ગુજરાતમાં આ દિવસોમાં માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવ જ નથી, પરંતુ શ્રદ્ધા અને સાધનાનું એક વ્યાપક પરિદ્રશ્ય જોવા મળી રહ્યું છે. એક તરફ જ્યાં ચૈત્ર નવરાત્રિ સાથે શક્તિ ઉપાસનાનો કાળ શરૂ થયો છે, તો બીજી તરફ નર્મદા તટ પર હજારો શ્રદ્ધાળુઓ ઉત્તરવાહિની નર્મદા પરિક્રમામાં સામેલ થઈને એવી પરંપરાને જીવંત કરી રહ્યા છે જેના મૂળ ભારતીય સભ્યતાના ગહન આધ્યાત્મિક ઇતિહાસમાં મળે છે. હાલ 19 માર્ચથી 17 એપ્રિલ સુધી ગુજરાતમાં ઉત્તરવાહિની નર્મદા પરિક્રમા શરૂ થઈ ચૂકી છે, તેને પંચકોશી પરિક્રમા પણ કહેવામાં આવે છે.
પરિક્રમાની શરૂઆત રામપુરા ગામથી થાય છે. આ ગામ નર્મદા જિલ્લાના નાંદોદ તાલુકામાં આવેલું છે, જ્યાં નર્મદા નદી ઉત્તર દિશામાં વહે છે, તેથી તેને ઉત્તરવાહિની કહેવામાં આવે છે. રામપુર ખાતે રણછોડરાય મંદિર અથવા કીડી મકોડી ઘાટ પાસેથી પરિક્રમાનો પ્રારંભ કરવામાં આવે છે. જોકે, ઘણા લોકો તિલકવાડા ગામથી પણ પરિક્રમાની શરૂઆત કરે છે. સૌ કોઈ પોતપોતાની અનુકૂળતા અનુસાર નર્મદે હર કહીને નીકળી પડે છે.
ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને સંસ્કૃતિનો અદભૂત મહોત્સવ :
— Harsh Sanghavi (@sanghaviharsh) March 19, 2026
મા નર્મદાજીની પાવન કૃપાથી આજે ઉત્તરવાહીની નર્મદા પરિક્રમાની ભવ્ય અને દિવ્ય શરૂઆત થઈ. વહેલી સવારથી શ્રદ્ધાળુઓએ નર્મદા માતા અને ભગવાન રણછોડજીના દર્શન કરીને પરિક્રમાનો પાવન સંકલ્પ લીધો.
19 માર્ચથી 17 એપ્રિલ સુધી ચાલનારી આ પરિક્રમામાં… pic.twitter.com/vgcxxnbVQF
તેના રુટની વાત કરીએ તો રામપુરાથી ચાલીને તિલકવાડા સુધી (નદીના એક કિનારે), પછી હોડી/નાવથી નદી ઓળંગીને પૂર્વ કિનારે પાછા ફરીને રામપુરા પર પૂર્ણાહુતિ (સમાપ્તિ) થાય છે. કુલ અંતર આશરે 14-22 કિમી હોય છે. આ પરિક્રમા ચૈત્ર માસમાં (2026માં 19 માર્ચથી 17 એપ્રિલ સુધી) ખાસ મહત્વની ગણાય છે, કારણ કે તે સંપૂર્ણ નર્મદા પરિક્રમાનું (લગભગ 3200-3800 કિ.મી.) પુણ્યફળ આપે છે એવી ધાર્મિક માન્યતા છે.
આ પરિક્રમા તે સમયે થઈ રહી છે જ્યારે પ્રકૃતિ પણ એક પરિવર્તનના કાળમાંથી પસાર થઈ રહી છે—શિયાળાથી ગરમી તરફ વધતા વાતાવરણમાં પરિવર્તન સાથે માનવ શરીર અને મન પર પણ અસર પડે છે. ભારતીય પરંપરાએ આવા સંક્રમણ કાળોને માત્ર હવામાનનો બદલાવ નથી માન્યો, પરંતુ તેમને સાધના, સંયમ અને આત્મશુદ્ધિની તક તરીકે જોયા છે. આ જ કારણે નવરાત્રિ અને નર્મદા પરિક્રમા જેવા અનુષ્ઠાનો ઘણી વખત આ જ સમય આસપાસ જોવા મળે છે, જે દર્શાવે છે કે આ પરંપરાઓ માત્ર ધાર્મિક નથી, પરંતુ જીવન પદ્ધતિનો હિસ્સો છે.
નર્મદા: એક નદીથી વધુ ‘જીવંત દેવી’ની અવધારણા
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નદીઓને માત્ર જળધારા નહીં, પરંતુ જીવન અને ચેતનાના સ્ત્રોત તરીકે માનવામાં આવી છે. નર્મદા નદી આ પરંપરામાં અત્યંત વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. તેને ‘રેવા’ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે અને વિવિધ પુરાણોમાં તેની મહિમાનું વિસ્તારથી વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. સ્કંદ પુરાણના રેવા ખંડમાં નર્મદાને વિશેષ પવિત્ર ગણાવવામાં આવી છે અને એ ઉલ્લેખ મળે છે કે તેના માત્ર દર્શનથી જ પાપોનો નાશ થઈ શકે છે. આ વિશેષતા તેને અન્ય નદીઓથી અલગ બનાવે છે, જ્યાં સામાન્ય રીતે સ્નાનને અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.
નર્મદાના ઉદ્ગમ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ પણ તેની દિવ્યતાને વધુ મજબૂત કરે છે. અનેક માન્યતાઓ અનુસાર તે ભગવાન શિવના તપથી ઉત્પન્ન થઈ છે, જ્યારે કેટલીક કથાઓમાં તેને તેમના સ્વેદ કે અશ્રુઓથી ઉત્પન્ન ગણાવવામાં આવે છે. આ જ કારણે નર્મદાને ‘શિવની પુત્રી’ કહેવામાં આવે છે. આ સંબંધ માત્ર ધાર્મિક કથા નથી, પરંતુ તે ભાવનું પ્રતીક છે જેમાં નર્મદાને એક જીવંત શક્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે, જે માત્ર ભૌતિક નહીં, પરંતુ આધ્યાત્મિક સ્તરે પણ માનવને પ્રભાવિત કરે છે.
વૈદિક મૂળ
નર્મદા પરિક્રમાની પરંપરા અત્યંત પ્રાચીન માનવામાં આવે છે, જેનું મૂળ વૈદિક અને ઉત્તરવૈદિક કાળની સાધના પરંપરાઓમાં મળે છે. પ્રાચીન કાળમાં ઋષિ-મુનિ નદીઓના કિનારે તપસ્યા કરતા હતા અને ધીમે-ધીમે આ પરંપરા વિકસી કે નદીને એક જીવંત શક્તિ માનીને તેની પરિક્રમા કરવામાં આવે.
પૂર્ણ નર્મદા પરિક્રમા લગભગ 2600થી 3000 કિલોમીટરની હોય છે અને પરંપરાગત રીતે તેને પૂર્ણ કરવામાં ત્રણ વર્ષ, ત્રણ મહિના અને તેર દિવસનો સમય લાગે છે. આ દરમિયાન સાધકે અનેક નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે—જેમ કે નદીને હંમેશા જમણી તરફ રાખવી, પગપાળા ચાલવું, સાદગીપૂર્ણ જીવન જીવવું અને કોઈ પ્રકારનું ભૌતિક આકર્ષણ ન રાખવું. આ યાત્રા સામાન્ય નથી, તે એક પ્રકારની તપસ્યા છે, જેમાં વ્યક્તિ પોતાના શરીર, મન અને આત્માની પરીક્ષામાંથી પસાર થાય છે.
સમય જતાં આ પરંપરા માત્ર સાધુઓ સુધી મર્યાદિત ન રહી, પરંતુ સામાન્ય શ્રદ્ધાળુઓ પણ તેમાં ભાગ લેવા લાગ્યા. આજે પણ હજારો લોકો આ પરિક્રમામાં સામેલ થાય છે, ભલે તે પૂર્ણ પરિક્રમા હોય કે ઉત્તરવાહિની નર્મદા જેવા વિશેષ સ્થળોની નાની પરિક્રમા.
પરિક્રમાની અવધારણા: શ્રદ્ધાથી સાધના સુધીની યાત્રા
ભારતીય ધાર્મિક પરંપરાઓમાં ‘પરિક્રમા’નો અર્થ માત્ર કોઈ સ્થળની આસપાસ ફરવો નથી, પરંતુ પોતાને તે દિવ્ય શક્તિ પ્રત્યે સમર્પિત કરવો છે. મંદિરોમાં દેવતાની આસપાસ ફરવું, પર્વતોની પરિક્રમા કરવી કે કોઈ પવિત્ર સ્થળની આસપાસ ચાલવું—આ બધાનો મૂળ ભાવ એક જ છે- સમર્પણ, વિનમ્રતા અને શ્રદ્ધા.
નર્મદા પરિક્રમા આ અવધારણાનું સૌથી વિસ્તૃત અને કઠિન સ્વરૂપ છે. આ માત્ર કેટલાક કિલોમીટરની યાત્રા નથી, પરંતુ હજારો કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી એક સાધના છે. પરંપરાગત રીતે આખી નર્મદા પરિક્રમા લગભગ 2600થી 3000 કિલોમીટરની માનવામાં આવે છે, જેને પૂર્ણ કરવામાં વર્ષો લાગી શકે છે. જોકે ગુજરાતમાં ચાલી રહેલી ઉત્તરવાહિની પરિક્રમા તુલનાત્મક રીતે નાની છે, પરંતુ તેનું મહત્વ કોઈ પણ રીતે ઓછું નથી.
આ પરિક્રમા દરમિયાન શ્રદ્ધાળુઓ નદીના કિનારે-કિનારે ચાલે છે, તેને પ્રણામ કરે છે અને પોતાના જીવનને અત્યંત સાદગી અને અનુશાસનમાં ઢાળે છે. આ યાત્રા વ્યક્તિને તેના ભૌતિક જીવનથી દૂર લઈ જઈને એવા અનુભવમાં પ્રવેશ કરાવે છે, જ્યાં તે પોતાની અંદર ઝાંખી કરવાની તક મેળવે છે.
ઉત્તરવાહિની નર્મદા: દિશા બદલાવથી બદલાતું આધ્યાત્મિક મહત્વ
નર્મદા નદી સામાન્ય રીતે પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે, પરંતુ કેટલાક સ્થળોએ તે ઉત્તર દિશા તરફ વળે છે. હિંદુ પરંપરામાં ઉત્તર દિશાને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે અને તેને મોક્ષની દિશા માનવામાં આવે છે. આ જ કારણે જ્યાં પણ નર્મદા ઉત્તર તરફ વહે છે, ત્યાં તેનું ધાર્મિક મહત્વ વધી જાય છે. ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારમાં નર્મદાનું આ ઉત્તરવાહિની સ્વરૂપ જોવા મળે છે. આ વિસ્તારમાં થતી પરિક્રમાને ખાસ પુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે અને આ જ કારણે દર વર્ષે હજારો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં એકઠા થાય છે. આ પરિક્રમા માત્ર એક ધાર્મિક અનુષ્ઠાન નથી, પરંતુ એક સામૂહિક શ્રદ્ધાનું પ્રદર્શન છે, જે આ વિસ્તારની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો હિસ્સો બની ગયું છે.
કેમ કરવામાં આવે છે પરિક્રમા?
નર્મદા પરિક્રમાની પાછળ માત્ર એક જ કારણ નથી, પરંતુ અનેક સ્તરે કાર્ય કરતી માન્યતાઓ અને અનુભવો જોડાયેલા છે. સૌથી પહેલું કારણ છે શ્રદ્ધા. જ્યારે નર્મદાને દેવી તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે તેની પરિક્રમા કરવી એ મંદિરમાં દેવતાની પરિક્રમા કરવા જેવું જ ધાર્મિક કૃત્ય બની જાય છે. બીજું કારણ છે પાપોમાંથી મુક્તિની માન્યતા. શાસ્ત્રોમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે નર્મદાના માત્ર દર્શનથી જ પાપોનો નાશ થાય છે અને પરિક્રમા કરવાથી આ ફળ અનેક ગણું વધી જાય છે. આ વિશ્વાસ લોકોને આ કઠિન યાત્રા માટે પ્રેરિત કરે છે.
ત્રીજું અને વધુ ગહન કારણ છે આત્મપરિવર્તન. આ યાત્રા વ્યક્તિને તેના આરામદાયક જીવનમાંથી બહાર કાઢીને એવા અનુભવમાં લઈ જાય છે, જ્યાં તેને પોતાના શરીર, મન અને ઇચ્છાઓ પર નિયંત્રણ કરવું પડે છે. આ એક પ્રકારની તપસ્યા છે, જે વ્યક્તિને અંદરથી મજબૂત બનાવે છે. ચોથું કારણ છે પ્રકૃતિ સાથે જોડાણ. નર્મદા પરિક્રમા દરમિયાન વ્યક્તિ જંગલો, ગામડાં અને નદી કિનારાના જીવનને નજીકથી જુએ છે. આ અનુભવ તેને જીવનના વાસ્તવિક સ્વરૂપથી પરિચિત કરાવે છે અને તેને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે આધુનિક જીવનની જટિલતાઓ વચ્ચે સરળતાનું કેટલું મહત્વ છે.
આધુનિક સંદર્ભ: પરંપરા અને પ્રશાસનનો સંગમ
આજના સમયમાં નર્મદા પરિક્રમા માત્ર એક ધાર્મિક પરંપરા જ નથી રહી, પરંતુ તે એક મોટા સામાજિક આયોજનનું સ્વરૂપ લઈ ચૂકી છે. ગુજરાતમાં આ પરિક્રમા દરમિયાન પ્રશાસન દ્વારા શ્રદ્ધાળુઓ માટે વિવિધ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે—જેમ કે તબીબી સેવાઓ, પાણી, સુરક્ષા અને અસ્થાયી આવાસ. આ દર્શાવે છે કે આ પરંપરા માત્ર વ્યક્તિગત સાધના નથી, પરંતુ સામૂહિક શ્રદ્ધાનું પ્રતીક બની ગઈ છે. તેમ છતાં, પરિક્રમાનું મૂળ સ્વરૂપ હજુ પણ તે જ છે- સાદગી, અનુશાસન અને શ્રદ્ધા. આધુનિક સુવિધાઓ હોવા છતાં શ્રદ્ધાળુઓ આ યાત્રાને તે જ ભાવનાથી કરે છે, જે સદીઓ પહેલાં સાધુ-સંતો વચ્ચે પ્રચલિત હતી.
