પિતૃપક્ષ પ્રતિપદા: પહેલાં પસાર થઈ ગયેલી પેઢીઓને યાદ કરવાનું કારણ શું?

મૃત્યુ પછી માણસનું શું રહે છે? શરીર તો થોડા સમય પછી પંચતત્વમાં ભળી જાય છે. અવાજ ધીમે-ધીમે સ્મૃતિમાંથી ઓસરવા લાગે છે. ઘરમાં પડેલી વસ્તુઓ પણ એક દિવસ કોઈ બીજાના ઉપયોગમાં આવે છે અથવા ક્યાંક ખૂણામાં પડી રહી જાય છે. તસવીરો જૂની થાય છે, નામો નવી પેઢીને ઓછાં પરિચિત લાગે છે અને જે વ્યક્તિ ક્યારેક આખા પરિવારના જીવનનું કેન્દ્ર હતી, તે થોડા દાયકાઓ પછી માત્ર એક સંબંધ બનીને રહી જાય છે. દાદા, પરદાદા, માતા, પિતા, કાકા, મામા…

પણ માણસની એક પ્રકૃતિ છે. જે વ્યક્તિને તે પ્રેમ કરે છે, તેના મૃત્યુ પછી પણ તેની સાથેનો સંબંધ પૂરો થઈ જતો નથી. સંબંધનું સ્વરૂપ બદલાય છે. સાથે વાત કરવાની જગ્યા સ્મૃતિ લે છે, સાથે બેસવાની જગ્યા તસવીર લે છે અને હાજરીની જગ્યા એક નામ લે છે. ક્યારેક તો કોઈ જૂની વાત, કોઈ હાવભાવ, કોઈ કહેવત કે કોઈ સંસ્કાર અચાનક જણાવી દે છે કે જે માણસ હવે નથી, તે કોઈ ને કોઈ રીતે હજુ આપણા જીવનમાં હાજર છે.

ભારતીય પરંપરાએ આ અનુભવને માત્ર ભાવનાત્મક સ્મૃતિ તરીકે જોયો નથી. તેણે પિતૃઓના સ્મરણને ધાર્મિક જીવનનો એક ભાગ બનાવ્યો. પિતૃપક્ષની પ્રતિપદા એ પરંપરામાં પ્રવેશવાનો દિવસ છે. કૃષ્ણ પક્ષની પ્રતિપદા સાથે પિતૃપક્ષનો પ્રારંભ થાય છે અને આ દિવસે પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. ધર્મપરંપરામાં આ શ્રાદ્ધ ખાસ કરીને તે પિતૃઓ માટે છે જેમનું અવસાન પ્રતિપદા તિથિએ થયું હોય.

પરંતુ પ્રતિપદાને સમજવા માટે એક તિથિની વિધિથી થોડું આગળ જવું પડે. કારણ કે પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે આજે કોનું શ્રાદ્ધ કરવાનું છે. મોટો પ્રશ્ન એ છે કે પિતૃઓનું સ્મરણ કરવાની જરૂર જ શા માટે પડી? માણસ પોતાના પહેલાં પસાર થઈ ગયેલા લોકોને ધર્મના કેન્દ્રમાં શા માટે લાવ્યો? અને જળ, અન્ન, પિંડ, તર્પણ અને શ્રાદ્ધ જેવી ક્રિયાઓ દ્વારા તે કયો સંબંધ વ્યક્ત કરે છે?

સ્મૃતિ જ્યારે ધર્મ બને

કોઈને યાદ કરવું અને કોઈનું સ્મરણ કરવું, બંને શબ્દો એકસરખા લાગે છે પણ ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં સ્મરણનું ક્ષેત્ર વધારે વિશાળ છે. યાદ ઘણી વખત મનમાં અચાનક ઊભી થતી ઘટના છે. જૂના ઘરમાં જઈએ અને બાળપણ યાદ આવે. કોઈ સુગંધ આવે અને માતાની રસોઈ યાદ આવે. કોઈ જૂની વસ્તુ હાથમાં આવે અને દાદા યાદ આવે. આ સ્મૃતિ છે. તેમાં કોઈ વિધિ જરૂરી નથી.

શ્રાદ્ધનું સ્મરણ અલગ છે. અહીં સ્મૃતિને એક ક્રિયા આપવામાં આવે છે. પિતૃનું નામ લેવામાં આવે છે. જળ અર્પિત થાય છે. અન્ન આપવામાં આવે છે. પિંડ અર્પણ થાય છે. બ્રાહ્મણભોજન કે દાન જેવી પરંપરાઓ જોડાય છે. એટલે મનમાં રહેલો સંબંધ શરીર અને સામગ્રી દ્વારા વ્યક્ત થાય છે. આ બાબત ખૂબ મહત્વની છે. જે વ્યક્તિ હવે સામે નથી, તેના માટે પોતાના વર્તમાન જીવનમાંથી કંઈક કાઢીને અર્પણ કરવું એ માત્ર વિધિ નથી. તે એક સ્વીકાર છે કે મારા જીવનમાં મારી પહેલાંના લોકોનો હિસ્સો છે.

ઋગ્વેદના દસમ મંડળ, પંદરમું સૂક્ત પિતૃઓને સમર્પિત છે. પિતૃઓને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે, તેમના માટે અર્પણની વાત થાય છે અને તેમના કલ્યાણ તથા આશીર્વાદની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તની વિશેષતા એ પણ છે કે તેમાં જાણીતા અને અજાણ્યા બંને પિતૃઓનો ઉલ્લેખ આવે છે. એટલે વૈદિક પિતૃસ્મરણ માત્ર પોતાના દાદા-પરદાદાનાં નામ યાદ રાખવાની બાબત નથી, પોતાની સ્મૃતિની સીમા જ્યાં પૂરી થાય છે, ત્યાં પણ પરંપરા પિતૃઓને ભૂલતી નથી.

આ વિચાર પિતૃપક્ષને એક અલગ ઊંડાઈ આપે છે. આપણે આપણા પૂર્વજોનાં બધાં નામ જાણતા નથી. ચાર પેઢી પાછળ જતાં જ કુટુંબની યાદશક્તિ ધૂંધળી થવા લાગે છે. દસ પેઢી પાછળના લોકો વિશે તો સામાન્ય પરિવાર પાસે કોઈ માહિતી જ ન હોય. છતાં આપણે જ્યાં ઊભા છીએ ત્યાં સુધી પહોંચવામાં તેઓ પણ કોઈ ને કોઈ રીતે જોડાયેલા છે. પિતૃસ્મરણ એ આ અજાણ્યા સંબંધને પણ સ્થાન આપે છે.

‘હું’ની પાછળ કેટલા લોકો છે?

માણસ પોતાનું જીવન સામાન્ય રીતે ‘હું’થી શરૂ કરે છે. મારું નામ, મારું ઘર, મારું કામ, મારું કુટુંબ, મારી ઓળખ. પરંતુ આ ‘હું’ને થોડું પાછળ ખેંચીને જોવામાં આવે તો તેની પાછળ અસંખ્ય લોકો ઊભા દેખાય છે. આપણે જે ભાષા બોલીએ છીએ તે કોઈ એક દિવસ બનાવવામાં આવી નથી. ઘરમાં જે રીતભાત છે તે પણ કોઈ એક વ્યક્તિએ ઘડી નથી. કોઈ પરિવાર કયા દેવતાની ઉપાસના કરે છે, કયા તહેવારને કઈ રીતે ઉજવે છે, કઈ વાનગી કયા પ્રસંગે બને છે, કઈ કહેવત પેઢી દર પેઢી બોલાય છે, ઘરના વડીલો કઈ રીતે સંસ્કાર આપે છે, આ બધાની પાછળ લાંબી પરંપરા છે.

આપણે જે ખેતરમાં ઊભા છીએ તે કદાચ કોઈ પૂર્વજે ખરીદ્યું હશે. જે ઘર આજે આપણું છે તેની દીવાલો કોઈ પિતામહે ઊભી કરી હશે. જે વ્યવસાય આજે પરિવારની ઓળખ છે તેની શરૂઆત કોઈ અજાણ્યા પૂર્વજે કરી હશે. કોઈ એક પેઢીએ કપરા સમયમાં પરિવારને ટકાવ્યો હશે. કોઈએ સ્થળાંતર કર્યું હશે. કોઈએ જ્ઞાન સાચવ્યું હશે. કોઈએ સંતાનોને ભણાવ્યા હશે. કોઈએ પોતાનું જીવન એ રીતે જીવ્યું હશે કે તેની અસર બે-ત્રણ પેઢી પછી પણ આપણામાં દેખાતી હોય.

આ બધું જોડીને જોવામાં આવે ત્યારે સમજાય છે કે માણસ પોતાના જીવનનો સંપૂર્ણ સર્જક નથી. તે એક લાંબી પરંપરામાંથી પ્રાપ્ત થયેલું જીવન જીવે છે. પિતૃઋણનો વિચાર અહીંથી સમજાય છે. વૈદિક પરંપરામાં ઋણત્રય, ત્રણ ઋણનો વિચાર મળે છે. તૈત્તિરીય સંહિતામાં મનુષ્યના ઋષિઓ, દેવો અને પિતૃઓ પ્રત્યેના ઋણની વાત આવે છે. પિતૃઋણનો સંબંધ પોતાના પહેલાંની પેઢીઓ સાથે છે. પછીની ભારતીય વિચારપરંપરામાં આ વિચાર વિવિધ ધર્મગ્રંથો અને આચારપરંપરાઓમાં વિસ્તરતો ગયો.

‘ઋણ’ શબ્દ અહીં માત્ર પૈસાના ઉધાર માટે વપરાતો નથી. આ જીવનની સ્વીકૃતિનો શબ્દ છે. જે મળ્યું છે તેની પાછળ કોઈ છે, આ ભાવ. માણસ પોતાના માતા-પિતા પાસેથી માત્ર શરીર મેળવતો નથી. તે ભાષા મેળવે છે, સંસ્કાર મેળવે છે, પરિવાર મેળવે છે, સ્મૃતિ મેળવે છે અને એક એવી જીવનપદ્ધતિ મેળવે છે જેને તે પોતાની આગામી પેઢી સુધી પહોંચાડે છે. પિતૃઋણનો વિચાર આ સતત ચાલતી કડી તરફ ધ્યાન દોરે છે.

પિતૃઓનું સ્મરણ એટલે ભૂતકાળમાં પાછા જવું?

અહીં એક ગેરસમજ પણ દૂર કરવી જરૂરી છે. પિતૃસ્મરણનો અર્થ ભૂતકાળમાં જીવવું નથી. ભારતીય પરંપરા જીવનને આગળ વધતું જ જુએ છે. સંતાન પોતાના માતા-પિતાની નકલ બનીને જીવવા માટે નથી આવતું. દરેક પેઢી પોતાના સમયની નવી પરિસ્થિતિઓમાં જીવન ઘડે છે. સમાજ બદલાય છે, વ્યવસાય બદલાય છે, શહેરો બદલાય છે, વિચારવાની રીતો બદલાય છે. છતાં એક પેઢી બીજી પેઢીથી સંપૂર્ણપણે તૂટેલી નથી.

વૃક્ષની ડાળી નવી હોય તો પણ તે મૂળથી અલગ નથી. મૂળ દેખાતું નથી, પરંતુ વૃક્ષના અસ્તિત્વમાં તેનું સ્થાન છે. પિતૃસ્મરણમાં પણ કંઈક આવું જ છે. પિતૃઓ આપણી વચ્ચે વર્તમાન સ્વરૂપે નથી, છતાં તેમની પાસેથી આવેલી ઘણી વસ્તુઓ આપણા જીવનમાં છે. આથી પિતૃપક્ષમાં પાછળ જોવું એ આગળ વધવાની વિરુદ્ધ દિશા નથી. તે આગળ વધતા માણસને પોતાની શરૂઆત યાદ કરાવતી ક્ષણ છે.

વેદોમાં પિતૃઓની દુનિયા

પિતૃઓ વિશેનો વિચાર પછીના પુરાણો અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં વિશાળ બન્યો, પરંતુ તેની મૂળ છાપ વૈદિક સાહિત્યમાં જ જોવા મળે છે. ઋગ્વેદ 10.15માં પિતૃઓને બોલાવવામાં આવે છે. અગ્નિ દ્વારા પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડવાની વાત મળે છે. વિવિધ પિતૃઓનો ઉલ્લેખ થાય છે. કેટલાક લોકમાં, કેટલાક મધ્યમાં અને કેટલાક નજીકના સંબંધના સંદર્ભમાં સ્મરાય છે. પિતૃઓને આવવા, અર્પણ સ્વીકારવા અને પોતાના વંશજોને આશીર્વાદ આપવા માટે સંબોધવામાં આવે છે.

આ સૂક્તમાં એક બીજી બાબત પણ ધ્યાન ખેંચે છે કે પિતૃસ્મરણ કોઈ એક પરિવારની સીમામાં બંધાયેલું નથી. તેમાં જાણીતી અને અજાણી પેઢીઓ માટે સ્થાન છે. આ ભાવ આજના માણસ માટે પણ ઘણો અર્થપૂર્ણ છે. આપણે કોઈ એક પૂર્વજનું નામ યાદ રાખી શકીએ છીએ. કદાચ દાદાનું નામ ખબર હોય, પરદાદાનું પણ ખબર હોય. પરંતુ તેનાથી આગળ નામોની શ્રેણી તૂટી જાય છે. છતાં એ અજાણ્યા લોકોનું અસ્તિત્વ આપણા અસ્તિત્વ પહેલાં હતું. તેઓ જીવ્યા, સંતાનો થયા, કુટુંબ આગળ વધ્યું અને એક દિવસ તેમની જગ્યાએ બીજી પેઢી આવી. આ લાંબી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈને આજે આપણે અહીં છીએ. વૈદિક પિતૃસ્મરણ આ અજાણ્યા લોકો માટે પણ જગ્યા બનાવે છે.

જળની એક અંજલિમાં શું છે?

પિતૃકર્મમાં જળનું સ્થાન એટલું વિશેષ કેમ છે? જળ જીવનનું મૂળ તત્વ છે. જન્મથી લઈને અંતિમ સંસ્કાર સુધી ભારતીય ધાર્મિક જીવનમાં જળ સતત હાજર રહે છે. શુદ્ધિમાં જળ છે, સંકલ્પમાં જળ છે, દેવપૂજામાં જળ છે અને પિતૃઓના તર્પણમાં પણ જળ છે. તર્પણ શબ્દનો મૂળ ભાવ જ તૃપ્તિ અથવા સંતોષ સાથે જોડાયેલો છે. પિતૃઓને જળ અર્પણ કરવાની ક્રિયા દ્વારા જીવિત વ્યક્તિ પોતાના પહેલાં ગયેલા સંબંધીઓ તરફ કંઈક અર્પિત કરે છે. અહીં પણ સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે અર્પણ કરનાર માણસ જાણે છે કે જેને તે અર્પણ કરી રહ્યો છે તે તેની સામે ઊભો નથી. છતાં વિધિ થાય છે.

આ વિધિનો અર્થ માત્ર બહારની ક્રિયામાં શોધવો પૂરતો નથી. અર્પણ કરનાર પોતે પણ બદલાય છે. જળ હાથમાંથી નીચે જાય છે અને પાછું હાથમાં રહેતું નથી. અર્પણની ક્રિયામાં ‘મારું’ થોડા સમય માટે ‘તમારું’ બને છે. પોતાના પહેલાંના લોકો માટે કંઈક આપવાની ક્રિયા દ્વારા વ્યક્તિ પોતાના જીવનને માત્ર વ્યક્તિગત સંપત્તિ તરીકે જોવાનું છોડે છે. પિતૃસ્મરણની શક્તિ અહીં છે, અર્પણમાં.

નામ ભૂલી જઈએ તો સંબંધ પણ પૂરો થઈ જાય?

આધુનિક જીવનમાં સ્મૃતિનો અર્થ ઘણીવાર માહિતીથી માપવામાં આવે છે. નામ ખબર છે કે નહીં? ફોટો છે કે નહીં? તારીખ યાદ છે કે નહીં? પિતૃપરંપરા આ માપદંડ કરતાં વિશાળ છે. ઘણી વખત આપણે પોતાના પરદાદાનું નામ પણ જાણતા નથી, છતાં તેમની પેઢીમાંથી આવેલી જમીન પર ઊભા હોઈએ છીએ. કોઈ પૂર્વજનો ફોટો ન હોય, છતાં તેની કોઈ પરંપરા ઘરમાં જીવતી હોય. કોઈનું નામ ભૂલાઈ ગયું હોય, છતાં તેની સંતાનશ્રેણી આગળ વધતી રહી હોય.

એટલે પિતૃસ્મરણનું એક સ્તર એવું પણ છે જ્યાં વ્યક્તિગત સ્મૃતિ સમાપ્ત થાય છે અને વંશની સ્મૃતિ શરૂ થાય છે. આ કારણથી જ પિતૃપક્ષમાં અજ્ઞાત પિતૃઓ માટે પણ સ્થાન છે. વ્યક્તિ પોતાના જ્ઞાનની મર્યાદા સ્વીકારીને પણ પોતાની પહેલાંની પેઢીઓને અસ્તિત્વહીન માનતી નથી. આ ભાવ આજના સમયમાં કદાચ વધારે જરૂરી લાગે છે. ઝડપથી બદલાતા જીવનમાં માણસ પોતાના વર્તમાનમાં એટલો વ્યસ્ત છે કે તેને પોતાની પાછળ શું હતું તેની ખબર રહેતી નથી. પિતૃપક્ષ વર્ષમાં એક વખત આ ગતિ ધીમી કરે છે. થોડા દિવસ માટે માણસ પોતાના જીવનની બહાર જુએ છે.

પ્રતિપદા: એક તિથિ અને એક શરૂઆત

પ્રતિપદા શ્રાદ્ધની ચોક્કસ ધાર્મિક ઓળખ પોતાની જગ્યાએ છે. પ્રતિપદા તિથિએ અવસાન પામેલા પિતૃઓ માટે આ દિવસે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. પરંતુ પિતૃપક્ષની યાત્રાના બીજા દિવસે પ્રવેશતી વખતે આ તિથિ આપણને એક મોટો પ્રશ્ન પણ આપી જાય છે. આપણે કોને યાદ રાખીએ છીએ? માત્ર જેમને ઓળખતા હતા તેમને? માત્ર જેમની તસવીર ઘરમાં છે તેમને? માત્ર જેમની મૃત્યુતિથિ આપણને યાદ છે તેમને?

વૈદિક પિતૃપરંપરાનો જવાબ વધારે વિશાળ છે. સ્મરણની સીમા જેટલી આપણી યાદશક્તિ નક્કી કરે છે એટલી જ નથી. પિતૃઓની પરંપરા જાણીતા લોકોમાંથી અજાણ્યા લોકો સુધી જાય છે. પોતાના કુટુંબમાંથી વંશ સુધી જાય છે અને વંશમાંથી માનવજીવનની એક લાંબી સતત ચાલતી કડી સુધી પહોંચે છે. આ કડીમાં માણસ એકલો નથી.

તે પહેલાં કોઈ હતા. તેમની પહેલાં પણ કોઈ હતા. તેમના જીવનમાંથી કંઈક તેના સુધી આવ્યું અને તેની પાસેથી કંઈક આગળ જવાનું છે. પિતૃપક્ષની પ્રતિપદા કદાચ આ જ કારણથી શરૂઆત માટે યોગ્ય લાગે છે. એક તિથિની વિધિ સાથે આખા પિતૃપક્ષનો દરવાજો ખૂલે છે, પરંતુ દરવાજાની બીજી બાજુ જે છે તે માત્ર શ્રાદ્ધની ક્રિયાઓ નથી. ત્યાં એક પ્રશ્ન ઊભો છે કે મારા અસ્તિત્વની પાછળ કેટલાં જીવન છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ નામોની ગણતરીમાં મળવાનો નથી. તે મળે છે સ્મરણમાં.

પોતાના પહેલાં ગયેલા માણસને યાદ કરવાથી કદાચ તેનું જીવન પાછું આવતું નથી. પરંતુ જીવિત માણસ પોતાના જીવનને સમજવાની એક નવી દૃષ્ટિ મેળવે છે. તેને ખબર પડે છે કે જે કંઈ તેને મળ્યું છે તે બધું તેની પોતાની શરૂઆતથી આવ્યું નથી. કેટલીક વસ્તુઓ વારસામાં આવી છે, કેટલીક સંસ્કારમાં, કેટલીક લોહીમાં, કેટલીક ભાષામાં અને કેટલીક એવી રીતે કે જેને શબ્દોમાં સમજાવવી મુશ્કેલ છે.

પિતૃઓનું સ્મરણ આ સ્વીકારને ધાર્મિક સ્વરૂપ આપે છે અને પિતૃપક્ષની આ સોળ દિવસની યાત્રામાં પ્રતિપદા આપણને સૌથી પહેલાં એ જ વાત યાદ કરાવે છે કે પાછળ જોવું એટલે પાછા જવું નથી. ક્યારેક આગળ વધવા માટે એટલું જાણવું પણ પૂરતું હોય છે કે આપણે ક્યાંથી આવ્યા છીએ.