હોમપેજગુજરાતગિરનારની પરિક્રમા: એક રસ્તો, ચાર પડાવ અને લાખો શ્રદ્ધાળુઓની પોતાની અલગ યાત્રા

ગિરનારની પરિક્રમા: એક રસ્તો, ચાર પડાવ અને લાખો શ્રદ્ધાળુઓની પોતાની અલગ યાત્રા

માણસ ચાલતો રહે છે અને કદાચ આ જ આ યાત્રાની સૌથી સુંદર વાત છે કે માણસ ગિરનારની પરિક્રમા કરવા નીકળે છે, પણ 36 કિલોમીટર પછી સમજાય છે કે રસ્તો માત્ર ગિરનારની આસપાસ નહોતો. રસ્તો તેની પોતાની અંદર પણ પસાર થતો હતો.

- Advertisement -

લાખો લોકો એક જ રસ્તે ચાલે છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિની પોતાની અલગ યાત્રા હોય છે. કોઈના પગમાં ચંપલ છે, કોઈ ઉઘાડા પગે ચાલે છે. કોઈની પીઠ પર નાનકડી થેલી છે, કોઈ ખભા પર બાળકને તેડીને નીકળ્યો છે. કોઈ વૃદ્ધ લાકડીના સહારે ધીમે-ધીમે ડગલું માંડે છે તો કોઈ જુવાન ‘જય ગિરનારી’ના નાદ સાથે જાણે પોતાની બધી જ થાક-મરજી પાછળ મૂકી દે છે. કોઈ પહેલી વાર આવ્યો છે, કોઈ વર્ષોથી આવે છે. કોઈના મનમાં માનતા છે, કોઈ આભાર માનવા આવ્યો છે અને કોઈ કદાચ પોતાના જ મનને સમજવા આવ્યો છે. રસ્તો એક છે, ગિરનાર એક છે, દિશા એક છે, પણ યાત્રા દરેકની અલગ છે.

ગિરનારની લીલી પરિક્રમા બહારથી જુઓ તો 36 કિલોમીટરની પગપાળા યાત્રા છે. ભવનાથ તળેટીથી નીકળીને ઝીણાબાવાની મઢી, માળવેલા અને બોરદેવી થઈને ફરી ભવનાથ પહોંચવાનું. પરંપરાગત રીતે આ ચાર મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચાયેલી યાત્રામાં 12 કિલોમીટરનો પહેલો પડાવ અને ત્યારબાદ 8-8 કિલોમીટરના ત્રણ પડાવ આવે છે. પરંતુ આ અંતર માત્ર માપવા માટે નથી. આ રસ્તા પર દરેક વળાંકની પોતાની વાત છે, દરેક પડાવની પોતાની યાદ છે અને દરેક પગલાં સાથે કોઈ ને કોઈ શ્રદ્ધા ચાલે છે. 2026માં પણ કારતક સુદ અગિયારસના પાવન દિવસોથી શરૂ થયેલી આ પરિક્રમા 20થી 24 નવેમ્બર સુધી ગિરનારની તળેટી અને જંગલને લાખો પગલાંથી જીવંત કરી રહી છે.

ગિરનાર અચળ છે, માણસ ગતિમાન છે

ગરવો ગિરનાર સદીઓથી ત્યાંનો ત્યાં ઊભો છે. કેટલાંય રાજાઓ આવ્યા અને ગયા, રાજવાડાં ઊભાં થયાં અને ધરાશાયી થયાં, શહેરોની સરહદો બદલાઈ, માણસનાં રહેઠાણ બદલાયાં, વાહનો બદલાયાં, માણસના હાથમાં ચિઠ્ઠીના બદલે મોબાઇલ આવ્યો, પણ ગિરનારમાં ખાસ કંઈ બદલાયું નહીં. એ આજે પણ એ જ રીતે આકાશ સામે ઊભો છે. માણસ આવે છે, એની આસપાસ ફરે છે અને પાછો પોતાના ઘર તરફ વળી જાય છે. ગિરનાર ક્યાંય જતો નથી, પણ ગિરનારની આસપાસ ચાલતો માણસ ચોક્કસ કંઈક પાછળ મૂકી જાય છે અને કંઈક લઈને પાછો ફરે છે.

- Advertisement -

માણસનું આખું જીવન ગતિમાં છે. બાળપણથી યુવાની, યુવાનીથી વૃદ્ધાવસ્થા અને એક ઇચ્છાથી બીજી ઇચ્છા સુધી માણસ સતત ચાલતો રહે છે. ક્યારેક પૈસા માટે, ક્યારેક નામ માટે, ક્યારેક પરિવાર માટે, ક્યારેક પોતાનાં સપનાં માટે. શહેરોમાં તો દોડધામ એવી કે બે ઘડી ઊભા રહીને પોતાના શ્વાસનો અવાજ સાંભળવાનો પણ સમય ન મળે. ગિરનારની પરિક્રમા આ દોડ વચ્ચે માણસને થોડા દિવસ માટે બીજા જ લયમાં મૂકી દે છે. અહીં ગાડી નથી દોડતી, માણસ પગે ચાલે છે. અહીં રસ્તો ઝડપથી પૂરો કરવાનો નથી, રસ્તાને જીવવાનો છે. પગ નીચેની ધૂળ, માથા ઉપરનું આકાશ, બાજુમાં ચાલતો અજાણ્યો માણસ અને દૂર ઊભેલો ગિરનાર. આ બધું મળીને ચાલવાનો એક એવો લય બનાવે છે જેમાં માણસ ધીમે-ધીમે પોતાનો જ અવાજ સાંભળવા માંડે છે.

પરિક્રમા એટલે કોઈ કેન્દ્રની આસપાસ ફરવું. ગિરનારની આસપાસ ચાલતો માણસ જાણે પોતાના કરતાં વિશાળ એવી કોઈ હાજરીને કેન્દ્રમાં રાખીને આગળ વધે છે. એ કેન્દ્ર તેની સામે દોડતું નથી, તેને બોલાવતું નથી, તેને પકડીને ક્યાંય લઈ જતું નથી. એ તો અડીખમ ઊભું છે. માણસ જ એની પાસે આવે છે, એની આસપાસ ફરે છે અને ફરી એની જ તળેટીમાં પાછો આવે છે. આ જ કારણ છે કે 36 કિલોમીટર પૂરા કર્યા પછી પણ યાત્રાળુને એવું લાગતું નથી કે તેણે માત્ર અંતર કાપ્યું છે. રસ્તો પૂરો થાય છે, પણ અંદરની ચાલ કદાચ થોડી આગળ વધી ગઈ હોય છે.

ભવનાથથી શરૂઆત: પગલું રસ્તા પર પડે એ પહેલાં શ્રદ્ધા મનમાં ઊતરે છે

ગિરનારની પરિક્રમા ભવનાથ તળેટીથી શરૂ થાય છે. ભવનાથ મહાદેવના દર્શન અને સંકલ્પ સાથે હજારો-લાખો પગલાં ગિરનારની ગોદમાં ઉતરે છે. પરિક્રમાનો પ્રારંભ ભવનાથ તળેટીના દુધેશ્વર મંદિર પાસેથી થાય છે અને ત્યાંથી યાત્રાળુઓ જંગલના માર્ગે આગળ વધે છે. પરંતુ કોઈપણ યાત્રાની શરૂઆત પગથી થતી નથી. એ પહેલાં મન તૈયાર થાય છે. કોઈ માનતા લઈને આવે છે, કોઈ વર્ષોથી ચાલતી પરંપરા નિભાવવા આવે છે, કોઈ પોતાના પરિવાર સાથે આવે છે તો કોઈ એકલો. ગામડેથી આવેલા માણસના પગમાં ધૂળ ચોંટેલી હોય, શહેરથી આવેલા માણસના ખભા પર બેગ હોય, કોઈના હાથમાં નાની ધજા હોય તો કોઈની જીભ પર સતત ‘જય ગિરનારી’ હોય. ભીડ કેટલીય મોટી હોય, પણ દરેક માણસના મનમાં ગિરનાર માટેનો ભાવ પોતાનો હોય છે.

ભવનાથથી આગળ વધતાં ગિરનારની તળેટી ધીમે-ધીમે પાછળ રહી જાય છે અને જંગલનો રસ્તો આગળ આવવા લાગે છે. શહેરની ચહલપહલ ઓછી પડે છે. પગલાંનો અવાજ, માણસોની વાતો, ક્યારેક ભજનનો સૂર અને જંગલની પોતાની શાંતિ. આ બધું ભળીને એક અલગ જ વાતાવરણ ઊભું કરે છે. અહીંથી પરિક્રમા માત્ર ‘ચાલવાની’ રહેતી નથી. માણસ ગિરનારની ગોદમાં પ્રવેશે છે.

ઝીણાબાવાની મઢી: જ્યાં રસ્તો પહેલી વાર કહે છે, ‘હવે થોભ’

ભવનાથથી આશરે 12 કિલોમીટરનો રસ્તો કાપ્યા પછી ઝીણાબાવાની મઢી આવે છે. આ પહેલો મોટો પડાવ છે. પરિક્રમા વર્ણનમાં પણ ભવનાથથી ઝીણાબાવાની મઢીનું અંતર 12 કિલોમીટર દર્શાવવામાં આવ્યું છે અને અહીં યાત્રાળુઓ રાત્રિ રોકાણ કરતા હોય છે. રસ્તામાં ઇંટવા જેવી ઘોડી અને ગિરનારના ગાઢ જંગલમાંથી પસાર થવાની યાત્રા આવે છે.

બાર કિલોમીટર ચાલ્યા પછી શરીર કહે છે કે હવે બેસવું છે. પગ કહે છે કે હવે થોડો આરામ જોઈએ. અને ગિરનાર જાણે એ વાત પહેલેથી જાણતો હોય એમ એક પડાવ આપી દે છે. આ જ તો યાત્રાની મજા છે. માણસ આખી જિંદગી આગળ વધવાનું શીખે છે, પણ કોઈ પણ લાંબી યાત્રા વચ્ચે-વચ્ચે થોભવાનું પણ શીખવે છે. ઝીણાબાવાની મઢીમાં પહોંચેલો પરિક્રમાર્થી માત્ર થાક ઉતારતો નથી, પાછળ વળીને જોવાની તક પણ મેળવે છે. થોડા કલાક પહેલાં જ્યાંથી નીકળ્યો હતો તે જગ્યા હવે દૂર રહી ગઈ છે. આગળ હજુ લાંબો રસ્તો છે. એટલે અહીંનો વિરામ માત્ર શરીરનો નથી, મનનો પણ છે.

ઝીણાબાવાની મઢી આસપાસનું વાતાવરણ ગિરનારના જંગલની પોતાની ઓળખ લઈને આવે છે. ચંદ્રમૌલેશ્વર મહાદેવનું સ્થાન, હસનાપુર ડેમની નજીકનો વિસ્તાર અને આસપાસનું વન્ય પર્યાવરણ આ પડાવને માત્ર રોકાણનું સ્થળ રહેવા દેતું નથી. અહીંથી માણસને સમજાય છે કે તે કોઈ સામાન્ય રસ્તા પર નથી ચાલી રહ્યો. આ રસ્તો જંગલમાંથી પસાર થાય છે અને જંગલ પોતે આ યાત્રાનું એક પાત્ર છે.

રાત પડે ત્યારે આ અનુભવ વધુ ઘેરો બને છે. હજારો લોકો વચ્ચે પણ જંગલની રાત પોતાની રીતે જ રહે છે. ક્યાંક તાપણું સળગે છે, ક્યાંક સદાવ્રતમાં રસોડું ધમધમે છે, ક્યાંક લોકો ચાદર પાથરીને ઊંઘી જાય છે અને ક્યાંક કોઈ ભક્ત ધીમા અવાજે ભજન ગાય છે. માણસોની આટલી મોટી ભીડ વચ્ચે પણ ગિરનારનું આકાશ પોતાનું રહે છે. તારાઓ ઉપરથી એ જ રીતે જોતા રહે છે, જાણે આ યાત્રા નવી નથી.

ઝીણાબાવાની મઢીથી માળવેલા: જંગલની વચ્ચે ચાલતી શ્રદ્ધા

બીજા તબક્કામાં આશરે 8 કિલોમીટરનું અંતર કાપીને માળવેલા પહોંચવાનું હોય છે. આ રસ્તામાં સરખડિયા હનુમાન અને સૂરજકુંડ જેવા સ્થાનકો આવે છે.ઝીણાબાવાની મઢીથી માળવેલા સુધીનો માર્ગ 8 કિલોમીટરનો છે અને સરખડિયા હનુમાન તરફથી સૂરજકુંડ સુધી પણ જવાય છે. આ રસ્તે ચાલતા માણસને ગિરનારનું બીજું રૂપ દેખાય છે. શહેરમાં રસ્તાની બંને બાજુ દુકાનો હોય છે, અહીં વૃક્ષો છે.

ત્યાં ટ્રાફિક અને હોર્ન હોય છે, અહીં પાંદડાંની સરસરાહટ છે. ત્યાં માણસ રસ્તા પર રાજા હોય છે, અહીં જંગલની પોતાની મરજી છે. ક્યારેક કોઈ ઝાડની છાંયડી નીચે આખી ટોળકી બેસી જાય છે, કોઈ આગળ નીકળી જાય છે, કોઈ પાછળ રહી જાય છે. કોઈને પગમાં છાલા પડ્યા છે, કોઈ સાથીને પાણી આપે છે. કોઈ અજાણ્યા માણસને પણ ‘ભાઈ, થોડી વાર બેસી જા’ કહી દે છે. આ યાત્રાની એક મોટી કમાણી આ જ છે કે રસ્તો અજાણ્યા માણસોને થોડા સમય માટે પોતાના માણસ બનાવી દે છે.

સરખડિયા હનુમાન જેવા સ્થાનકો આ રસ્તાને માત્ર ભૂગોળ નથી રહેવા દેતા. ભક્તિનો કોઈ મોટો દેખાડો અહીં જરૂરી નથી. કોઈ માણસ બે ઘડી ઊભો રહે છે, હાથ જોડે છે, માથું નમાવે છે અને ફરી ચાલવા માંડે છે. કોઈ નાળિયેર ચઢાવે છે, કોઈ દીવો કરે છે, કોઈ માત્ર દૂરથી દર્શન કરીને આગળ વધે છે. શ્રદ્ધા દરેકની પોતાની ભાષામાં હોય છે. ગિરનાર કોઈને એક જ રીતથી ભક્તિ કરવાનું કહેતો નથી.

માળવેલા પહોંચતાં શરીરનો થાક હવે સ્પષ્ટ થવા માંડે છે. પણ થાકમાં પણ એક અજાણી મીઠાશ હોય છે. કારણ કે માણસ જાણે છે કે રસ્તો તેણે પોતે પસંદ કર્યો છે. કોઈ તેને ધકેલીને અહીં લાવ્યું નથી. ગરમી હોય, ઠંડી હોય, ધૂળ હોય કે કાંટાળી કેડી, ‘જય ગિરનારી’ બોલતો માણસ પગ ઉપાડે છે અને આગળ વધે છે. આ જ અડગ શ્રદ્ધા છે. શરીર કહે કે હવે પૂરું, પણ મન કહે કે હજી ચાલવાનું છે.

માળવેલાથી બોરદેવી: જ્યાં પગની સાથે મનની પણ કસોટી થાય

માળવેલાથી આગળનો આશરે 8 કિલોમીટરનો તબક્કો પરિક્રમાના સૌથી કઠિન ભાગોમાંનો એક છે. આ માર્ગમાં નળપાણીની ઘોડી આવે છે, જ્યાં ચઢાણ અને ઉતાર યાત્રાળુઓની સારી એવી કસોટી લે છે. અહીં પહોંચીને માણસને સમજાય છે કે શ્રદ્ધા માત્ર માથું નમાવવાનું નામ નથી. ક્યારેક શ્રદ્ધા એટલે થાકેલા પગને ફરી ઊંચો કરવો. ચઢાણ સામે આવે ત્યારે એક ડગલું ભરવું. પછી બીજું. રસ્તો લાંબો લાગે ત્યારે બાજુમાં ચાલતા માણસનો હાથ પકડવો. કોઈ વૃદ્ધ ધીમો પડે તો તેની રાહ જોવી. કોઈ બાળક થાકી જાય તો તેને તેડી લેવું. નળપાણીની ઘોડી એટલા માટે જ માત્ર ચઢાણ નથી રહેતી. એ રસ્તામાં ચાલતા માણસોની અંદરની હિંમત પણ બહાર લાવે છે.

ચઢાણ ચડીને ઉપર પહોંચ્યા પછી પાછળ નજર કરીએ તો થોડા સમય પહેલાંનો રસ્તો નીચે દેખાય છે. માણસને ત્યારે એક નાની પણ ઊંડી વાત સમજાય છે કે જે મુશ્કેલી થોડા સમય પહેલાં અશક્ય લાગતી હતી, તે હવે પાછળ રહી ગઈ છે. જીવનમાં પણ આવું જ છે. કોઈ કપરો વળાંક આવે ત્યારે આપણને લાગે છે કે બસ, હવે આગળ નહીં જઈ શકાય. પછી કોઈ રીતે એક પગલું ભરાય છે, પછી બીજું અને ક્યારેક ખબર પડે છે કે જે રસ્તો અઘરો લાગતો હતો એ જ હવે પાછળ રહી ગયો અને પછી આવે છે બોરદેવી.

બોરદેવી માત્ર છેલ્લો મોટો પડાવ નથી. તે જાણે આખી યાત્રાની થાકેલી સાંજ છે. માતાજીના દર્શન માટે ઊભેલો માણસ થોડા સમય માટે પોતાના પગનો દુખાવો ભૂલી જાય છે. આસપાસ જંગલ છે, વચ્ચે દેવીનું સ્થાન છે અને ચારેબાજુથી આવતા શ્રદ્ધાળુઓ છે. ગિરનારની આ પરિક્રમામાં પ્રકૃતિ અને ભક્તિ એકબીજાથી અલગ દેખાતા નથી. એક તરફ કેડી છે, બીજી તરફ વૃક્ષ છે, ક્યાંક પાણીનો ઘૂનો છે અને વચ્ચે દેવીનું સ્થાનક છે. આ ભૂમિ પર માણસને કુદરત અને ઈશ્વર વચ્ચે કોઈ દીવાલ ઊભી કરવાની જરૂર પડતી નથી.

બોરદેવીથી ભવનાથ: પાછા ત્યાં જ

બોરદેવીથી ભવનાથ સુધીનો છેલ્લો તબક્કો પણ આશરે 8 કિલોમીટરનો છે. એટલે ચારેય તબક્કા મળીને 36 કિલોમીટરની પરિક્રમા પૂર્ણ થાય છે. આ છેલ્લો રસ્તો સૌથી વિચિત્ર છે. શરૂઆતમાં માણસને ખબર હોય છે કે ઘણું ચાલવાનું છે. વચ્ચે આવે ત્યારે લાગે છે કે હજુ ઘણું બાકી છે. બોરદેવી પહોંચે ત્યારે લાગે છે કે હવે બસ થોડું જ છે અને ભવનાથ નજીક આવે ત્યારે અચાનક મન કહે છે કે આટલું જલદી પૂરું થઈ ગયું?

પરંતુ યાત્રાની સૌથી મોટી વાત એ છે કે માણસ જ્યાંથી નીકળ્યો હતો ત્યાં જ પાછો આવે છે. ભવનાથ એ જ છે. ગિરનાર એ જ છે. રસ્તો એ જ છે. કદાચ બદલાયો હોય તો માણસ. શરૂઆતમાં જે પગ ઉત્સાહથી નીકળ્યા હતા તે હવે થાકેલા છે. શરૂઆતમાં જે માણસ અજાણ્યા લોકોની વચ્ચે ચાલતો હતો તે હવે કેટલાંક અજાણ્યા લોકોને ઓળખવા માંડ્યો છે. રસ્તામાં જેને પાણી આપ્યું હતું તે યાદ છે, જેને હાથ આપ્યો હતો તે યાદ છે, કોઈએ આપેલી ચા યાદ છે, સદાવ્રતમાં મળેલું ગરમ ભોજન યાદ છે અને કોઈ અજાણ્યા ભક્તે બોલેલું ‘જય ગિરનારી’ પણ યાદ રહી જાય છે.

36 કિલોમીટર પછી ગિરનારને કશું થયું નથી. પર્વત ત્યાં જ છે. જંગલ ત્યાં જ છે. વૃક્ષો ત્યાં જ છે. ભવનાથ ત્યાં જ છે. બદલાવ તો યાત્રાળુની અંદર થયો છે. તેણે થોડા દિવસ માટે જીવનની રોજિંદી દોડધામને બાજુ પર મૂકી હતી. કોઈ મોટું લક્ષ્ય મેળવવાનું નહોતું, કોઈને પાછળ પાડવાનું નહોતું. માત્ર ચાલવાનું હતું. પોતાના કરતાં વિશાળ એવી આસ્થાની આસપાસ ચાલવાનું હતું.

એક રસ્તો, ચાર પડાવ અને લાખો અલગ યાત્રાઓ

આ વર્ષે ગિરનારની પરિક્રમા ફરી લાખો શ્રદ્ધાળુઓને પોતાની તરફ ખેંચી રહી છે. વહીવટીતંત્રે પણ આ વિશાળ યાત્રાને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષા, પરિવહન, પાણી, સ્વચ્છતા અને આરોગ્યની વ્યવસ્થા કરી છે. 2026ની પરિક્રમા માટે 2,200થી વધુ સુરક્ષા કર્મચારીઓ, 450 જેટલી એસટી બસો અને 11 અસ્થાયી તબીબી કેન્દ્રોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. આ આંકડા ભીડનું કદ બતાવે છે, પરંતુ આ યાત્રાનું સાચું કદ આંકડાથી સમજાતું નથી.

કારણ કે ગિરનારની પરિક્રમામાં કોઈ બે માણસો એકસરખા નથી ચાલતા. કોઈની આંખમાં આંસુ હોય છે, કોઈના ચહેરા પર હાસ્ય. કોઈના મનમાં પ્રાર્થના હોય છે, કોઈના મનમાં મૌન. કોઈ પોતાની મનોકામના લઈને આવ્યો છે, કોઈ પૂર્ણ થયેલી માનતા માટે માથું ટેકવવા આવ્યો છે. કોઈ માત્ર માતા-પિતા સાથે ચાલવા આવ્યો છે. કોઈ પોતાના સંતાનને પહેલી વાર ગિરનાર બતાવવા આવ્યો છે. કોઈ માટે આ પરંપરા છે, કોઈ માટે ભક્તિ છે અને કોઈ માટે આખા જીવનમાં એક વાર મળતી એવી તક છે જેને તે હાથમાંથી જવા દેવા માગતો નથી. પણ બધા માટે એક વસ્તુ સમાન છે, ગિરનાર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા.

એ શ્રદ્ધા જ છે જે માણસને રાતના અંધારામાં જંગલની પગદંડી પર લઈ જાય છે. એ શ્રદ્ધા જ છે જે થાકેલા પગને ફરી ઊભા કરે છે. એ શ્રદ્ધા જ છે જે અજાણ્યા માણસને પાણી પીવડાવે છે. એ શ્રદ્ધા જ છે જે પોતાના માટે બનાવેલું ભોજન બીજાને પીરસવામાં આનંદ માને છે અને એ શ્રદ્ધા જ છે જે પર્વતને માત્ર પથ્થરનો ઢગલો નહીં, પરંતુ પેઢીઓની આસ્થાના જીવંત કેન્દ્ર તરીકે જોતી આવી છે.

ગિરનારની પરિક્રમા એટલે એટલું જ કે એક રસ્તો, ચાર પડાવ અને લાખો પગલાં. પણ એ લાખો પગલાંમાં લાખો યાત્રાઓ છે. કોઈ વાર્તા ભવનાથથી શરૂ થાય છે, કોઈ ઝીણાબાવાની મઢીમાં વિરામ લે છે, કોઈ માળવેલામાં થાકે છે, કોઈ નળપાણીની ઘોડી પર હિંમત ભેગી કરે છે, કોઈ બોરદેવીમાં માથું નમાવે છે અને અંતે દરેક ભવનાથ તરફ પાછા વળે છે.

ગિરનાર અચળ રહે છે. માણસ ચાલતો રહે છે અને કદાચ આ જ આ યાત્રાની સૌથી સુંદર વાત છે કે માણસ ગિરનારની પરિક્રમા કરવા નીકળે છે, પણ 36 કિલોમીટર પછી સમજાય છે કે રસ્તો માત્ર ગિરનારની આસપાસ નહોતો. રસ્તો તેની પોતાની અંદર પણ પસાર થતો હતો. લાખો લોકો એક જ રસ્તે ચાલે છે. પણ દરેક વ્યક્તિની પોતાની અલગ યાત્રા હોય છે.

- Advertisement -
Join OpIndia's official WhatsApp channel

સંબંધિત લેખો

- Advertisement -

તાજા સમાચાર

ચૂકશો નહીં