એક શબ્દ, એક ભાવ અને એક આખી પરંપરા: ‘શ્રદ્ધા’થી ‘શ્રાદ્ધ’ સુધી

કેટલાક શબ્દો માત્ર ભાષામાં વપરાતા નથી, તેઓ પોતાની અંદર આખી સંસ્કૃતિ લઈને ચાલે છે. સમય બદલાય, બોલવાની રીત બદલાય, જીવનની પરિસ્થિતિ બદલાય, છતાં એ શબ્દોનું મૂળ અર્થક્ષેત્ર એટલું ઊંડું હોય છે કે દરેક પેઢી તેને પોતાના અનુભવ સાથે ફરીથી સમજી શકે. ‘શ્રદ્ધા’ એવો જ એક શબ્દ છે. આજે આપણે તેને વિશ્વાસ, આસ્થા, નિષ્ઠા કે કોઈ પ્રત્યેના ઊંડા માનભાવના અર્થમાં સહજતાથી વાપરીએ છીએ. કોઈ સંત પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય, કોઈ દેવતામાં શ્રદ્ધા હોય, કોઈ કાર્યમાં શ્રદ્ધા હોય, શબ્દનો ઉપયોગ અનેક રીતે થાય છે.

પરંતુ જ્યારે આ જ ‘શ્રદ્ધા’માંથી ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ બને છે ત્યારે વાત એક વ્યક્તિગત ભાવથી આગળ વધીને ધાર્મિક કર્મ સુધી પહોંચે છે. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતી એક વિશિષ્ટ પરંપરાનું નામ ‘શ્રાદ્ધ’ કેમ પડ્યું, એ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક વિધિમાં મળતો નથી. તે શબ્દની અંદર જ છુપાયેલો છે. ‘શ્રાદ્ધ’ના મૂળ સુધી જવા માટે ‘શ્રદ્ધા’ સુધી જવું પડે છે અને ‘શ્રદ્ધા’ સુધી પહોંચતાં ભારતીય ધાર્મિક વિચારનો એક એવો પ્રાચીન દરવાજો ખૂલે છે જ્યાં મન અને કર્મ બે અલગ વસ્તુઓ નથી રહેતાં. ‘શ્રદ્ધા’ શબ્દનો પ્રાચીન અર્થ સમજવા માટે આપણે સીધા ઋગ્વેદ સુધી પહોંચી જઈએ છીએ. ઋગ્વેદના દશમ મંડળ, 151મું સૂક્ત જ ‘શ્રદ્ધા’ને સમર્પિત છે. આ સૂક્તમાં શ્રદ્ધાને એવી શક્તિ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે જે યજ્ઞકર્મ અને અર્પણ સાથે જોડાયેલી છે. અગ્નિ પ્રગટે છે, હવિ અર્પિત થાય છે અને દાન આપવામાં આવે છે, પરંતુ આ સમગ્ર કર્મના આંતરિક આધાર તરીકે શ્રદ્ધા સામે આવે છે. મંત્રોમાં શ્રદ્ધાને દિવસના વિવિધ સમયોએ આવાહિત કરવામાં આવે છે.

આથી એક મહત્વની વાત સમજાય છે. વૈદિક પરંપરામાં શ્રદ્ધા માત્ર મનમાં રહેલી કોઈ અસ્પષ્ટ લાગણી નથી. તે માણસને કર્મ તરફ લઈ જતી આંતરિક શક્તિ છે. જે માનવામાં આવે છે તે જ જીવનમાં ઉતરે અને જે જીવનમાં ઉતરે તેને કર્મનું સ્વરૂપ મળે, શ્રદ્ધાનો આ અર્થ ‘વિશ્વાસ’ કરતાં ઘણો વિશાળ છે. તે માણસની અંદર અને તેના આચરણની વચ્ચે એક જીવંત કડી બનાવે છે. અહીંથી ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દને જોવામાં આવે તો તેની અંદરની રચના વધુ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. સંસ્કૃત વ્યાકરણની પરંપરામાં ‘શ્રાદ્ધ’નો સંબંધ ‘શ્રદ્ધા’ સાથે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. પાણિનીય પરંપરાના વ્યાખ્યાગ્રંથોમાં ‘શ્રાદ્ધ’ને એવી ક્રિયા તરીકે સમજાવવામાં આવે છે જેમાં શ્રદ્ધા રહેલી હોય. એટલે શબ્દની રચનામાં જ એક વિશિષ્ટ સંકેત છે, આ કોઈ પણ સામાન્ય કર્મ નથી, આ એવું કર્મ છે જેની અંદર શ્રદ્ધા રહેલી છે.

અહીં શબ્દનો અર્થ માત્ર ‘પિતૃઓ માટેની વિધિ’ પૂરતો નથી રહેતો. વિધિનું નામ જ તેના આંતરિક ભાવ તરફ સંકેત કરે છે. પછીની ધાર્મિક પરંપરાએ આ શબ્દને પિતૃકર્મ માટે વિશિષ્ટ સંજ્ઞા તરીકે સ્વીકાર્યો, પરંતુ તેના મૂળમાં રહેલી ‘શ્રદ્ધા’ને ભૂલી નથી. એટલે ‘શ્રાદ્ધ’ને સમજવાનો સૌથી સરળ રસ્તો તેની વિધિઓની યાદી બનાવવી નથી, તેના નામની અંદર રહેલા એક જ શબ્દને ધ્યાનથી જોવો છે શ્રદ્ધા.

‘શ્રદ્ધા’ એટલે માત્ર માનવું નહીં

આજના સમયમાં ‘શ્રદ્ધા’ અને ‘વિશ્વાસ’ ઘણી વખત એકબીજાના પર્યાય બની જાય છે. પરંતુ વૈદિક સંદર્ભમાં શ્રદ્ધાનો અર્થ માત્ર કોઈ વાતને સાચી માની લેવાનો નથી. માણસ કોઈ વાતમાં વિશ્વાસ રાખે અને એ વિશ્વાસ તેના કર્મમાં દેખાય, અહીંથી શ્રદ્ધા જીવંત બને છે. ઋગ્વેદના શ્રદ્ધાસૂક્તમાં શ્રદ્ધાનો સંબંધ યજ્ઞ, હવિ અને દાન સાથે આવે છે. એટલે શ્રદ્ધા કોઈ ખૂણામાં બેસેલી માનસિક સ્થિતિ નથી, તે હાથને કર્મ માટે આગળ વધારે છે. માણસ કોઈ કાર્ય કરે છે ત્યારે તેના કાર્યની પાછળ રહેલી આંતરિક નિષ્ઠા પણ એ કાર્યનો ભાગ બને છે. વૈદિક વિચારમાં બહારનું કર્મ અને અંદરનો ભાવ એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે અલગ નથી.

આ વાત ‘શ્રાદ્ધ’ માટે ખાસ મહત્વની બની જાય છે. પિતૃઓ માટે અન્ન મૂકવું, જળ અર્પણ કરવું, પિંડ આપવો, દાન કરવું કે મંત્રોચ્ચાર કરવો, આ બધું બહારથી જોઈ શકાય છે. પરંતુ આ બધું શા માટે કરવામાં આવે છે, એ પ્રશ્નનો જવાબ બહારની સામગ્રીમાં નથી. એક વ્યક્તિ પોતાના પિતૃને કંઈક અર્પણ કરે છે ત્યારે તે અર્પણની પાછળ કોઈ ભાવ છે. આ ભાવને જ ‘શ્રદ્ધા’ કહેવામાં આવે છે. આથી શ્રાદ્ધનું બાહ્ય સ્વરૂપ જેટલું મહત્વનું છે, તેટલું જ તેના નામમાં રહેલું આંતરિક તત્વ પણ મહત્વનું છે. એક જ વિધિ બે લોકો કરે, પરંતુ બંનેના અંતરમાં રહેલો ભાવ જુદો હોય તો અનુભવ પણ જુદો હોય શકે. શાસ્ત્રીય પરંપરા આ આંતરિક ભાવને અવગણતી નથી, તે તેને નામમાં જ સ્થાન આપે છે.

આ સંબંધને સ્કંદ પુરાણ ખૂબ સીધી રીતે વ્યક્ત કરે છે. નાગરખંડના એક શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘શ્રાદ્ધે શ્રદ્ધા યતો મૂળં તેન શ્રાદ્ધં પ્રકીર્તિતમ્।’ એટલે કે, ‘શ્રાદ્ધનું મૂળ શ્રદ્ધામાં છે અને તેથી તેને શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવ્યું.’ શ્લોકમાં ‘મૂળ’ શબ્દનો ઉપયોગ પણ ધ્યાન ખેંચે છે. મૂળ જમીનની અંદર હોય છે, આંખે દેખાતું નથી, પરંતુ આખા વૃક્ષને ટકાવી રાખે છે. શ્રાદ્ધમાં પણ શ્રદ્ધા એવી જ અંદરની વસ્તુ છે. અન્ન દેખાય છે, જળ દેખાય છે, મંત્ર સાંભળાય છે, દાન થાય છે, પરંતુ આ બધાની પાછળ જે ભાવ છે તે દેખાતો નથી. છતાં પરંપરા કહે છે કે મૂળ ત્યાં છે.

શબ્દ જ્યારે વિધિનું નામ બની જાય

ભાષાના ઇતિહાસમાં એક રસપ્રદ બાબત છે. કેટલાક શબ્દો કોઈ એક વસ્તુનું નામ બનીને અટકી જતા નથી, સમય સાથે તેઓ એક આખી પ્રથા, વ્યવસ્થા અથવા વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા લાગે છે. ‘શ્રાદ્ધ’ સાથે પણ આવું જ બન્યું. શરૂઆતમાં શબ્દના મૂળમાં રહેલો ભાર ‘શ્રદ્ધા’ પર છે, પરંતુ પછી ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં તે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવતી વિશિષ્ટ ધાર્મિક ક્રિયાનું નામ બની જાય છે. એટલે આજે આપણે ‘શ્રાદ્ધ’ કહીએ ત્યારે એક આખી વિધિ આપણી સામે આવી જાય છે. નિર્ધારિત તિથિ, સંકલ્પ, અર્પણ, પિંડ, તર્પણ, ભોજન, દક્ષિણા, દાન અને અન્ય આચાર. પરંતુ આ આખી રચનાનું નામ એક એવા શબ્દ પરથી આવ્યું છે જે મૂળે એક આંતરિક ભાવ તરફ ઈશારો કરે છે.

આ પરિવર્તનને કારણે ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ વધુ રસપ્રદ બની જાય છે. કોઈ પરંપરા માત્ર ક્રિયાઓની યાદી બની જાય તો સમય સાથે તેનું મૂળ કારણ ધૂંધળું પડી શકે છે. પરંતુ અહીં નામ જ મૂળ ભાવની યાદ અપાવે છે. જ્યારે કોઈ કહે છે કે આજે શ્રાદ્ધ છે ત્યારે શબ્દ પોતે જ એક પ્રશ્ન ઉભો કરે છે કે કયા ભાવથી આ કર્મ કરવામાં આવી રહ્યું છે? આ જ કારણથી ‘શ્રાદ્ધ’ને માત્ર મૃત્યુ પછી કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિ તરીકે સમજવું થોડું સંકુચિત થઈ જાય છે. તે પિતૃકર્મનું નામ છે, પરંતુ એ નામની અંદર કર્મને અર્થ આપતી શ્રદ્ધા પણ રહેલી છે.

પાણિનીય વ્યાકરણપરંપરામાં પણ ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દની રચના અંગે ચર્ચા જોવા મળે છે. ત્યાં ‘શ્રદ્ધા’ સાથે સંબંધિત પ્રત્યય દ્વારા બનેલા શબ્દ તરીકે તેની વ્યાખ્યા સમજાવવામાં આવે છે અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિથી કરવામાં આવતી વિશિષ્ટ ક્રિયાને ‘શ્રાદ્ધ’ કહેવામાં આવે છે. આ બાબત મહત્વની છે કારણ કે અહીં ભાષાશાસ્ત્ર અને ધર્મવિચાર એકબીજાથી અલગ દેખાતા નથી. શબ્દ કેવી રીતે બન્યો તે સમજતાં જ તેની પાછળ રહેલો ધાર્મિક અર્થ પણ સામે આવે છે. ‘શ્રદ્ધા’ એક ભાવ છે અને ‘શ્રાદ્ધ’ એ ભાવથી કરવામાં આવતી ધાર્મિક ક્રિયા તરીકે સમજાય છે. એટલે બંને વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર ઉચ્ચારની સામ્યતા નથી, ભારતીય વ્યાકરણ અને ધાર્મિક પરંપરા બંને આ સંબંધને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.

ઋગ્વેદની શ્રદ્ધાથી પિતૃકર્મના શ્રાદ્ધ સુધી

ઋગ્વેદમાં ‘શ્રદ્ધા’નો જે વિચાર મળે છે તે ધાર્મિક કર્મ, યજ્ઞ અને અર્પણ સાથે જોડાયેલો છે. પછીની પરંપરામાં ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ પિતૃકર્મ માટે વિશિષ્ટ બન્યો અને તેના નામમાં ‘શ્રદ્ધા’નો ભાવ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો. એટલે અહીં કોઈ એક જ મંત્રમાંથી આખી પરંપરા ખેંચવાની જરૂર નથી. વધારે રસપ્રદ વાત એ છે કે વૈદિક સાહિત્યમાં એક પ્રાચીન ધાર્મિક ભાવ મળે છે અને પછીની પરંપરા તેને એક વિશિષ્ટ ધાર્મિક કર્મના નામમાં વ્યક્ત કરે છે.

આ રીતે જોવામાં આવે તો ‘શ્રદ્ધા’થી ‘શ્રાદ્ધ’ સુધીની યાત્રા એકદમ સીધી રેખા જેવી નથી, પરંતુ એક વિચારના વિસ્તરણ જેવી છે. વૈદિક સાહિત્યમાં શ્રદ્ધા માણસના ધાર્મિક કર્મને આંતરિક આધાર આપે છે. ગૃહ્યસૂત્રો અને ધર્મસૂત્રોના યુગમાં પિતૃકર્મ વધુ વ્યવસ્થિત ધાર્મિક વિધિઓના સ્વરૂપમાં દેખાવા લાગે છે. પછીની સ્મૃતિ અને પુરાણપરંપરામાં શ્રાદ્ધ માટે તિથિ, પાત્ર, અર્પણ, વિધિ અને ફળ અંગે વિશાળ ચર્ચા જોવા મળે છે. આ સમગ્ર વિકાસ દરમિયાન ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ પિતૃકર્મ માટે સ્થિર થતો જાય છે. એટલે શબ્દની અંદર રહેલી ‘શ્રદ્ધા’ અને બહાર વિકસતી ધાર્મિક વિધિ વચ્ચે એક સતત સંબંધ દેખાય છે.

આ વિકાસને જોતા એક સુંદર બાબત સમજાય છે. ભારતીય પરંપરામાં કોઈ ભાવને લાંબા સમય સુધી જીવંત રાખવા માટે તેને માત્ર ઉપદેશમાં રાખવામાં આવ્યો નથી, તેને આચારમાં ઉતારવામાં આવ્યો છે. શ્રદ્ધા મનમાં રહી જાય તો તે વ્યક્તિગત અનુભવ બની શકે, પરંતુ જ્યારે તેને શાસ્ત્રસંમત કર્મનું સ્વરૂપ મળે ત્યારે તે પેઢીઓ સુધી આગળ જઈ શકે છે. ‘શ્રાદ્ધ’ આ પ્રક્રિયાનું એક સુંદર ઉદાહરણ છે. ભાવનું કર્મમાં રૂપાંતર અને કર્મનું પરંપરામાં રૂપાંતર, આ ત્રણેય સ્તરો અહીં એક જ શબ્દમાં જોડાયેલા છે.

શ્રદ્ધા અને અર્પણ વચ્ચેની કડી

અર્પણનો અર્થ જ કંઈક પોતાના પાસેથી બહાર આપવાનો છે. યજ્ઞમાં હવિ અર્પિત થાય છે, દાનમાં સંપત્તિમાંથી કંઈક આપવામાં આવે છે, પૂજામાં ફૂલ અને જળ અર્પિત થાય છે. પરંતુ અર્પણમાં માત્ર વસ્તુનું સ્થાન નથી. અર્પણ કરનારનો ભાવ પણ તેની સાથે જોડાયેલો છે. શ્રાદ્ધમાં આ વાત વધુ સ્પષ્ટ બને છે કારણ કે અહીં અર્પણનો સંબોધ પિતૃઓ તરફ છે, એવા પાત્રો તરફ, જેઓ ભૌતિક રીતે આપણી સામે હાજર નથી.

આથી શ્રાદ્ધમાં ‘શ્રદ્ધા’નો અર્થ સમજવો ખૂબ જરૂરી બની જાય છે. જો અર્પણ કરવું માત્ર એક યાંત્રિક પ્રક્રિયા હોય તો ‘કેમ’ કરતાં ‘શું’ પર ભાર રહે. પરંતુ ‘શ્રદ્ધા’ને મૂળ માનવામાં આવે ત્યારે ‘કેમ’ પણ મહત્વનું બની જાય છે. હું આ કેમ કરું છું? કોના માટે કરું છું? આ અર્પણ મારા માટે શું અર્થ ધરાવે છે? આ પ્રશ્નો કોઈ વિધિને નબળી પાડતા નથી, તેના અંદરના ભાવને વધારે સ્પષ્ટ બનાવે છે.

સ્કંદ પુરાણના બીજા ભાગોમાં પણ શ્રાદ્ધને ‘શ્રદ્ધયા’ એટલે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાં આવતું કર્મ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કેટલાક શ્લોકોમાં શ્રદ્ધાથી કરેલા શ્રાદ્ધ અને તેની સાથે જોડાયેલી દક્ષિણાની વાત આવે છે. આ પુનરાવર્તન બતાવે છે કે પુરાણપરંપરામાં પણ શ્રદ્ધા અને શ્રાદ્ધનો સંબંધ માત્ર શબ્દની ઉત્પત્તિ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, તે વિધિના યોગ્ય ભાવ સાથે પણ જોડાયેલો છે.

શ્રદ્ધા સામે શંકા નહીં, શ્રદ્ધા સામે નિષ્ઠા

‘શ્રદ્ધા’ શબ્દની ચર્ચા કરતાં ઘણી વાર તેને અંધવિશ્વાસની વિરુદ્ધ કે પક્ષમાં મૂકવાની ઉતાવળ થાય છે. પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન એ નથી. અહીં મુદ્દો એ છે કે ભારતીય પરંપરાએ ધાર્મિક કર્મ કરતી વખતે અંદરના ભાવને કેટલી ગંભીરતા આપી છે. શ્રદ્ધા એટલે કોઈ પ્રશ્ન પૂછવો જ નહીં, એવું પણ નથી. વૈદિક પરંપરામાં તો પ્રશ્ન, સંવાદ અને જિજ્ઞાસાને વિશાળ સ્થાન છે. પરંતુ કોઈ ધાર્મિક કર્મને પોતાના જીવનમાં સ્થાન આપતી વખતે તે કર્મ પ્રત્યેની આંતરિક સ્વીકૃતિ અને નિષ્ઠા હોય, આ ભાવને ‘શ્રદ્ધા’ કહેવામાં આવે છે. આથી શ્રદ્ધા માણસના વિચારને બંધ કરતી વસ્તુ તરીકે જોવાને બદલે તેને કોઈ કર્મ સાથે આંતરિક રીતે જોડતી શક્તિ તરીકે સમજવી વધારે યોગ્ય છે.

શ્રાદ્ધમાં આ વાત સુંદર રીતે દેખાય છે. અહીં માણસ પોતાના પહેલાં ગયેલા લોકો માટે એક કર્મ કરે છે. તે કર્મમાં પિતૃઓ પ્રત્યેનો ભાવ છે, પરંપરા પ્રત્યેની સ્વીકૃતિ છે અને શાસ્ત્ર દ્વારા નિર્ધારિત રીતનું પાલન છે. આ બધાને એકસાથે રાખનાર શબ્દ ‘શ્રદ્ધા’ છે. એટલે ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દની અંદર જ આ સમગ્ર સંબંધનો સંકેત રહેલો છે.

એક જ શબ્દમાં મન અને કર્મ

ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં મન અને કર્મનો સંબંધ વારંવાર સામે આવે છે. પૂજા માત્ર સામગ્રી નથી, દાન માત્ર વસ્તુ નથી, યજ્ઞ માત્ર અગ્નિમાં અર્પણ નથી. બહારની ક્રિયાને અંદરના ભાવ સાથે જોડવામાં આવે છે. ‘શ્રાદ્ધ’માં આ સંબંધ એટલો સ્પષ્ટ છે કે તેનું નામ જ ‘શ્રદ્ધા’ પરથી ઊભું થાય છે. ‘શ્રદ્ધા’ અંદરની વસ્તુ છે, તે દેખાતી નથી. ‘શ્રાદ્ધ’ બહારની ક્રિયા છે, તે દેખાય છે. પરંતુ બંને વચ્ચેનો સંબંધ એવો છે કે અંદરનો ભાવ બહારના કર્મને નામ આપે છે. આથી શ્રાદ્ધ માત્ર વિધિ નથી અને શ્રદ્ધા માત્ર ભાવ નથી. બંને એકબીજામાં પ્રવેશી જાય છે.

આ જ કારણથી ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ સમય પસાર થવા છતાં પોતાની ઓળખ ગુમાવતો નથી. વિધિની પદ્ધતિમાં પ્રદેશ પ્રમાણે ફેરફાર થઈ શકે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં પદ્ધતિ અલગ હોય શકે છે. સામગ્રી બદલાઈ શકે છે. પરંતુ ‘શ્રદ્ધા’નું મૂળ અખંડ રહે છે. જ્યાં પિતૃઓ માટે શાસ્ત્રોક્ત રીતે અર્પણ થાય છે અને તેના મૂળમાં શ્રદ્ધાનો ભાવ છે, ત્યાં ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ પોતાની આંતરિક ઓળખ જાળવી રાખે છે.

દ્વિતીયાની તિથિથી એક શબ્દની અંદર

પિતૃપક્ષની દ્વિતીયા તિથિએ કરવામાં આવતું દ્વિતીયા શ્રાદ્ધ પોતાની એક ચોક્કસ ધાર્મિક ઓળખ ધરાવે છે. પરંતુ આ તિથિ આપણને તે ચોક્કસ વિધિથી થોડું આગળ લઈ જઈને એક એવા શબ્દની અંદર ઉતારે છે જે પિતૃપરંપરાના હૃદય સુધી પહોંચવાનો રસ્તો બની શકે છે. ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ સાંભળીએ ત્યારે હવે માત્ર એક વિધિ યાદ આવતી નથી. તેની પાછળ ‘શ્રદ્ધા’ દેખાય છે અને ‘શ્રદ્ધા’ પાછળ એક એવો વૈદિક વિચાર દેખાય છે જેમાં માણસના આંતરિક ભાવ અને ધાર્મિક કર્મ વચ્ચે ગાઢ સંબંધ છે. ઋગ્વેદની શ્રદ્ધા યજ્ઞ અને અર્પણ સાથે ચાલે છે, પછીની વ્યાકરણપરંપરા ‘શ્રાદ્ધ’ને શ્રદ્ધા સાથે જોડે છે અને સ્કંદ પુરાણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે કે શ્રાદ્ધનું મૂળ શ્રદ્ધામાં છે.

એક શબ્દની આ યાત્રા આપણને બતાવે છે કે પરંપરા માત્ર બહારથી વારસામાં મળતી નથી. તેના શબ્દોમાં પણ તેનો વિચાર સચવાયેલો રહે છે. આપણે વિધિ કરીએ છીએ, પરંતુ વિધિનું નામ આપણને તેની અંદર છુપાયેલા ભાવ તરફ પાછા લઈ જાય છે. આપણે ‘શ્રાદ્ધ’ કહીએ છીએ અને શબ્દ આપણને ‘શ્રદ્ધા’ સુધી લઈ જાય છે. આ જ આ પરંપરાની સૌથી સુંદર વાત છે. હજારો વર્ષ પછી પણ એક શબ્દ પોતાની અંદરથી એક જૂનો અર્થ બહાર લાવી શકે છે. ‘શ્રાદ્ધ’માં રહેલી ‘શ્રદ્ધા’ આપણને યાદ કરાવે છે કે ધાર્મિક કર્મનું જીવન માત્ર બહારની ક્રિયામાં નથી.

કોઈ વસ્તુને અર્પણ કરતા પહેલાં મનમાં તેના પ્રત્યેનો ભાવ જન્મે છે, ભાવ કર્મમાં ઉતરે છે અને કર્મ પરંપરા બનીને આગળ વધે છે. ‘શ્રદ્ધા’થી ‘શ્રાદ્ધ’ સુધીની આ યાત્રા એટલે એક શબ્દની વ્યુત્પત્તિ કરતાં ઘણું વધારે. આ મનમાંથી કર્મ સુધી અને કર્મમાંથી પરંપરા સુધી પહોંચતી ભારતીય વિચારધારાની એક નાની, પરંતુ અત્યંત ઊંડી યાત્રા છે અને એટલે પિતૃપક્ષની દ્વિતીયા આપણને પિતૃવિધિ વિશે એક અલગ વાત શીખવે છે. શ્રાદ્ધનું નામ જ આપણને તેના મૂળ તરફ લઈ જાય છે. બહારથી જોવામાં તે અર્પણ છે, અંદરથી જોવામાં તે શ્રદ્ધા છે. બહારથી તે એક વિધિ છે, અંદરથી એક ભાવ અને આ બંને જ્યાં એકબીજામાં ભળી જાય છે ત્યાં ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ પોતાનો સાચો અર્થ પામે છે.