પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાને પહેલી વખત પોતાની સેજ્જિલ (Sejjil) બેલિસ્ટિક મિસાઈલનો ઉપયોગ કર્યો છે. અહેવાલો અનુસાર ઈરાનના ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોરે (IRGC) ઇઝરાયેલને નિશાન બનાવીને મિસાઈલોની નવી શ્રેણી છોડી છે, જેમાં સેજ્જિલ પણ સામેલ છે. જણાવવામાં આવી રહ્યું છે કે વર્તમાન યુદ્ધ દરમિયાન આ મિસાઈલનો આ પ્રથમ ઉપયોગ છે.
અહેવાલો મુજબ ઈરાને પોતાના જવાબી હુમલાઓના ભાગરૂપે લાંબા અંતરની અનેક મિસાઈલો છોડી છે. જેમાં સેજ્જિલનો ખાસ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે તે ઈરાનની સ્વદેશી બેલિસ્ટિક મિસાઈલોમાં ગણાતી એક તુલનાત્મક રીતે અદ્યતન અને લાંબા અંતર સુધી માર કરી શકે તેવી મિસાઈલ છે.
કેમ કહેવાય છે ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’?
મીડિયામાં સેજ્જિલને ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’ કહેવામાં આવી રહી છે. આ તેનું સત્તાવાર સૈન્ય નામ નથી, પરંતુ એક વર્ણનાત્મક શબ્દ છે. અહેવાલોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ મિસાઈલની ઉડાન પ્રોફાઈલ અને માર્ગમાં ફેરફાર કરવાની ક્ષમતાને કારણે તેને ટ્રેક કરવી કે અટકાવવી તુલનાત્મક રીતે મુશ્કેલ બની શકે છે. આ જ કારણે કેટલાક અહેવાલોમાં તેને રૂપક તરીકે ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’ કહેવામાં આવી રહી છે. તેમ છતાં તકનીકી રીતે આ એક મધ્યમ અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઈલ છે અને ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’ શબ્દ મોટાભાગે મીડિયામાં વપરાતું એક અનૌપચારિક ઉપનામ છે.
મિસાઈલ અને તેની વિશેષતાઓ
સેજ્જિલ ઈરાન દ્વારા વિકસિત મધ્યમ અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (MRBM) છે. આ બે-સ્ટેજવાળી મિસાઈલ છે અને તેમાં સોલિડ ફ્યુઅલનો (ઠોસ ઈંધણ) ઉપયોગ થાય છે. સોલિડ ફ્યુઅલવાળી મિસાઈલોને સામાન્ય રીતે લિક્વિડ ફ્યુઅલવાળી મિસાઈલોની તુલનામાં વધુ ઝડપથી લૉન્ચ કરી શકાય છે, કારણ કે તેમાં લૉન્ચ પહેલાં ઈંધણ ભરવાની લાંબી પ્રક્રિયાની જરૂર પડતી નથી
અહેવાલો અનુસાર સેજ્જિલની અંદાજિત મારક ક્ષમતા લગભગ 2000 કિલોમીટર સુધીની છે. તે લગભગ 700 કિલોગ્રામ સુધીનું પેલોડ લઈ જઈ શકે છે. તેની લંબાઈ આશરે 18 મીટર અને વજન લગભગ 23 ટન જણાવવામાં આવે છે. સેજ્જિલને ઈરાનના સ્વદેશી મિસાઈલ કાર્યક્રમમાં એક મહત્વની સિદ્ધિ માનવામાં આવે છે. આ તે પ્રારંભિક ઈરાની મિસાઈલોમાંની એક છે જેને સંપૂર્ણપણે સોલિડ ફ્યુઅલ ટેક્નોલોજી સાથે વિકસાવવામાં આવી છે. તે પહેલાં ઈરાનની અનેક બેલિસ્ટિક મિસાઈલો લિક્વિડ ફ્યુઅલ પર આધારિત હતી. વિશેષજ્ઞો અનુસાર સોલિડ ફ્યુઅલ મિસાઈલોનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેમને ઓછા સમયમાં તૈયાર કરીને લૉન્ચ કરી શકાય છે, જેનાથી દુશ્મન માટે તેને ટાર્ગેટ કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
સેજ્જિલ મિસાઈલનું પ્રથમ પરીક્ષણ 2008માં કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદનાં વર્ષોમાં તેનાં અનેક પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યાં, જેનો હેતુ તેની રેન્જ, માર્ગદર્શન પ્રણાલી અને પ્રદર્શનને સુધારવાનો હતો. સમય જતાં તેને ઈરાનની લાંબા અંતર સુધી માર કરી શકે તેવી મુખ્ય મિસાઈલોમાં ગણવામાં આવવા લાગી.
સેજ્જિલ મિસાઈલનું વિકાસ કાર્ય 1990ના અંતમાં શરૂ થયું હતું અને તે ઈરાનના સ્વદેશી મિસાઈલ કાર્યક્રમના મહત્વનાં પગલાં તરીકે ગણાય છે. આ મિસાઈલને ઝેલઝલ શ્રેણીના અનુભવ પર આધારિત બનાવવામાં આવી હતી. 2008માં તેનું પ્રથમ સફળ પરીક્ષણ થયું હતું અને ત્યારબાદ 2009થી 2012 સુધી અનેક પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ પરીક્ષણોનો મુખ્ય હેતુ મિસાઈલની રેન્જ, માર્ગદર્શન પ્રણાલી અને ઉડાન પ્રોફાઈલને વધુ સુધારવાનો હતો. સમય જતાં સેજ્જિલને ઈરાનની સૌથી અદ્યતન અને વિશ્વસનીય બેલિસ્ટિક મિસાઈલોમાંની એક ગણવામાં આવી છે.
વેરિઅન્ટ્સ અને સુધારા
મુખ્ય વેરિઅન્ટ્સમાં સેજ્જિલ-1 અને સેજ્જિલ-2નો સમાવેશ થાય છે. સેજ્જિલ-2માં નેવિગેશન સિસ્ટમ, માર્ગ બદલવાની ક્ષમતા અને લૉન્ચ સમયમાં નોંધપાત્ર સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. તેને કેટલાક સ્ત્રોતોમાં ‘અશૂરા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ વેરિઅન્ટ્સે ઈરાનને વધુ અસરકારક અને મોબાઈલ મિસાઈલ ક્ષમતા આપી છે, જે પ્રિ-એમ્પ્ટિવ હુમલાઓ સામે વધુ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
સેજ્જિલને ઈરાનના મિસાઈલ કાર્યક્રમમાં સોલિડ ફ્યુઅલ તરફના મોટા સંક્રમણ તરીકે જોવામાં આવે છે. તેની મોબાઈલ અને અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતા તેને વધુ અસરકારક બનાવે છે. વર્તમાન પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં તેનો પ્રથમ ઉપયોગ થયો છે, જેને ઈરાનની રણનીતિમાં મોટો ફેરફાર ગણવામાં આવે છે. આ મિસાઈલ ઈરાનને ઇઝરાયેલ અને મધ્યપૂર્વના મોટા ભાગને કવર કરવાની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા આપે છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ દરમિયાન સેજ્જિલના ઉપયોગના સમાચારોએ ફરી એક વખત ઈરાનના મિસાઈલ કાર્યક્રમને વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી દીધો છે. લગભગ 2000 કિલોમીટરની મારક ક્ષમતા અને સોલિડ ફ્યુઅલ ટેક્નોલોજીને કારણે આ ઈરાનની મહત્વની રણનીતિક મિસાઈલોમાં ગણાય છે. મીડિયામાં તેને ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’ કહેવામાં આવી રહી છે, પરંતુ તકનીકી રીતે આ ઈરાનની મધ્યમ અંતરની સોલિડ-ફ્યુઅલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ છે, જેને ઈરાને પોતાના સ્વદેશી રક્ષા કાર્યક્રમ હેઠળ વિકસાવી છે.
