ગુજરાતની ધરતી સંતો, શૂરવીરો, ચિંતકો અને કલાકારોની કર્મભૂમિ રહી છે. અહીંની હવામાં, અહીંના પથ્થરોમાં અને અહીંના જનમાનસમાં એવી અનેક કથાઓ વસેલી છે, જે સમયની સાથે ધૂંધળી નથી પડી. આવી જ એક સંગીતમય ગાથા છે તાના અને રીરી નામની બે બહેનોની. ઉત્તર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા ઐતિહાસિક નગર વડનગર સાથે જોડાયેલી આ લોકગાથા સંગીત પ્રત્યેની અખંડ નિષ્ઠા, કલાની પવિત્રતા, નારીના સ્વાભિમાન અને એક સત્તાધીશના અહંકાર સામે ઝૂકવાને બદલે જીવન સમર્પી દેવાની અદ્ભુત ગાથા છે. આજે જ્યારે વડનગરમાં ‘તાના-રીરી મહોત્સવ’ ઉજવાય છે, ત્યારે તે માત્ર એક સંગીત સમારોહથી વિશેષ, સદીઓ જૂની એ વેદના અને સાધનાને શ્રદ્ધાંજલિ આપતો સાંસ્કૃતિક યજ્ઞ બની જાય છે.
વડનગર: જ્યાં ઇતિહાસના પાનાંમાં આજે પણ ગુંજે છે સંગીતના સૂર
મહેસાણા જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં વસેલું વડનગર ગુજરાતનાં સૌથી પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક નગરોમાંનું એક છે. આ નગરની ઓળખ માત્ર તેની જૂની ઇમારતો, કિલ્લાના દરવાજાઓ કે પ્રાચીન સ્થાપત્યો પૂરતી મર્યાદિત નથી. વડનગરનો શ્વાસ સંગીત, સાહિત્ય, લોકકલા અને આધ્યાત્મિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલો છે.
વડનગરનો ઇતિહાસ સદીઓ નહીં, સહસ્ત્રાબ્દીઓ જૂનો છે. પ્રાચીન સાહિત્યમાં આ નગરનાં જુદાં-જુદાં નામો જોવા મળે છે. સાતમી સદીમાં ભારત પ્રવાસે આવેલા ચીની પ્રવાસી હ્યુએન ત્સાંગે પણ પોતાના પ્રવાસવૃત્તાંતમાં વડનગરનો ઉલ્લેખ કર્યો હોવાનું નોંધાયેલું છે. સમયાંતરે આ નગર વેપાર, સંસ્કૃતિ અને ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓનું ધમધમતું કેન્દ્ર રહ્યું. અહીંનું શર્મિષ્ઠા તળાવ, કિલ્લાના દરવાજા, હાટકેશ્વર મહાદેવનું મંદિર અને અન્ય ઐતિહાસિક સ્થળો આજે પણ તેની સમૃદ્ધ વારસાની સાક્ષી પૂરે છે.
આ જ નગરની માટીમાં સંગીતની એક એવી સંસ્કારધારા વિકસી, જેની ગુંજ આજે પણ સંભળાય છે. લોકમાન્યતા વડનગરમાં નાગર સમાજની સંગીત પરંપરા સદીઓથી પ્રચલિત રહી છે. ગાયન અને વાદનની આ સમૃદ્ધ પરંપરામાંથી અનેક પ્રતિભાશાળી કલાકારો જન્મ્યા. પરંતુ વડનગરને ભારતીય સંગીતના નકશા પર એક અલગ જ, અવિસ્મરણીય ઓળખ અપાવનાર બે નામ એટલે તાના અને રીરી.
તાના અને રીરીને સ્થાનિક લોકપરંપરામાં સંગીતની અસાધારણ સાધિકાઓ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. તેમની સાથે જોડાયેલી કથામાં સંગીતની અલૌકિક શક્તિ છે, મુઘલ દરબારની સત્તાનો પડછાયો છે, તાનસેન જેવા મહાન સંગીતકારની પીડા છે અને રાગ મલ્હારના સૂર સાથે વરસતા વરસાદની શીતળતા પણ છે.
દીપક રાગની આગ અને મલ્હારના મેઘ
તાના અને રીરીની કથા સમજવા માટે સૌપ્રથમ મુઘલ બાદશાહ અકબરના દરબાર અને તેમના દરબારી સંગીતકાર તાનસેનને યાદ કરવા પડે. તાનસેન સંગીતના ઇતિહાસમાં ઘણું મોટું નામ ધરાવે છે. તેઓ અકબરના નવરત્નોમાંના એક હતા અને તેમની ગાયકીની ખ્યાતિ દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી હતી.
તાનસેનની સંગીત પ્રતિભા વિશે અનેક દંતકથાઓ પ્રચલિત છે, જેમાં સૌથી જાણીતી કથા ‘દીપક રાગ’ની છે. લોકમાન્યતા અનુસાર એક વખત અકબરના દરબારમાં તાનસેનને દીપક રાગ ગાવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. દીપક રાગ વિશે એવું કહેવાય છે કે જો તેને સંપૂર્ણ શુદ્ધતા, ઊંડાણ અને નિષ્ઠા સાથે ગાવામાં આવે તો વાતાવરણમાં અસહ્ય ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે અને દીવા આપમેળે પ્રજ્વલિત જાય.
કહેવાય છે કે તાનસેને બાદશાહના આદેશનું પાલન કરીને દીપક રાગ ગાવાનું શરૂ કર્યું. તેમના કંઠમાંથી નીકળતા સૂરની અસર એવી થઈ કે દરબારમાં દીવા ઝળહળી ઊઠ્યા. પરંતુ આ રાગની અગ્નિની અસર તાનસેનના પોતાના શરીર પર પણ થઈ. તેમનું શરીર જાણે અગ્નિની જેમ તપવા લાગ્યું. શરીરમાં અસહ્ય દાહ અને બળતરા થવા લાગી અને તેમની સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની ગઈ.
તાનસેનને આ અગ્નિદાહમાંથી મુક્ત કરાવવા માટે અનેક ઉપાયો કરવામાં આવ્યા, પરંતુ દીપક રાગની પ્રચંડ ગરમીને શાંત કરવા માટે ‘મલ્હાર રાગ’ જ એકમાત્ર ઉપાય હતો. એવું કહેવાય છે કે મલ્હાર રાગથી વરસાદ આવે અને તેનાથી જ દીપક રાગની આડઅસર દૂર થઈ શકે. આથી એવા ગાયકોની શોધ શરૂ થઈ, જેઓ મલ્હાર રાગને તેની સંપૂર્ણ શુદ્ધતા અને શક્તિ સાથે ગાઈ શકે અને આ શોધ તેમને ગુજરાતના વડનગર સુધી લઈ આવી.
શર્મિષ્ઠા તળાવના કિનારે ગુંજ્યા મલ્હારના સૂર
લોકવાયકા અનુસાર તાનસેન વડનગર પહોંચ્યા ત્યારે અહીં તાના અને રીરી નામની બે બહેનોની સંગીત સાધનાની ખ્યાતિ દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી હતી. બંને બહેનો મલ્હાર રાગ ગાવામાં અસાધારણ નિપુણતા ધરાવતી હતી. એક પીડિત કલાકારની ગંભીર સ્થિતિ જાણીને, કરુણા અને કલાધર્મથી પ્રેરાઈને બંને બહેનોએ મલ્હાર રાગ ગાવાની તૈયારી દર્શાવી.
વડનગરના શર્મિષ્ઠા તળાવના કિનારે તાના અને રીરીએ મલ્હાર રાગના સૂર છેડ્યા. તળાવના કિનારે ગુંજતા તેમના કંઠના સૂર જાણે આકાશને સ્પર્શી ગયા. કહેવાય છે કે બંને બહેનોએ એવો મલ્હાર ગાયો કે આકાશમાં કાળાંડિબાંગ વાદળો ઘેરાયાં, ધોધમાર વરસાદ વરસ્યો અને તાનસેનના શરીરની અસહ્ય બળતરા શાંત થઈ. આ રીતે તાના અને રીરીએ પોતાની સંગીત સાધનાથી તાનસેનને નવજીવન આપ્યું.
અકબરનો દરબાર અને બે બહેનોના સ્વાભિમાનની ગાથા
તાના અને રીરીની ગાથાનો સૌથી કરુણ અને હૃદયદ્રાવક ભાગ તાનસેનને સ્વસ્થ કર્યા પછી શરૂ થાય છે. અહીં જ કથામાં સત્તા અને સ્વાભિમાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઊભો થાય છે, જેમાં અકબર પોતાની સત્તા અને ઈચ્છાને સર્વસ્વ માનીને બે બહેનોના સ્વાભિમાન અને પરંપરા પર તરાપ મારે છે.
કહેવાય છે કે તાનસેનની તકલીફ દૂર થયા બાદ બહેનોની ગાયકીની પ્રશંસા સાંભળીને અકબરને તાના અને રીરીની સંગીત પ્રતિભા વિશે જાણ થઈ. એક મહાન કલાકારને જીવનદાન આપનાર બે બહેનોનો આદર કરવાને બદલે, અકબરે પોતાના શાહી અહંકાર અને મનોરંજનની લાલસા હેઠળ તેમને પોતાના દરબારમાં બોલાવી તેમનું સંગીત સાંભળવાની જીદ પકડી. આ માટે તેમણે બંને બહેનોને દરબારમાં હાજર થવાનો આદેશ આપ્યો.
પરંતુ તાના અને રીરી નાગર સમાજની પરંપરા, પારિવારિક મર્યાદા અને પોતાના સ્વાભિમાન સાથે જોડાયેલાં હતાં. તેમના સમાજમાં પરપુરુષ સમક્ષ ગાયન કરવાની મનાઈ કે સામાજિક સંકોચ હતો. વળી, જે કલા તેમણે કરુણા અને ઈશ્વરસમર્પણ માટે સાધી હતી, તેને શાહી દરબારના મનોરંજન કે સત્તાના પ્રદર્શન માટે રજૂ કરવી તેમને પોતાના આત્મા અને પરંપરાના અપમાન સમાન લાગી.
એક તરફ દિલ્હી-આગ્રાની સત્તા ધરાવતા અકબરનો આદેશ તો બીજી તરફ પોતાની પરંપરા અને સ્વાભિમાન જાળવવાનો અડગ સંકલ્પ. સત્તા આગળ ઝૂકવાને બદલે, બંને બહેનોએ પોતાના જીવનનો અંત આણવાનું પસંદ કર્યું. લોકકથા અનુસાર તેમણે વડનગરમાં અગ્નિસ્નાન કરીને આત્મબલિદાન આપ્યું હતું.
તાના-રીરીની સ્મૃતિમાં સમાધિ સ્થળ અને સ્મારક
તાના અને રીરીની સ્મૃતિ વડનગરની ધરતી સાથે આજે પણ જોડાયેલી છે. બંને બહેનોની યાદમાં વડનગરમાં તાના-રીરી સમાધિ સ્થળ અને સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું છે. આ સ્થળ માત્ર એક ઐતિહાસિક સ્મૃતિસ્થળ નથી, પરંતુ ગુજરાતની સંગીત પરંપરા અને બે સ્વાભિમાની મહિલાઓના બલિદાનને યાદ કરાવતું સાંસ્કૃતિક પ્રતીક છે.
અહીં આવતા મુલાકાતીઓ માટે આ સ્થળનો અનુભવ કંઈક અલગ જ હોય છે. ખાસ કરીને સંગીતપ્રેમીઓ માટે આ સ્થળનું મહત્વ વિશેષ છે. અહીં આવીને તાના અને રીરીની ગાથા જાણનાર વ્યક્તિને સમજાય છે કે કોઈ પ્રદેશની ઓળખ માત્ર રાજાઓ, યુદ્ધો અને મહેલો દ્વારા જ નથી હોતી. ક્યારેક કોઈ કલાકારની સાધના, તેનું બલિદાન અને લોકસ્મૃતિમાં જીવંત રહેલી એક કથા પણ આખા પ્રદેશને નવી ઓળખ આપી શકે છે.
વર્ષ 2003માં થઈ તાના-રીરી મહોત્સવની શરૂઆત
તાના અને રીરીની સંગીત પરંપરાને માત્ર લોકકથા કે સ્થાનિક સ્મૃતિ પૂરતી મર્યાદિત રાખવાને બદલે તેને રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક સ્તરે ઓળખ અપાવવાના હેતુથી ગુજરાત સરકારે એક વિશેષ પહેલ કરી હતી. વર્ષ 2003માં વડનગરમાં ‘તાના-રીરી મહોત્સવ’ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.
ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની પહેલથી શરૂ થયેલો આ મહોત્સવ આજે રાજ્યના જાણીતા શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમોમાં સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાત સરકારના રમતગમત, યુવા અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ વિભાગ, ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નાટક અકાદમી તથા મહેસાણા જિલ્લા વહીવટીતંત્રના સહયોગથી તેનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે કારતક સુદ નોમ અને દશમના દિવસોમાં યોજાતો આ મહોત્સવ બે દિવસ સુધી ચાલે છે. જોકે, આયોજનની તારીખોમાં વર્ષ પ્રમાણે ફેરફાર થઈ શકે છે. આ મહોત્સવનો મુખ્ય ઉદ્દેશ તાના અને રીરીની સ્મૃતિને જીવંત રાખવાની સાથે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ કાર્યક્રમમાં દેશભરના જાણીતા ગાયકો, વાદકો અને શાસ્ત્રીય સંગીતના કલાકારો પોતાની કલા રજૂ કરે છે.
તાના-રીરી સંગીત સન્માન પુરસ્કાર: મહિલા કલાકારોને રાષ્ટ્રીય ઓળખ
આ મહોત્સવનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પાસું છે ‘તાના-રીરી સંગીત સન્માન પુરસ્કાર’. સંગીત ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર યોગદાન આપનાર મહિલા કલાકારોને આ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં આ પુરસ્કાર રાષ્ટ્રીય સ્તરના સન્માન તરીકે નોંધાયેલો છે. આ સન્માન હેઠળ બે મહિલા કલાકારોને રોકડ પુરસ્કાર, શાલ અને પ્રમાણપત્ર આપીને સન્માનિત કરવાની જોગવાઈ છે.
તાના-રીરી મહોત્સવની સૌથી સુંદર વિશેષતા એ છે કે અહીં સંગીતની વિવિધ પરંપરાઓને એક જ મંચ પર સ્થાન મળે છે. શાસ્ત્રીય ગાયકી, કર્ણાટક સંગીત, વાદ્યસંગીત, લોકસંગીત અને અન્ય સંગીત પ્રકારોના કલાકારો અહીં પોતાની રજૂઆત કરે છે. આ કાર્યક્રમમાં ક્યારેક ગાયકીના ગંભીર રાગો સંભળાય છે તો ક્યારેક લોકસંગીતની મીઠાશ શ્રોતાઓને ગુજરાતની માટી સાથે જોડી દે છે.
તાના-રીરી મહોત્સવ માત્ર શાસ્ત્રીય સંગીતની રજૂઆતો માટે જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતની પરંપરાગત લોકકલાને વિશેષ ઓળખ અપાવવા માટે પણ જાણીતો બન્યો છે. વર્ષ 2021માં આ મહોત્સવ દરમિયાન એક અનોખો કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. ગુજરાતના પરંપરાગત વાદ્ય ‘ભુંગળ’ના નાદ સાથે 110થી વધુ કલાકારોએ વિશેષ રજૂઆત કરી હતી. આ કલાકારો તુરી બારોટ અને નાયક સમાજ સાથે સંકળાયેલા હતા.
આ કલાકારોએ સતત પાંચ મિનિટ સુધી એકસાથે ભુંગળ વગાડીને વિશેષ વિશ્વ રેકોર્ડ સર્જ્યો હતો. ભારત સરકારના પ્રવાસન મંત્રાલયના ઉત્સવ પોર્ટલ પર પણ આ સિદ્ધિનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
2026નો તાના-રીરી મહોત્સવ: આજે પણ વડનગરમાં સંગીતની ઉજવણી
તાના-રીરી મહોત્સવની પરંપરા આજે પણ સતત આગળ વધી રહી છે. વર્ષ 2026માં પણ 19 અને 20 નવેમ્બરના રોજ વડનગરમાં બે દિવસીય મહોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ વર્ષે મહોત્સવનું આયોજન તાના-રીરી સ્મારક નજીક ઘાસકોળ દરવાજા પાસે કરવામાં આવ્યું છે. બંને દિવસના કાર્યક્રમો સાંજે 6:30 વાગ્યાથી શરૂ થવાના છે.
આયોજનમાં દેશના જાણીતા શાસ્ત્રીય અને લોકસંગીતના કલાકારો પોતાની કલા રજૂ કરશે. પ્રથમ દિવસે સૂર્યા ગાયત્રીની શાસ્ત્રીય ગાયકી, પદ્મશ્રી પંડિત તેજેન્દ્ર નારાયણ અને કુમરેશ રાજગોપાલનની જુગલબંદી તથા હાર્દિક દવેની લોકસંગીતની રજૂઆતનું આયોજન છે. બીજા દિવસે પંડિત જયતીર્થ મેવૂંડી શાસ્ત્રીય ગાયકી રજૂ કરશે. ત્યારબાદ પંડિત પૂર્વાયન ચેટરજી અને તેમના સંગીત સમૂહની વાદ્યસંગીતની રજૂઆત તથા ભૌમિક શાહનો લોકસંગીત કાર્યક્રમ યોજાશે. આ વર્ષે સંગીત ક્ષેત્રે વિશિષ્ટ યોગદાન બદલ હેતલ મહેતા જોશી અને માલિની અવસ્થીને તાના-રીરી સંગીત સન્માનથી નવાજવામાં આવશે.
નોંધનીય છે કે ભારતમાં શાસ્ત્રીય સંગીતની પરંપરા હજારો વર્ષ જૂની છે, પરંતુ આધુનિક સમયમાં મનોરંજનનાં અનેક માધ્યમો ઉપલબ્ધ થતાં પરંપરાગત સંગીતની લોકપ્રિયતા સામે અનેક પડકારો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને યુવા પેઢી સુધી શાસ્ત્રીય સંગીતની સમજ અને તેની પરંપરા પહોંચાડવી જરૂરી બની છે.
આવા સમયમાં તાના-રીરી જેવા મહોત્સવનું વિશેષ મહત્વ છે. અહીં યુવાનોને જીવંત સંગીત સાંભળવાની તક મળે છે. તેઓ વિવિધ રાગો, વાદ્યો, તાલ અને સંગીતની પરંપરાઓનો પરિચય મેળવી શકે છે. બીજી તરફ, દેશના જાણીતા કલાકારોને એક જ મંચ પર લાવવાથી સંગીતની વિવિધ પરંપરાઓ વચ્ચે સંવાદ પણ સર્જાય છે. ગુજરાતના લોકસંગીતને દેશના અન્ય પ્રદેશોના સંગીત સાથે જોડવાની તક મળે છે.
આ ઉપરાંત આવા મહોત્સવના કારણે વડનગર જેવાં ઐતિહાસિક નગરોને પણ નવી ઓળખ મળે છે. સંગીતપ્રેમીઓ અને પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે, સ્થાનિક કલા અને સંસ્કૃતિ વિશે જાણે છે તથા નગરની ઐતિહાસિક વિરાસતનો અનુભવ કરે છે. આ રીતે તાના-રીરી મહોત્સવ સંગીત, સંસ્કૃતિ, પ્રવાસન અને સ્થાનિક ઓળખને એકસાથે જોડવાનું કાર્ય કરે છે.
વડનગરની ધરતી પર જ્યારે તાના-રીરી મહોત્સવનું આયોજન થાય છે ત્યારે જાણે આ બંને બહેનોની સંગીત સાધના અને સ્વાભિમાનને ફરી એકવાર શ્રદ્ધાંજલિ આપવામાં આવે છે. કલાકારોના કંઠમાંથી નીકળતા રાગો, વાદ્યોના તાલ અને શ્રોતાઓની તાળીઓ વચ્ચે તેમની સ્મૃતિ ફરી જીવંત બની ઊઠે છે. કદાચ આ જ કોઈપણ મહોત્સવની સૌથી મોટી સફળતા છે કે તે માત્ર એક દિવસની ઉજવણી બનીને ન રહે, પરંતુ પેઢી દર પેઢી સંસ્કૃતિને જીવંત રાખવાનું માધ્યમ બને.
તાના અને રીરીની લોકગાથા આપણને યાદ અપાવે છે કે સંગીતની સાચી શક્તિ સાધના, સંવેદના, સ્વાભિમાન અને સમર્પણમાં રહેલી છે. વડનગરના આકાશમાં જ્યારે મલ્હારના સૂર ગુંજે છે, ત્યારે જાણે આજે પણ વાદળોને આમંત્રણ આપતી, સત્તાના અહંકારને ઠુકરાવતી તાના અને રીરીની એ અમર ગાથા ફરી સંભળાય છે.
ઐતિહાસિક નગર વડનગરની સંગીત સાધિકાઓ તાના અને રીરીની લોકગાથા સંગીત, કરુણા અને સ્વાભિમાનનું પ્રતીક છે. દીપક રાગની અગ્નિથી તપતા તાનસેનને બંને બહેનોએ શર્મિષ્ઠા તળાવ કિનારે રાગ મલ્હાર ગાઈને વરસાદ વરસાવી નવજીવન આપ્યું. ત્યારબાદ અકબરે શાહી અહંકાર અને મનોરંજનની લાલસા હેઠળ દરબારમાં હાજર થવાનો આદેશ આપ્યો, પરંતુ પોતાની પરંપરા અને સ્વાભિમાન જાળવવા તાના-રીરીએ સત્તા સામે ઝૂકવાને બદલે આત્મબલિદાન આપ્યું. તેમની સ્મૃતિમાં વડનગરમાં સમાધિ સ્થળ છે અને 2003થી ‘તાના-રીરી મહોત્સવ’ યોજાય છે.


