ઑપરેશન સિંદૂરની વર્ષગાંઠ પર ભારતીય નૌકાદળ ‘INS અરિદમન’ નામની ત્રીજી સ્વદેશી પરમાણુ-શક્તિ ધરાવતી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ સબમરીનને (SSBN) એપ્રિલ-મે 2026 વચ્ચે સત્તાવાર રીતે સેવામાં સામેલ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. તેને ભારતીય નૌકાદળના ન્યુક્લિયર ડેટરન્સ ફોર્સનું (પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા) આગામી મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર INS અરિદમનને ભારતમાં જ બનાવવામાં આવી છે અને તે અગાઉથી સક્રિય INS અરિહંત અને INS અરિઘાટ પછીની ત્રીજી એવી સબમરીન છે, જે સમુદ્રની અંદરથી દુશ્મન પર શક્તિશાળી જવાબી હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
નૌકાદળના વરિષ્ઠ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આના કમિશનિંગથી ભારતની ‘સેકન્ડ સ્ટ્રાઈક’ (Second Strike) ક્ષમતા વધુ મજબૂત થશે, એટલે કે જો ભારત પર પહેલો પરમાણુ હુમલો થાય છે, તો સમુદ્રમાં તહેનાત આ સબમરીન જવાબી હુમલો કરવા માટે તૈયાર રહેશે.
INS અરિદમનને વિશાખાપટ્ટનમ પાસે આવેલા સ્ટોરેજ અને લૉન્ચ સુવિધા ‘પ્રોજેક્ટ વર્ષા’થી ઑપરેશનલ માટે તહેનાત કરવામાં આવશે. આ સબમરીન પ્રથમ બે SSBNsની સરખામણીમાં વધુ અદ્યતન છે અને તેને ભારતીય નૌકાદળના સ્ટ્રેટેજિક ફોર્સ કમાન્ડ (SFC) હેઠળ સંચાલિત કરવામાં આવશે.
BIG ⚠️
— Shiv Aroor (@ShivAroor) February 20, 2026
India’s THIRD homegrown nuclear powered ballistic missile submarine (SSBN) INS Aridhaman enters service in April-May this year.
I report details: pic.twitter.com/SMrngPD62f
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર તેના સામેલ થવાથી દરિયાઈ ન્યુક્લિયર ડેટરન્સ વધુ વિશ્વસનીય બનશે, ખાસ કરીને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સંતુલનની દૃષ્ટિએ. હવે જાણીએ INS અરિદમનની મુખ્ય વિશેષતાઓ, હથિયારો અને ટેકનોલોજી વિશે. આ બધું જાણવું જરૂરી છે જેથી સમજી શકાય કે આ સબમરીન કેમ મહત્વની છે અને તેને મજબૂત હથિયારોથી કેમ સજ્જ કરવામાં આવી છે.
INS અરિદમનની બનાવટ અને ક્ષમતા
INS અરિદમન લગભગ 7,000 ટન વજન ધરાવતી પરમાણુ સબમરીન છે, જેને એડવાન્સ્ડ ટેકનોલોજી વેસલ (ATV) પ્રોગ્રામ હેઠળ શિપ બિલ્ડિંગ સેન્ટરમાં બનાવવામાં આવી છે. તેમાં 83 મેગાવોટ ક્ષમતા ધરાવતું પ્રેસરાઇઝ્ડ વોટર ન્યુક્લિયર રિએક્ટર લાગેલું છે. આ જ કારણે તે મહિનાઓ સુધી સમુદ્રની અંદર રહી શકે છે અને તેને વારંવાર સપાટી પર આવવાની જરૂર પડતી નથી.
તેની લંબાઈ આશરે 110 મીટર બતાવવામાં આવી રહી છે અને તેને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે કે તે સમુદ્રની અંદર અત્યંત ઓછા અવાજ સાથે આગળ વધી શકે. સબમરીનમાં ખાસ ‘એનેકોઇક કોટિંગ’ લગાવવામાં આવ્યું છે જે અવાજને ઓછો કરે છે અને દુશ્મનના સોનારથી બચવામાં મદદ કરે છે.
મિસાઇલ અને હથિયાર પ્રણાલી
INS અરિદમનમાં ચાર વર્ટિકલ લૉન્ચ ટ્યુબ છે. આનાથી તે બે પ્રકારની સબમરીન-લોન્ચ્ડ બેલેસ્ટિક મિસાઇલો લઈ જઈ શકે છે. પહેલી છે K15 સાગરિકા મિસાઇલ, જેની મારક ક્ષમતા લગભગ 750 કિલોમીટર છે. તે ટૂંકા અંતરના ટાર્ગેટને નિશાન તાકવા માટે સક્ષમ છે.
બીજી તરફ વધુ શક્તિશાળી K4 મિસાઇલ છે, જેની રેન્જ આશરે 3,500 કિલોમીટર સુધી માનવામાં આવે છે. K4ની લાંબી રેન્જ ભારતને સમુદ્રમાં રહીને જ દૂર સ્થિત વ્યૂહાત્મક ઠેકાણાં સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા આપે છે. આ સબમરીન મહત્તમ 8 K4 મિસાઇલો અથવા 24 K15 મિસાઇલો લઈ જઈ શકે છે, જે તેના મિશન પર નિર્ભર કરે છે.
મિસાઇલોને પાણીની અંદરથી જ દાગી શકાય છે. આ જ તેની સૌથી મોટી વ્યૂહાત્મક તાકાત છે કારણ કે દુશ્મન માટે એ જાણવું અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે કે સબમરીન કઈ જગ્યાએ છે. આ સિવાય તેમાં આધુનિક સોનાર પ્રણાલી, ઓછો અવાજ કરતી પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ અને સુરક્ષિત કમાન્ડ તેમજ કંટ્રોલ વ્યવસ્થા પણ છે.
કેમ મહત્વની છે INS અરિદમન?
INS અરિદમન સામેલ થયા પછી ભારત પાસે ત્રણ પરમાણુ બેલેસ્ટિક મિસાઇલ સબમરીન થઈ જશે. આનાથી ભારતની પરમાણુ ત્રિશક્તિ (Nuclear Triad) વધુ સંતુલિત થશે, જેમાં જમીન પરથી છોડવામાં આવતી મિસાઇલો, હવામાંથી છોડવામાં આવતા હથિયારો અને સમુદ્રમાંથી જવાબ આપવાની ક્ષમતા સામેલ છે.
સમુદ્રમાં છુપાયેલી સબમરીન કોઈપણ દેશ માટે સૌથી વિશ્વસનીય જવાબી તાકાત માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેને શોધવી સરળ હોતી નથી. ખાસ કરીને પાડોશી દેશો ચીન અને પાકિસ્તાનને જડબાતોડ જવાબ આપીને તે ભારતની સુરક્ષા રણનીતિને વધુ મજબૂતી આપશે.
આ લેખ મૂળ હિન્દીમાં પૂજા રાણા દ્વારા લખાયેલો છે, મૂળ લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.
