પિતૃપક્ષ ચતુર્થી: જન્મથી જીવન સુધી આપણે કોના ઋણી છીએ? પિતૃઋણની પ્રાચીન વૈદિક પરંપરા

માણસ જ્યારે પોતાના જીવન વિશે વિચારે છે ત્યારે સામાન્ય રીતે શરૂઆત પોતાનાથી કરે છે. મારું નામ શું છે, હું ક્યાં જન્મ્યો, મેં શું મેળવ્યું, મેં શું કર્યું અને આગળ મારે શું કરવું છે? જીવનની આ આખી ગણતરીમાં ‘હું’ કેન્દ્રમાં રહે છે. પરંતુ જરા પાછળ ફરીને જોઈએ તો આ ‘હું’ એકલો ક્યાં છે? જે શરીરને આપણે પોતાનું કહીએ છીએ તે આપણને કોઈએ આપ્યું છે. જે નામથી દુનિયા આપણને ઓળખે છે તે કોઈએ રાખ્યું છે. જે ભાષામાં આપણે પહેલી વાર બોલ્યા, જે ઘરમાં આપણે મોટા થયા, જે રીતથી તહેવાર ઉજવતા શીખ્યા, જે દેવતાની સામે દીવો કરતા શીખ્યા, જે વડીલ પાસેથી પહેલી વાર કોઈ વાર્તા સાંભળી, આ બધું આપણાથી પહેલાં કોઈક જીવ્યું, જાળવ્યું અને પછી આપણાં હાથમાં મૂક્યું છે. માણસ જન્મે ત્યારે ખાલી હાથ આવે છે, પરંતુ ખાલી જીવન લઈને આવતો નથી. તેની પાછળ એક આખી પેઢી ઊભી હોય છે.

સનાતન પરંપરાએ જીવનને આ રીતે જોતી વખતે એક અત્યંત ગહન શબ્દ આપ્યો. ‘ઋણ’. સામાન્ય ભાષામાં ઋણ એટલે કોઈ પાસેથી લીધેલી વસ્તુ પાછી આપવાની જવાબદારી. પરંતુ વૈદિક વિચારમાં ઋણનો અર્થ માત્ર લેવડદેવડનો હિસાબ નથી. અહીં માણસ જે કંઈ પ્રાપ્ત કરીને જીવન શરૂ કરે છે, તેની સામેની જવાબદારીનો ભાવ છે. આ જ વિચારમાંથી ‘ઋણત્રય’ની સંકલ્પના ઊભી થાય છે. દેવઋણ, ઋષિઋણ અને પિતૃઋણ. વૈદિક સાહિત્યમાં આ વિચારના પ્રાચીન સંકેતો મળે છે અને તૈત્તિરીય સંહિતા તથા શતપથ બ્રાહ્મણમાં તે વધુ સ્પષ્ટ સ્વરૂપે સામે આવે છે. માણસ જન્મે છે ત્યારે જ તે આ ત્રણ પ્રકારના ઋણ સાથે જન્મે છે એવી ધારણા અહીં જોવા મળે છે.

આ ત્રણમાંથી પિતૃઋણ સૌથી વ્યક્તિગત છે. દેવઋણ આપણને પોતાના કરતાં વિશાળ પ્રાકૃતિક અને દૈવી વ્યવસ્થા સાથે જોડે છે, ઋષિઋણ જ્ઞાનની પરંપરા સાથે જોડે છે, પરંતુ પિતૃઋણ માણસને સીધું પોતાના અસ્તિત્વની પાછળ ઊભેલા મનુષ્યો સુધી લઈ જાય છે. જેમણે આપણાથી પહેલાં જીવન જીવ્યું, સંતાન ઉછેર્યું, ઘર-કુટુંબ ટકાવ્યું, વંશ આગળ ધપાવ્યો અને પોતાની પાસેથી મળેલું જીવન આગામી પેઢીને સોંપ્યું તેમની સાથેનો સંબંધ માત્ર સ્મૃતિનો નથી, ઋણનો છે. પિતૃપક્ષની ચતુર્થી પર ‘પિતૃઋણ’ને સમજવાનો અર્થ એટલે પોતાના જીવનને પહેલી વાર પોતાની બહારથી જોવું.

માણસ જન્મે છે ત્યારથી જ ઋણી હોય છે

‘ઋણ’ શબ્દ સાંભળતા આજના માણસને કદાચ સૌપ્રથમ પૈસા, ઉધાર કે જવાબદારી યાદ આવે. પરંતુ વૈદિક વિચારમાં આ શબ્દનો વિસ્તાર ઘણો મોટો છે. તૈત્તિરીય સંહિતા 6.3.10.5માં પ્રસિદ્ધ વાક્ય આવે છે કે- ‘જાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણસ્ત્રિભિઃ ઋણવા જાયતે’, એટલે ‘જન્મ લેતો મનુષ્ય ત્રણ ઋણ સાથે જન્મે છે.’ આગળ ઋષિઓ પ્રત્યેનું ઋણ બ્રહ્મચર્ય અને અધ્યયનથી, દેવો પ્રત્યેનું ઋણ યજ્ઞથી અને પિતૃઓ પ્રત્યેનું ઋણ પ્રજાથી જોડવામાં આવ્યું છે. અહીં ‘પ્રજા’નો મૂળ સંદર્ભ સંતાન અને વંશની સતતતા સાથે છે.

આ વિચારની સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે માણસે આ ઋણ લેવાનું નક્કી કર્યું નથી. તેણે કોઈ કરાર પર સહી કરી નથી. તેણે કોઈ પાસેથી કંઈ માગ્યું પણ નથી. તે જન્મ્યો અને ઋણ પહેલેથી હાજર હતું. એટલે વૈદિક દૃષ્ટિએ જીવનની શરૂઆત અધિકારથી પહેલાં જવાબદારીથી થાય છે. ‘મને શું મળવું જોઈએ?’ એ પ્રશ્ન કરતાં પહેલાં ‘મને શું મળ્યું છે?’ એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. આ દૃષ્ટિ માણસના અહંકારને એક અલગ રીતે સ્પર્શે છે. જે જીવનને આપણે પોતાની કમાણી માનીએ છીએ, તેમાં કેટલું બધું આપણું પોતાનું છે અને કેટલું બધું આપણને વારસામાં મળ્યું છે આ ભેદ અહીંથી દેખાવા લાગે છે.

શતપથ બ્રાહ્મણ આ વિચારને વધુ વિસ્તૃત કરે છે. તેમાં કહેવામાં આવે છે કે જે અસ્તિત્વમાં આવે છે તે જન્મ સાથે દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યો પ્રત્યે ઋણ લઈને આવે છે. પિતૃઓ પ્રત્યેના ઋણના સંદર્ભમાં સતત ચાલતી વંશપરંપરા સાથે તેનો સંબંધ બાંધવામાં આવે છે. એટલે પિતૃઋણનો મૂળ વિચાર માત્ર મૃત્યુ પામેલા પિતૃ માટેની કોઈ એક વિધિ નથી. તેની પાછળ ‘જીવન એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે’ એવો વધુ મોટો વિચાર છે.

અહીંથી પિતૃઋણને સમજવાની એક સુંદર દિશા મળે છે. પૂર્વજોએ આપણને માત્ર જન્મ આપ્યો એટલું જ નથી, તેમણે જે જીવન મેળવ્યું હતું તે આપણા સુધી પહોંચાડ્યું. આપણું અસ્તિત્વ તેમના અસ્તિત્વની આગળની કડી છે. એટલે પિતૃઋણમાં ‘આપ્યું શું?’ કરતાં ‘આપણે શું પ્રાપ્ત કર્યું?’નો વિચાર પહેલાં આવે છે. માણસ પોતાના પહેલાંની પેઢીઓની સામે ઊભો થાય ત્યારે તેને સમજાય છે કે તેની ઓળખ એક વ્યક્તિની ઓળખ નથી, તે એક લાંબી પરંપરાનું વર્તમાન સ્વરૂપ છે.

પિતૃઋણ માત્ર લોહીના સંબંધનું નામ નથી

અહીં ‘પિતૃ’ શબ્દને પણ સાંકડા અર્થમાં જોવો યોગ્ય નથી. ઘરમાં જે પિતાનું સ્થાન ધરાવે છે તે વ્યક્તિ, દાદા, પરદાદા, આપણી યાદમાં રહેલા પૂર્વજો પિતૃસ્મરણના સૌથી નજીકના ચહેરા છે. પરંતુ વૈદિક અને ધાર્મિક સાહિત્યમાં ‘પિતૃ’ની સંકલ્પના વ્યક્તિગત કુટુંબની યાદ કરતાં વિશાળ છે. ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તમાં જાણીતા અને અજાણ્યા પિતૃઓ માટે પણ અર્પણની વાત આવે છે. એટલે પિતૃપરંપરામાં માત્ર એવા જ લોકોનો સમાવેશ થતો નથી જેમનાં નામ પરિવારની યાદમાં બચ્યાં છે. પેઢીઓ પસાર થતાં ચહેરા અદૃશ્ય થઈ શકે છે, નામો ભૂલાઈ શકે છે, પરંતુ પરંપરાનો સંબંધ ત્યાં અટકી જતો નથી.

આ વાતને આજના જીવનમાં મૂકીએ તો તેની ઊંડાઈ વધુ સમજાય છે. આપણાં દાદા વિશે કદાચ આપણને ઘણું ખબર હોય. પરદાદા વિશે થોડું ઓછું. તેમના પહેલાંની પેઢી વિશે કદાચ માત્ર નામ જ જાણીતું હોય. પછી નામ પણ ખોવાઈ જાય છે. પરંતુ જે વંશમાંથી આપણે આવ્યા છીએ તેની કડી ત્યાં સમાપ્ત થતી નથી. આપણું શરીર, આપણી ભાષા, પરિવારની કેટલીક રીતભાત, જમીન કે ઘરનો વારસો, કોઈ વ્યવસાયની કુશળતા, કોઈ ધાર્મિક પરંપરા… આમાંથી ઘણું એવું હોય છે જે કોઈ એક પેઢીનું સર્જન નથી. પેઢીઓ તેને બનાવે છે, સાચવે છે અને આગળ ધપાવે છે.

પિતૃઋણનો વિચાર આ જ સતતતાને ધાર્મિક અર્થ આપે છે. માણસ પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકોનો માલિક નથી, તે તેમના વારસાનો ધારક છે અને ધારક હોવાનો અર્થ છે કે જે મળ્યું છે તેને માત્ર પોતાના ઉપયોગમાં લેવું નહીં, તેના પ્રત્યે જવાબદારી પણ અનુભવવી. વૈદિક ઋણની ભાષામાં આ જવાબદારીને ‘ઋણ’ કહેવામાં આવે છે.

વંશ આગળ વધે છે એટલે ઋણ ચૂકવાય છે?

પિતૃઋણની વાત આવે ત્યારે પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સંતાન અને વંશની સતતતાનો ઉલ્લેખ વારંવાર જોવા મળે છે. તૈત્તિરીય સંહિતામાં પિતૃઋણને ‘પ્રજા’ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે અને શતપથ બ્રાહ્મણમાં પિતૃઓના ઋણને અવિચ્છિન્ન વંશપરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. પાછળની ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરાએ આ વિચારને વધુ વિસ્તૃત કર્યો અને પિતૃકર્મ, શ્રાદ્ધ તથા વંશપરંપરા એકબીજા સાથે જોડાયાં. આ સંદર્ભને સમજતી વખતે એક બાબત ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં ‘પુત્ર’ અથવા ‘પ્રજા’નો ઉલ્લેખ જે સામાજિક અને ધાર્મિક સંદર્ભમાં થયો હતો તેને આજના કુટુંબજીવન પર શબ્દશઃ મૂકી દેવો યોગ્ય નથી. મૂળ ગ્રંથોમાં સંતાન અને વંશની સતતતા પાછળ એક ધાર્મિક વિચાર હતો કે જે જીવન આપણને મળ્યું છે તેની કડી આગળ તૂટવી ન જોઈએ. આ વિચાર પછીના યુગોમાં અલગ-અલગ ધર્મશાસ્ત્રો અને આચારપરંપરાઓમાં અલગ રીતે વ્યક્ત થયો.

મનુસ્મૃતિના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં પણ ત્રણ ઋણ ચૂકવીને મનને મોક્ષમાં સ્થિર કરવાની વાત આવે છે. શ્લોક કહે છે કે ત્રણ ઋણ ચૂકવ્યા પછી મનને મોક્ષ તરફ લગાવવું જોઈએ. આ વાક્ય ખૂબ મહત્વનું છે, કારણ કે અહીં ગૃહસ્થજીવન અને આધ્યાત્મિક જીવન વચ્ચેનો સંબંધ દેખાય છે. મનુષ્યને પોતાના જીવનની સામાજિક અને ધાર્મિક જવાબદારીઓમાંથી પસાર થયા વિના સીધું અંતિમ મુક્તિના વિચારમાં જવું યોગ્ય માનવામાં આવતું નથી. જીવનના સંબંધો પણ ધર્મનો જ ભાગ છે. એટલે પિતૃઋણનો એક અર્થ ‘વંશને આગળ વધારવો’ છે, પરંતુ આખી પરંપરા એટલાથી સમાપ્ત થતી નથી. પિતૃઓનું સ્મરણ, તેમના માટેના ધાર્મિક કર્મ અને પરિવારની પરંપરાને જાળવવી પણ પછીની ધાર્મિક વ્યવસ્થામાં પિતૃઋણના નિવારણ સાથે જોડાય છે. ઋણનો અર્થ અહીં એક જ ક્રિયામાં પૂરું થતો હિસાબ નથી, તે જીવનની સતત જવાબદારી છે.

જે મળ્યું છે તે પાછું આપવાની રીત

ઋણની સૌથી સુંદર વાત એ છે કે તે માણસને માત્ર પાછળ જોતો નથી રાખતું. તે આગળ પણ ધકેલે છે. જો કોઈ પેઢીએ આપણને જીવન આપ્યું અને આપણે આગળની પેઢીને જીવન, જ્ઞાન, સંસ્કાર અને પરંપરા આપીએ તો સંબંધ માત્ર ઉપરથી નીચે આવતો નથી. તે એક પ્રવાહ બની જાય છે. આપણે જે પ્રાપ્ત કર્યું છે તે આપણા પછીના માણસ સુધી પહોંચે છે. આ દૃષ્ટિએ પિતૃઋણમાં એક અદૃશ્ય જવાબદારી છે. પૂર્વજોને પાછું એ જ જીવન આપી શકાતું નથી જે તેમણે આપણને આપ્યું. સમય પાછળ જઈ શકાતો નથી. તેમના હાથમાં આપણે પોતાનું જીવન મૂકી શકતા નથી. એટલે ઋણ ચૂકવવાની રીત પણ એ જ વસ્તુ પાછી આપવાની નથી. જીવનને આગળ લઈ જવું, વંશની સ્મૃતિ જાળવવી, પિતૃઓ માટે નિર્ધારિત ધાર્મિક કર્તવ્ય કરવું અને પોતાની પાસે આવેલો વારસો નષ્ટ ન થવા દેવો આ બધું તેના અલગ-અલગ સ્વરૂપ બને છે.

અહીં પિતૃપક્ષનું સ્થાન સમજાય છે. વર્ષના એક વિશિષ્ટ સમયગાળામાં માણસ પોતાના રોજિંદા જીવનમાંથી થોડો સમય કાઢીને પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકો તરફ પાછો વળે છે. તેમની યાદ માત્ર ઘરના જૂના ફોટોગ્રાફમાં બંધ રહેતી નથી, તેને ધાર્મિક ક્રિયામાં સ્થાન મળે છે. નામ લેવાય છે, સ્મરણ થાય છે, અર્પણ થાય છે અને પરિવારની પેઢીઓ વચ્ચેનો સંબંધ ફરી એકવાર ચેતન બને છે. પિતૃપક્ષની પરંપરા આ રીતે મૃત્યુને યાદ કરવાની પરંપરા કરતાં આગળ વધીને જીવનની સતતતાને યાદ કરવાની પરંપરા બને છે.

આ જ કારણે પિતૃઋણ અને શ્રાદ્ધ વચ્ચેનો સંબંધ ઊભો થાય છે. અગાઉના લેખમાં આપણે ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દની અંદર રહેલી ‘શ્રદ્ધા’ની વાત કરી હતી. અહીં એ જ શબ્દને ફરીથી સમજાવવાની જરૂર નથી. અહીં ધ્યાન તેના પર છે કે પિતૃઋણ માણસને પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકો સાથેનો સંબંધ માત્ર ભાવનાત્મક સ્મરણ તરીકે નહીં, ધર્મના કર્તવ્ય તરીકે પણ જોવાનું શીખવે છે. જે મળ્યું છે તેની કદર અને જે મળ્યું છે તેને આગળ પહોંચાડવાની જવાબદારી બન્ને આ વિચારમાં સાથે આવે છે.

પિતૃઋણમાં ‘આપણા પહેલાં’ અને ‘આપણા પછી’ બંને છે

પિતૃઋણ વિશે વિચારતાં આપણે ઘણી વાર માત્ર ભૂતકાળ તરફ જોઈએ છીએ. દાદા-પરદાદા, જૂનું ઘર, જૂની પરંપરા, કુટુંબના પૂર્વજો, આ બધું આંખ સામે આવે છે. પરંતુ પિતૃઋણનો વૈદિક વિચાર સમયને એક જ દિશામાં જોતો નથી. પિતૃઓ પાસેથી પ્રાપ્ત જીવન અને વંશની સતતતા સાથે જોડાયેલો આ વિચાર આપણને પોતાના પછીની પેઢી તરફ પણ જોવા મજબૂર કરે છે. એક પેઢી પોતાનાથી પહેલાંની પેઢીનું અંતિમ સ્થાન નથી. તે આગળની પેઢી સુધી પહોંચતી કડી છે. જે પેઢી પહેલાંના લોકો પાસેથી મળેલું બધું ભોગવીને ત્યાં જ અટકી જાય, તે વારસાની માત્ર ગ્રાહક બની રહે છે. જે પેઢી મળેલા જીવન અને સંસ્કારને આગળ પહોંચાડે છે, તે પરંપરાની કડી બને છે. વૈદિક પિતૃઋણની અંદર વંશપરંપરા અને સંતાનનો ઉલ્લેખ આ જ સતતતાની ધાર્મિક સમજણ સાથે જોડાયેલો છે.

આ વિચારને માત્ર સંતાનના જન્મ સુધી સીમિત કરી દેવું પણ પરંપરાની વ્યાપકતા ઓછી કરી દે છે. પેઢી આગળ વધે છે ત્યારે માત્ર રક્તસંબંધ આગળ વધતો નથી. ભાષા આગળ વધે છે, સ્મૃતિ આગળ વધે છે, સંસ્કાર આગળ વધે છે, જ્ઞાન આગળ વધે છે, ઘર-પરિવારની રીતો આગળ વધે છે. કોઈ દાદા પોતાના પૌત્રને એક શ્લોક શીખવે છે, કોઈ માતા પોતાના બાળકને કુટુંબની જૂની પરંપરા સમજાવે છે, કોઈ પિતા પરિવારની જમીન કે વ્યવસાય સાથે જોડાયેલી જવાબદારી સોંપે છે, આ બધું જીવનને આગળ લઈ જવાની અલગ-અલગ રીતો છે.

પિતૃઋણની સંકલ્પના આ સતતતાને પવિત્ર બનાવે છે. માણસ પોતાના જીવનને માત્ર પોતાના સમયનો ટુકડો માનતો નથી. તે પહેલાં અને પછી વચ્ચેની એક કડી છે. તેના પહેલાં અનેક લોકો આવ્યા હતા, તેના પછી પણ કોઈ આવશે. આ સમજણ માણસના ‘હું’ને નાનું કરતી નથી, તેને વધુ ઊંડું બનાવે છે.

પિતૃઋણ અને મોક્ષ વચ્ચેનો સંબંધ

ભારતીય પરંપરામાં જીવનના અંતિમ લક્ષ્ય તરીકે મોક્ષની ચર્ચા થાય છે. આત્મા, જન્મ-મૃત્યુ, કર્મ અને મુક્તિ જેવા પ્રશ્નો ભારતીય દર્શનના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે. છતાં ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરા માણસને સીધો સંસાર છોડીને મોક્ષ તરફ દોડાવતી નથી. મનુસ્મૃતિ ત્રણ ઋણ ચૂકવ્યા પછી મોક્ષમાં મન સ્થિર કરવાની વાત કરે છે. આમાં એક સુંદર જીવનદર્શન છુપાયેલું છે. માણસ જેટલો આધ્યાત્મિક બનવા માંગે તેટલો તે પોતાના સંબંધોથી મુક્ત થઈ જાય એવું નથી. માતા-પિતા, ગુરુ, દેવ, સમાજ અને પૂર્વજો, માણસે જે કંઈ પ્રાપ્ત કર્યું છે તેની સામેની જવાબદારી સ્વીકારવી પણ ધર્મનો ભાગ છે. ‘મારે મુક્ત થવું છે’ એવી ઇચ્છા અને ‘મારા પર કોઈનું ઋણ નથી’ એવો અહંકાર એક જ વાત નથી. પરંપરા પહેલા ઋણ ઓળખવાનું કહે છે, પછી મુક્તિ તરફ જોવાનું કહે છે.

પિતૃઋણ આ સંદર્ભમાં વધુ ઊંડું લાગે છે. જે માણસ પોતાના અસ્તિત્વની શરૂઆતને જ સ્વીકારતો નથી, તે પોતાની મુક્તિ વિશે કેટલો પણ વિચાર કરે, તેની જીવનદૃષ્ટિ અધૂરી રહી શકે છે. કારણ કે આપણે જ્યાં ઊભા છીએ ત્યાં પહોંચવા માટે આપણાથી પહેલાં અનેક લોકો ઊભા રહ્યા હતા. તેમની હાજરીને સ્વીકારવી એ પોતાના જીવનની મર્યાદા સ્વીકારવી છે અને આ જ કારણે પિતૃપક્ષ દર વર્ષે પાછો આવે છે. સમય આગળ વધે છે, પેઢીઓ બદલાય છે, શહેરો બદલાય છે, ઘરો બદલાય છે, પરિવારની રીતો બદલાય છે. છતાં વર્ષમાં એક વખત માણસને પાછળ વળીને જોવાની તક મળે છે. જે લોકો હવે સામે નથી, તેમની સાથેનો સંબંધ ભૂલી ન જવાય તે માટે નહીં માત્ર, પણ પોતાનું અસ્તિત્વ ક્યાંથી આવ્યું હતું તેની યાદ જીવંત રહે તે માટે.

પિતૃઋણનો વિચાર અંતે કોઈ ભય ઊભો કરતો વિચાર નથી. તે જીવનને મળેલી ભેટની કિંમત સમજાવતો વિચાર છે. માણસે પોતાનું શરીર બનાવ્યું નથી, પોતાના માતા-પિતાની પસંદગી કરી નથી, પોતાનો જન્મ નક્કી કર્યો નથી અને જન્મ પહેલાંની પેઢીઓ સાથે કોઈ કરાર કર્યો નથી. છતાં તે આ બધું લઈને દુનિયામાં આવે છે. એટલે વૈદિક પરંપરા કહે છે કે, ‘તું એકલો નથી આવ્યો. તારી પાછળ એક લાંબી પરંપરા છે અને તું તેના પ્રત્યે ઋણી છે.’

પિતૃપક્ષની ચતુર્થી પર ‘પિતૃઋણ’નો અર્થ કદાચ આટલો સરળ બનીને સામે આવે છે કે આપણું જીવન આપણાથી શરૂ થતું નથી. કોઈએ આપણને જીવન આપ્યું, કોઈએ આપણને ઉછેર્યા, કોઈએ પોતાના પહેલાં મળેલું કંઈક સાચવીને આપણાં સુધી પહોંચાડ્યું. આપણે જે છીએ તેમાં અનેક અદૃશ્ય હાથોનો હિસ્સો છે. તેમનાં નામ બધા યાદ રહે એ શક્ય નથી, તેમના ચહેરા બધા ઓળખાય એ પણ શક્ય નથી. છતાં જીવનની અંદર તેમની કડી ચાલુ રહે છે.

અને ઋણ ચૂકવવાનો અર્થ હંમેશાં લીધેલી વસ્તુ પાછી આપવો જ હોય એવું નથી. કેટલાક ઋણ એવા હોય છે જેને માણસ આગળ આપીને ચૂકવે છે. જીવન મળે છે, જીવન આગળ પહોંચે છે. જ્ઞાન મળે છે, જ્ઞાન આગળ પહોંચે છે. સંસ્કાર મળે છે, સંસ્કાર આગળ પહોંચે છે. પિતૃઓનું સ્મરણ થાય છે અને પેઢીઓની કડી ફરી એક ક્ષણ માટે સ્પષ્ટ દેખાય છે. ‘પિતૃઋણ’ની પ્રાચીન વૈદિક સંકલ્પનાની સૌથી જીવંત વાત એ જ છે કે માણસ પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકોનો અંત નથી, તે તેમની પરંપરાનો આગળ વધતો અંશ છે.