વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ (PM Narendra Modi) 6 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ દિલ્હીના કર્તવ્ય પથ પર નવનિર્મિત કર્તવ્ય ભવન-3નું (Kartavya Bhawan-3) ઉદ્ઘાટન કર્યું. આ ઇમારત સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટનો (Central Vista Project) એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. આ ભવન ભારત સરકારનાં વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગોને એક જ સ્થળે લાવીને કાર્યક્ષમતા વધારવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે બનાવવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારનાં ઘણાં મંત્રાલયો હવે આ સ્થળેથી કાર્યરત થશે. આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ આ ઇમારતમાં એક વિશાળ વર્કસ્પેસ બનાવવામાં આવી છે અને તમામ અદ્યતન સુવિધાઓ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.
કર્તવ્ય ભવન એ સેન્ટ્રલ વિસ્ટા રીડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ બનાવવામાં આવેલ કોમન સેન્ટ્રલ સેક્રેટેરિયેટનું (CCS) પ્રથમ ભવન છે. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારત સરકારનાં વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો, જે હાલમાં દિલ્હીના જૂના અને જુદી-જુદી જગ્યાએ વિખરાયેલાં ભવનોમાં કાર્યરત છે, તેમને એક જ સ્થળે લાવીને વહીવટી કાર્યક્ષમતા અને આંતર-વિભાગીય સંકલનમાં સુધારો લાવવાનો છે.
Prime Minister @narendramodi dedicates Kartavya Bhawan to the Nation
— PIB India (@PIB_India) August 6, 2025
?Kartavya Bhawan reflects our unwavering commitment to public service: Prime Minister
?Prime Minister also plants sapling in the premises; highlights Eco-Friendly construction
Read here:… pic.twitter.com/GCVdfegZUn
કર્તવ્ય ભવન-3 એ આ દિશામાં પ્રથમ પગલું છે, જે રાષ્ટ્રપતિ ભવન અને ઇન્ડિયા ગેટ વચ્ચે આવેલા કર્તવ્ય પથ પર સ્થિત છે. આ ભવન આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ છે અને તેમાં ગ્રીન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી જાળવણી ખર્ચ ઘટે છે. આ ઉપરાંત, ભવનમાં આઈટી-ફ્રેન્ડલી સિસ્ટમ્સ, સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કમાન્ડ સિસ્ટમ અને આઈડી કાર્ડ આધારિત પ્રવેશ જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટનો ભાગ
સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ એ ભારતના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે, જેનો ઉદ્દેશ રાષ્ટ્રપતિ ભવનથી લઈને ઇન્ડિયા ગેટ સુધીના 3.2 કિલોમીટરના વિસ્તારને આધુનિક અને કાર્યક્ષમ વહીવટી હબમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ નીચેનાં કામો થશે.
નવું સંસદ ભવન: જેનું ઉદ્ઘાટન 2024માં થઈ ચૂક્યું છે.
વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ એન્ક્લેવ: પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે. ઉપરાષ્ટ્રપતિનું આધિકારિક નિવાસસ્થાન અને કાર્યાલય અહીં આવેલું છે.
કર્તવ્ય પથનો પુનર્વિકાસ: વિજય ચોકથી ઇન્ડિયા ગેટ સુધીનો રસ્તો, જે અગાઉ રાજપથ તરીકે ઓળખાતો હતો.
કોમન સેન્ટ્રલ સેક્રેટેરિયેટ (CCS): 10 નવાં ભવનોનું નિર્માણ, જેમાંથી કર્તવ્ય ભવન-3 પ્રથમ છે.
એક્ઝિક્યુટિવ એન્ક્લેવ: જેમાં નવું પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (PMO), કેબિનેટ સેક્રેટેરિયેટ, ઇન્ડિયા હાઉસ અને નેશનલ સિક્યોરિટી કાઉન્સિલ સેક્રેટેરિયેટનો સમાવેશ થશે. બીજા તબક્કામાં પ્રધાનમંત્રીનું નવું નિવાસસ્થાન બનશે. આ પ્રોજેક્ટ જૂન 2027 સુધીમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે.
આગામી સમયમાં બનવા જઈ રહેલાં ભવનો
સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ હેઠળ કુલ 10 કોમન સેન્ટ્રલ સેક્રેટેરિયેટ ભવનો બનાવવાની યોજના છે. આમાંથી CCS ભવન 1 અને 2 આગામી મહિને (સપ્ટેમ્બર 2025) પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. CCS ભવન 10 એપ્રિલ 2026 સુધીમાં પૂર્ણ થશે. CCS ભવન 6 અને 7 ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં તૈયાર થશે. બાકીનાં ભવન આગામી 22 મહિનામાં (જૂન 2027 સુધી) પૂર્ણ થશે.
આ ઉપરાંત, કેટલાક હાલના ભવન જેમ કે નેશનલ મ્યુઝિયમ, નેશનલ આર્કાઈવ્સ, જવાહરલાલ નેહરુ ભવન (વિદેશ મંત્રાલય) અને ડૉ. આંબેડકર ઓડિટોરિયમને જાળવી રાખવામાં આવશે. વાણિજ્ય ભવન પણ યથાવત રહેશે.
કર્તવ્ય ભવન-3માં કયાં મંત્રાલયો કામ કરશે?
કર્તવ્ય ભવન-3માં નીચેના મંત્રાલયો અને વિભાગો કાર્યરત થશે:
- ગૃહ મંત્રાલય (Ministry of Home Affairs)
- વિદેશ મંત્રાલય (Ministry of External Affairs)
- ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (Ministry of Rural Development)
- MSME મંત્રાલય (Ministry of Micro, Small and Medium Enterprises)
- પેટ્રોલિયમ અને નેચરલ ગેસ મંત્રાલય (Ministry of Petroleum and Natural Gas)
- કર્મચારી, જન ફરિયાદ અને પેન્શન વિભાગ (Department of Personnel and Training – DoPT)
- પ્રિન્સિપલ સાયન્ટિફિક એડવાઈઝરનું કાર્યાલય (Office of the Principal Scientific Adviser)
આ મંત્રાલયો અગાઉ શાસ્ત્રી ભવન, કૃષિ ભવન, ઉદ્યોગ ભવન અને નિર્માણ ભવન જેવાં જૂનાં મકાનોમાં કાર્યરત હતાં, જે 1950 અને 1970ના દાયકામાં બન્યાં હતાં અને હવે ‘માળખાકીય રીતે જૂના અને અકાર્યક્ષમ’ ગણાય છે. આ ભવનોમાંથી કાર્યરત કચેરીઓ હાલમાં કસ્તુરબા ગાંધી માર્ગ, મિન્ટો રોડ અને નેતાજી પેલેસમાં અસ્થાયી રૂપે સ્થળાંતરિત કરવામાં આવશે, જ્યાં બે વર્ષ સુધી નિર્માણ કાર્ય ચાલશે.
કર્તવ્ય ભવનની વિશેષતાઓ
કર્તવ્ય ભવન-3 એ એક અદ્યતન ઓફિસ કોમ્પ્લેક્સ છે, જે આધુનિક ટેકનોલોજી અને ટકાઉ વિકાસના સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખીને ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
વિસ્તાર: ભવનનો કુલ એરિયા 1.5 લાખ ચોરસ મીટર છે, જેમાં 40,000 ચોરસ મીટરનો બેસમેન્ટ એરિયા અને બે બેસમેન્ટ સાથે સાત માળનો સમાવેશ થાય છે.
પાર્કિંગ: 600 કાર માટે પાર્કિંગની સુવિધા.
ગ્રીન ટેકનોલોજી: ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને ઓછા જાળવણી ખર્ચ માટે ગ્રીન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ.
અદ્યતન સુવિધાઓ: આઈટી-ફ્રેન્ડલી સિસ્ટમ્સ, સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ કમાન્ડ સિસ્ટમ, આઈડી કાર્ડ આધારિત પ્રવેશ.
અન્ય સુવિધાઓ: ક્રેચ (બાળકો માટે દેખભાળ કેન્દ્ર), યોગ રૂમ, મેડિકલ રૂમ, કાફે, રસોડું અને મલ્ટિપર્પઝ હોલ. 24 મુખ્ય કોન્ફરન્સ રૂમ (45 બેઠકો), 26 નાના કોન્ફરન્સ રૂમ (25 બેઠકો), 67 મીટિંગ રૂમ, 27 લિફ્ટ, યોગામૂલક રૂમ, ક્રેચ, કેફેટેરિયા, મેડિકલ રૂમ, મલ્ટીપર્પઝ હોલ
ડિઝાઇન: આ ભવન આંતર-વિભાગીય સંકલન અને ઝડપી નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.
ઊર્જા બચત: GRIHA‑4 સર્ટિફાઇડ બિલ્ડિંગ, સોલર પેનલથી દર વર્ષે 5.34 લાખ યુનિટ વીજળી ઉત્પન્ન થશે. રેઇનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ, ઇ‑વાહન ચાર્જિંગ, વોટર વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનો પણ સમાવેશ છે.
આ ભવનનું નિર્માણ 22 મહિનામાં પૂર્ણ થયું છે, જે ઝડપી અને કાર્યક્ષમ બાંધકામનું ઉદાહરણ છે.
ઉદ્ઘાટન સમારોહ
6 ઓગસ્ટ, 2025ના રોજ PM નરેન્દ્ર મોદીએ કર્તવ્ય ભવન-3નું ઉદ્ઘાટન કર્યું. આ દરમિયાન તેમણે ગૃહ અને શહેરી બાબતોના મંત્રી મનોહર લાલ ખટ્ટર અને મંત્રાલયના સેક્રેટરી કાટીકીથલા શ્રીનિવાસ સાથે ભવનનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. શ્રીનિવાસે પ્રધાનમંત્રીને ભવનની વિશેષતાઓ અને સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ વિશે માહિતી આપી હતી. PM મોદીએ નિર્માણમાં રોકાયેલા કામદારો સાથે પણ વાતચીત કરી અને તેમના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી.
#WATCH दिल्ली: प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने दिल्ली के कर्तव्य पथ पर कर्तव्य भवन का उद्घाटन किया।
— ANI_HindiNews (@AHindinews) August 6, 2025
कर्तव्य भवन को दिल्ली भर में फैले विभिन्न मंत्रालयों और विभागों को एक साथ लाकर दक्षता, नवाचार और सहयोग को बढ़ावा देने के लिए डिज़ाइन किया गया है। इसमें गृह मंत्रालय, विदेश मंत्रालय,… pic.twitter.com/3K6N7UgXPP
કર્તવ્ય ભવન-3નું ઉદ્ઘાટન સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા ભારત સરકારનો ઉદ્દેશ વહીવટી કાર્યક્ષમતા વધારવાનો, આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવાનો અને દેશની રાજધાનીના હૃદયને નવું સ્વરૂપ આપવાનો છે. કર્તવ્ય ભવનની અદ્યતન સુવિધાઓ અને ગ્રીન ટેકનોલોજી આધારિત ડિઝાઇન તેને ભવિષ્યના વહીવટી હબ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. આગામી વર્ષોમાં અન્ય CCS ભવનોના નિર્માણ સાથે દિલ્હીનું સેન્ટ્રલ વિસ્ટા વિસ્તાર વૈશ્વિક સ્તરે આધુનિક વહીવટનું પ્રતીક બનશે.
