દેશના અડધા પ્રોજેક્ટ રાજ્યમાં, પ્રથમ ડેડિકેટેડ પોલિસી અને ધોલેરા ફેબ: કેવી રીતે ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર પાવરહાઉસ બન્યું ગુજરાત

વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ શનિવારે અમદાવાદ જિલ્લાના સાણંદ ખાતે CG Semiના અત્યાધુનિક OSAT (Outsourced Semiconductor Assembly and Test) પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્ર માટે આ માત્ર એક નવા પ્લાન્ટની શરૂઆત નહોતી, પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી દેશ જે ટેક્નોલોજીકલ યાત્રા પર આગળ વધી રહ્યો છે તેમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હતું. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ યાત્રાના સૌથી મોટા કેન્દ્ર તરીકે ફરી એકવાર ગુજરાતનું નામ સામે આવ્યું. આજે દેશના અડધા મંજૂર સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ ગુજરાતમાં છે, દેશની પ્રથમ સમર્પિત સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી પણ ગુજરાતે જ બનાવી હતી અને ધોલેરામાં ભારતનો પ્રથમ કોમર્શિયલ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ આકાર લઈ રહ્યો છે. કોઈ પણ રાજ્ય માટે આ સિદ્ધિઓ નાની નથી. પરંતુ તેની પાછળની ગાથા આ આંકડાઓ કરતાં પણ વધુ રસપ્રદ છે.

દસેક વર્ષ પહેલાં જો કોઈએ કહ્યું હોત કે ગુજરાત એક દિવસ ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર બનશે તો કદાચ બહુ ઓછા લોકો એ વાત પર વિશ્વાસ કરત. તે સમયે ગુજરાતની ઓળખ ઓટોમોબાઇલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ફાર્મા, ટેક્સટાઇલ અને બંદરોના રાજ્ય તરીકે હતી. સેમિકન્ડક્ટર જેવા અતિ આધુનિક અને અબજો ડૉલરના રોકાણ માંગતા ઉદ્યોગ સાથે ગુજરાતનું નામ ભાગ્યે જ જોડાતું હતું. પરંતુ છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષમાં પરિસ્થિતિ એવી ઝડપથી બદલાઈ કે આજે જ્યારે પણ ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ભવિષ્યની ચર્ચા થાય છે ત્યારે ધોલેરા અને સાણંદનું નામ સૌથી પહેલાં લેવામાં આવે છે.

આ સફળતા અચાનક મળી નથી. તેની પાછળ એક એવી વ્યૂહરચના છે, જેની શરૂઆત ત્યારે થઈ હતી જ્યારે ભારતમાં સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ હજુ કાગળ પરની યોજનાઓમાં જ હતો. દુનિયા કોરોના મહામારીમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી. ચિપ્સની વૈશ્વિક અછતના કારણે કાર કંપનીઓ ઉત્પાદન બંધ કરી રહી હતી, મોબાઇલ ફોનની ડિલિવરી મોડેથી થવા લાગી હતી અને વિશ્વને પહેલીવાર સમજાયું કે થોડાક મિલીમીટરની એક ચિપ આખી અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે. એ જ સમયે ભારતે પણ સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનવાનો નિર્ણય લીધો. પરંતુ કેન્દ્ર સરકારની પહેલ સાથે ગુજરાતે એક પગલું આગળ વધીને વિચારવાનું શરૂ કર્યું.

સવાલ માત્ર એટલો નહોતો કે ભારતમાં સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ કેવી રીતે આવે. સવાલ એ હતો કે જ્યારે વિશ્વની સૌથી મોટી કંપનીઓ રોકાણ માટે સ્થાન પસંદ કરશે ત્યારે તેઓ ગુજરાતને કેમ પસંદ કરે? આ સવાલનો જવાબ શોધવા માટે રાજ્યે શરૂઆતથી જ આખું ચિત્ર જોયું. સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગને માત્ર એક ફેક્ટરી તરીકે નહીં, પરંતુ દાયકાઓ સુધી વિકસતી રહેતી સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ તરીકે જોવામાં આવ્યો. એટલે જ ગુજરાતે માત્ર રોકાણ માટે જાહેરાતો કરી નહીં પરંતુ પહેલાં એવી નીતિ તૈયાર કરી કે જે વિશ્વની કોઈ પણ મોટી કંપનીને વિશ્વાસ અપાવી શકે.

જુલાઈ 2022માં ગુજરાતે દેશની પ્રથમ ડેડિકેટેડ સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી જાહેર કરી. આજે આ વાત સામાન્ય લાગે, પરંતુ ત્યારે તે એક સાહસિક નિર્ણય હતો. કારણ કે તે સમયે દેશમાં હજુ એક પણ સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ જમીન પર આવ્યો નહોતો. છતાં ગુજરાતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે રાજ્ય આ ક્ષેત્રમાં લાંબી રેસ દોડવા તૈયાર છે. પોલિસીમાં માત્ર નાણાકીય પ્રોત્સાહનો જ નહોતા પરંતુ જમીન ઉપલબ્ધ કરાવવાથી લઈને વીજળી, પાણી, ગેસ, સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ, સ્ટેમ્પ ડ્યુટીમાં રાહત અને મોટા રોકાણકારોને જરૂરી ઔદ્યોગિક સુવિધાઓ સુધીનો સંપૂર્ણ રોડમેપ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ગુજરાતે કંપનીઓને માત્ર આમંત્રણ આપ્યું નહીં, પરંતુ તેમની જરૂરિયાતો સમજીને તેના માટે પહેલેથી જ માળખું તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું.

આ નિર્ણય પછી બીજી સૌથી મોટી પસંદગી હતી ધોલેરા. સવાલ સ્વાભાવિક હતો કે આખરે ધોલેરા જ કેમ? ગુજરાત પાસે પહેલેથી જ અનેક વિકસિત ઔદ્યોગિક વિસ્તારો હતા. છતાં રાજ્યે સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ માટે ધોલેરાને પસંદ કર્યું. કારણ માત્ર એટલું નહોતું કે ત્યાં વિશાળ જમીન ઉપલબ્ધ હતી. ધોલેરાને શરૂઆતથી જ આયોજનબદ્ધ ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું હતું. વિશાળ જમીન, ભાવિ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ, એક્સપ્રેસવે, બંદરો સાથેનું જોડાણ, સતત વીજ પુરવઠો, મોટા પ્રમાણમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ અને ભવિષ્યમાં વિસ્તરણની પૂરતી સંભાવના, આ બધું મળીને ધોલેરાને એવી જગ્યા બનાવતું હતું, જ્યાં માત્ર એક ફેક્ટરી નહીં, પરંતુ આખી સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ વિકસી શકે.

અને પછી આવ્યો એ તબક્કો જેણે ગુજરાતના સેમિકન્ડક્ટર વિઝનને વાસ્તવિકતા તરફ ધકેલવાનું શરૂ કર્યું. દુનિયાની અગ્રણી કંપનીઓએ ગુજરાત તરફ જોવાનું શરૂ કર્યું. પહેલા માઇક્રોન, પછી ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને તાઇવાનની PSMC વચ્ચેનો ઐતિહાસિક કરાર, ત્યારબાદ કેઇન્સ સેમિકોન, સુચિ સેમિકોન અને હવે CG Semi જેવા પ્રોજેક્ટ્સ… થોડા જ વર્ષોમાં ગુજરાતની સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રની સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ. આજે દેશના 12માંથી 6 મંજૂર સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ ગુજરાતમાં છે. પરંતુ આ આંકડો માત્ર સંખ્યા નથી, તે રાજ્યએ અપનાવેલી લાંબાગાળાની નીતિનું પરિણામ છે.

ધોલેરાથી શરૂ થઈ ભારતની સૌથી મોટી ટેક્નોલોજીકલ મહત્ત્વાકાંક્ષા

વિશ્વમાં જ્યાં પણ સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે, ત્યાં એક વાત હંમેશા જોવા મળી છે. ચિપ બનાવતી કંપનીઓ માત્ર જમીન ખરીદીને ફેક્ટરી ઊભી કરતી નથી. તેના પહેલાં વર્ષો સુધી આયોજન થાય છે. કારણ કે સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ કોઈ સામાન્ય ઔદ્યોગિક એકમ નથી. અહીં હજારો કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ થાય છે, જ્યાં એક મિનિટ માટે વીજ પુરવઠો ખોરવાય તો કરોડો રૂપિયાનું નુકસાન થઈ શકે છે. ચિપ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં શુદ્ધ પાણીની જરૂર પડે છે, ધૂળના સૂક્ષ્મ કણ પણ ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે અને તૈયાર થયેલી ચિપ્સને કલાકોના અંતરમાં વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા પણ હોવી જોઈએ. એટલે જ કંપનીઓ માત્ર જમીન નહીં, પરંતુ ઇકોસિસ્ટમ શોધે છે.

ગુજરાતે કદાચ આ હકીકત સૌથી વહેલી સમજી લીધી હતી.

આ જ કારણ છે કે ધોલેરાને માત્ર ઔદ્યોગિક વિસ્તાર તરીકે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના સેમિકન્ડક્ટર શહેર તરીકે વિકસાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિજન (SIR) પાસે વિશાળ જમીન ઉપલબ્ધ હતી, પરંતુ એટલું પૂરતું નહોતું. અહીં આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ વિકસી રહ્યો છે, અમદાવાદ-ધોલેરા એક્સપ્રેસવે રાજ્યના સૌથી મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે અને નજીકના બંદરો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સાથે સીધું જોડાણ આપે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ કે આખું શહેર પહેલેથી જ આયોજનબદ્ધ રીતે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. એટલે ફેક્ટરી સાથે જરૂરી રહેણાંક, રસ્તા, વીજળી, પાણી અને અન્ય સુવિધાઓ પણ સમાન ગતિએ ઉભી થઈ શકે છે.

આ તમામ પરિબળોના કારણે જ્યારે ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને તાઇવાનની PSMCએ ભારતમાં પ્રથમ કોમર્શિયલ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ સ્થાપવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે તેમની પસંદગી ધોલેરા પર આવીને અટકી. અંદાજે ₹91,000 કરોડના રોકાણ સાથે બની રહેલો આ પ્રોજેક્ટ માત્ર ગુજરાત માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારત માટે ઐતિહાસિક છે. અત્યાર સુધી ભારતમાં ચિપ્સનું મોટાપાયે ઉત્પાદન થતું નહોતું. ધોલેરા ફેબ શરૂ થયા બાદ ભારત પ્રથમ વખત વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ નકશા પર વાસ્તવિક ઉપસ્થિતિ નોંધાવશે.

આ ફેબમાં 28 નેનોમીટર અને 50 નેનોમીટર જેવી ટેક્નોલોજી આધારિત ચિપ્સનું ઉત્પાદન થવાનું છે, જે ઓટોમોબાઇલ, પાવર મેનેજમેન્ટ, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કન્ઝ્યુમર ડિવાઇસ અને અનેક વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગી બનશે. ઘણી વખત લોકો માત્ર ‘અત્યાધુનિક 2 નેનોમીટર’ જેવી ટેક્નોલોજીની ચર્ચા કરે છે, પરંતુ હકીકતમાં આજે પણ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ માંગ 28 નેનોમીટર અને તેના આસપાસની ચિપ્સની જ છે. એટલે ભારતે જે ક્ષેત્રથી શરૂઆત કરી છે, તે વ્યાવસાયિક રીતે અત્યંત મહત્વનો ગણાય છે.

એક પ્રોજેક્ટ આવ્યો… પછી બીજા પોતે જ આવવા લાગ્યા

મોટા ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં ઘણી વખત એક બાબત જોવા મળે છે. શરૂઆતનો સૌથી મોટો પડકાર પહેલું રોકાણ લાવવાનો હોય છે. પરંતુ એકવાર વિશ્વની કોઈ પ્રતિષ્ઠિત કંપની વિશ્વાસ વ્યક્ત કરે, પછી અન્ય કંપનીઓ માટે પણ નિર્ણય લેવો સરળ બની જાય છે. ગુજરાતમાં પણ લગભગ આવું જ બન્યું.

અમેરિકાની અગ્રણી મેમરી ચિપ ઉત્પાદક કંપની માઈક્રૉને સાણંદમાં પોતાના ATMP પ્લાન્ટની જાહેરાત કરી. તેણે દુનિયાને સંદેશ આપ્યો કે ભારત હવે સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે ગંભીરતાથી આગળ વધી રહ્યું છે. ત્યારબાદ ટાટા-PSMC ફેબને મંજૂરી મળી. પછી કેઇન્સ સેમિકોન, સુચિ સેમિકોન અને CG Semi જેવા પ્રોજેક્ટ્સ પણ જોડાતા ગયા. આજે સ્થિતિ એવી છે કે દેશના મંજૂર થયેલા 12 સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સમાંથી 6 ગુજરાતમાં છે.

આમાં પણ એક રસપ્રદ બાબત છે. આ તમામ પ્રોજેક્ટ્સ એક જ પ્રકારના નથી. ધોલેરામાં ફેબ છે, જ્યાં સિલિકોન વેફર પર ચિપ્સનું ઉત્પાદન થશે. સાણંદમાં માઈક્રૉનનો ATMP છે, જ્યાં ચિપ્સનું એસેમ્બલી, ટેસ્ટિંગ અને પેકેજિંગ થાય છે. CG Semiનું OSAT પ્લાન્ટ પણ આ જ વેલ્યુ ચેઇનને મજબૂત બનાવે છે. અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર અને વિશિષ્ટ એપ્લિકેશન્સ સાથે જોડાયેલા છે. એટલે ગુજરાતમાં માત્ર એક પ્રકારનો ઉદ્યોગ નથી આવી રહ્યો, પરંતુ આખી સેમિકન્ડક્ટર વેલ્યુ ચેઇન વિકસી રહી છે.

આ જ કારણ છે કે આજે ગુજરાતને માત્ર ‘વધુ પ્રોજેક્ટ ધરાવતું રાજ્ય’ નહીં, પરંતુ ‘સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ’ તરીકે જોવામાં આવે છે. એક તરફ ધોલેરામાં ફેબ ઊભો થઈ રહ્યો છે તો બીજી તરફ સાણંદમાં ચિપ્સનું પેકેજિંગ અને ટેસ્ટિંગ થઈ રહ્યું છે. આવનારા વર્ષોમાં તેની આસપાસ કેમિકલ્સ, ગેસ, પ્રિસિઝન એન્જિનિયરિંગ, ક્લીનરૂમ ઇક્વિપમેન્ટ, લોજિસ્ટિક્સ અને ડિઝાઇન ક્ષેત્રે પણ નવા ઉદ્યોગો વિકસવાની શક્યતા છે. એટલે આજે જે દેખાઈ રહ્યું છે, તે માત્ર શરૂઆત છે. તેની આસપાસ વિકસનારી સંપૂર્ણ ઔદ્યોગિક સાંકળ કદાચ તેના કરતાં પણ વધુ મોટી બનશે.

માત્ર પોલિસી નહીં, સમયસર લીધેલા નિર્ણયોએ લખી સફળતાની ગાથા

કોઈપણ રાજ્ય એક દિવસમાં ઔદ્યોગિક હબ બની જતું નથી. તેની પાછળ વર્ષોનું આયોજન, યોગ્ય સમયે લેવાયેલા નિર્ણયો અને સૌથી મહત્વનું, સતત અમલીકરણ હોય છે. ગુજરાતની સેમિકન્ડક્ટર યાત્રા પણ કંઈક એવી જ રહી છે. જો આ સમગ્ર યાત્રાને પાછા ફરીને જોવામાં આવે તો સ્પષ્ટ થાય છે કે રાજ્યે એક પછી એક એવા નિર્ણયો લીધા, જેણે આજે તેને ભારતના સેમીકન્ડક્ટર નકશાના કેન્દ્રમાં લાવીને ઊભું કર્યું છે.

સૌથી પહેલાં આવ્યું વિઝન. જ્યારે દેશમાં સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ હજુ શરૂઆતના તબક્કામાં હતો ત્યારે ગુજરાતે 2022માં દેશની પ્રથમ સમર્પિત સેમિકન્ડક્ટર પોલિસી જાહેર કરી. ત્યારબાદ યોગ્ય સ્થાનની પસંદગી થઈ અને ધોલેરાને લાંબાગાળાના સેમિકન્ડક્ટર હબ તરીકે વિકસાવવાનું આયોજન શરૂ થયું. સાથે જ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર સતત રોકાણ કરવામાં આવ્યું, જેથી કંપનીઓને પ્લાન્ટ શરૂ કરતાં પહેલાં મૂળભૂત સુવિધાઓ માટે સંઘર્ષ ન કરવો પડે. આ પછી જ્યારે ભારત સરકારના ‘ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન’ હેઠળ મોટા પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી મળવા લાગી ત્યારે ગુજરાત પહેલેથી જ તૈયાર હતું. પરિણામે એક પછી એક વૈશ્વિક અને ભારતીય કંપનીઓએ રાજ્યમાં રોકાણ કરવાનું પસંદ કર્યું.

આજે સ્થિતિ એવી છે કે ધોલેરામાં દેશનો પ્રથમ કોમર્શિયલ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ આકાર લઈ રહ્યો છે, સાણંદ ATMP અને OSAT પ્રવૃત્તિઓનું મહત્વનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે અને રાજ્યમાં ફેબ, પેકેજિંગ, ટેસ્ટિંગ તથા અન્ય સહાયક ક્ષેત્રોને આવરી લેતી સંપૂર્ણ સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ વિકસી રહી છે. એટલે દેશના 12માંથી 6 પ્રોજેક્ટ ગુજરાતમાં હોવા એ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં અપનાવેલી વ્યૂહરચનાનું પરિણામ છે.

આગળની યાત્રા હવે વધુ મહત્વની

સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગની એક વિશેષતા એ છે કે અહીં સફળતાની કસોટી માત્ર પ્લાન્ટ શરૂ કરવામાં નથી. સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે તેની આસપાસ સંશોધન, ડિઝાઇન, કુશળ માનવબળ, નાના-મધ્યમ ઉદ્યોગો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડાયેલી ચેઇન ઊભી થાય. વિશ્વના મોટા સેમિકન્ડક્ટર હબ્સે પણ આ જ માર્ગ અપનાવ્યો હતો અને હવે ગુજરાત પણ એ જ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.

આવનારાં વર્ષોમાં જો ધોલેરા અને સાણંદની આસપાસ વધુ સેમિકન્ડક્ટર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને હાઇ-ટેક મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ જોડાશે તો તેની અસર માત્ર ગુજરાત સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. તેનો લાભ દેશના ઓટોમોબાઇલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેલિકોમ, ડિફેન્સ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) જેવા અનેક ક્ષેત્રોને મળશે. સાથે જ હજારો ઉચ્ચ કુશળતા ધરાવતા રોજગાર, નવા MSME અને ટેક્નોલોજી આધારિત ઉદ્યોગો માટે પણ નવા દરવાજા ખુલશે.

પીએમ મોદીએ સાણંદમાં CG Semi પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કર્યું તે એક દિવસની ઘટના છે. પરંતુ તેની પાછળની યાત્રા વર્ષો જૂની છે. દેશની પ્રથમ ડેડિકેટેડ સેમિકન્ડક્ટર પોલિસીથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા આજે ધોલેરાના ફેબ, સાણંદના સેમિકન્ડક્ટર ક્લસ્ટર અને દેશના અડધા સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સ સુધી પહોંચી છે. આ સમગ્ર યાત્રા બતાવે છે કે જ્યારે લાંબાગાળાનું વિઝન, સ્પષ્ટ નીતિ, મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સમયસર અમલીકરણ એકસાથે આવે ત્યારે કોઈ રાજ્ય માત્ર નવા ઉદ્યોગો આકર્ષતું નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશના ટેક્નોલોજીકલ ભવિષ્યને નવી દિશા પણ આપી શકે છે.

અને કદાચ એટલા માટે જ આજે જ્યારે ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ભવિષ્યની ચર્ચા થાય છે ત્યારે સૌથી પહેલાં ધોલેરા અને સાણંદનું નામ લેવામાં આવે છે. કારણ કે ગુજરાત હવે માત્ર સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સનું સરનામું નથી, પરંતુ ભારતના સેમિકન્ડક્ટર વિઝનનું સૌથી મજબૂત કેન્દ્ર બનીને ઊભર્યું છે.