મ્ય કોઈ એક પ્રાપ્તિથી મોટું છે. સિદ્ધિનું મહત્વ છે, પરંતુ સિદ્ધિ આપનારાં દેવીનું સ્વરૂપ કોઈ એક સિદ્ધિમાં સમાઈ જતું નથી. નવ દિવસની યાત્રા પૂર્ણ થાય છે, પરંતુ આદ્યશક્તિના વ્યાપક સ્વરૂપનું ચિંતન આગળ વધે છે.

અને આ જ નવદુર્ગાની ઉપાસનાની વિશેષતા છે. તે ભક્તને નવ સ્વરૂપોના દર્શન કરાવે છે, પણ અંતે તેને કોઈ એક સ્વરૂપની સીમામાં અટકાવતી નથી. તે દરેક સ્વરૂપનું માહાત્મ્ય પ્રગટાવીને સમગ્ર આદ્યશક્તિની ઉપાસના તરફ દોરી જાય છે.

અંતિમ દર્શન

માતા સિદ્ધિદાત્રીના ચરણોમાં શીશ નમાવતા ભક્ત નવરાત્રિની યાત્રા પૂર્ણ કરે છે. નવ દિવસની ઉપાસના, નવ સ્વરૂપોનું સ્મરણ અને નવ રાત્રિઓની ભક્તિ હવે એક વ્યાપક અનુભવમાં સમાઈ જાય છે. પરંતુ આ અનુભવનો અર્થ કોઈ એક વાક્યમાં સમેટી દેવાનો નથી. તેની પૂર્ણતા એ છે કે ભક્ત હવે આદ્યશક્તિના દરેક સ્વરૂપને વધુ ઊંડા ભાવથી જોઈ શકે. માતા શૈલપુત્રીમાં પર્વતની અડગતા, માતા બ્રહ્મચારિણીમાં તપની દીપ્તિ, માતા ચંદ્રઘંટામાં સજાગ શક્તિ, માતા કુષ્માંડામાં સર્જનનું તેજ, માતા સ્કંદમાતામાં માતૃત્વ, માતા કાત્યાયનીમાં ધર્મરક્ષણ, માતા કાલરાત્રિમાં સંહારની પ્રચંડતા, માતા મહાગૌરીમાં શુદ્ધિ અને શિવ-શક્તિના અદ્વૈતનું ચિંતન તથા માતા સિદ્ધિદાત્રીમાં સિદ્ધિદાત્રી શક્તિનું પરમ માહાત્મ્ય પ્રગટે છે.

આ નવ સ્વરૂપોનું સ્મરણ કરતા ભક્તને એક જ વાત વારંવાર યાદ આવે છે. આદ્યશક્તિનું માહાત્મ્ય કોઈ એક રૂપમાં પૂરું થતું નથી. દરેક સ્વરૂપ પોતાની રીતે પૂર્ણ છે અને છતાં દરેક સ્વરૂપ આપણને એ વ્યાપક દિવ્ય તત્વ તરફ દોરી જાય છે, જેને નવ નામોમાં પૂજીએ છીએ, પણ જેનું માહાત્મ્ય કોઈ નામની સીમામાં સમાઈ જતું નથી. આથી નવરાત્રિનો અંતિમ દિવસ માત્ર નવમા સ્વરૂપની ઉપાસનાનો દિવસ નથી. તે આખી યાત્રાને એકસાથે જોવાનો દિવસ છે. તે દિવસ છે જ્યારે ભક્તને સમજાય છે કે નવ દિવસ સુધી જે સ્વરૂપોનાં દર્શન કર્યાં, તે બધાં સ્વરૂપો એક જ આદ્યશક્તિના માહાત્મ્યને અલગ અલગ રીતે પ્રગટ કરતા હતાં.

અને પછી આરતી પૂર્ણ થાય છે. દીવો શાંત થાય છે. ભક્ત પોતાના ઘરની બહાર નીકળે છે. નવરાત્રિનો ઉત્સવ હવે પાછળ રહી ગયો છે. પરંતુ તેની અંદર એક પ્રશ્ન હજુ જીવંત છે. નવ દિવસ સુધી આપણે માતાનાં નવ સ્વરૂપોના દર્શન કર્યા. હવે જ્યારે કોઈ સ્વરૂપ સામે નહીં હોય, ત્યારે શું આપણે એ શક્તિને ઓળખી શકીશું, જેના દર્શન માટે નવ દિવસ સુધી આંખો બંધ કરીને પ્રાર્થના કરતા રહ્યા?