હોમપેજગુજરાતગિરનારની પરિક્રમા: હજારો વર્ષોની આસ્થા અને જંગલ વચ્ચે કેવી રીતે જળવાયું અદભૂત...

ગિરનારની પરિક્રમા: હજારો વર્ષોની આસ્થા અને જંગલ વચ્ચે કેવી રીતે જળવાયું અદભૂત સહઅસ્તિત્વ

ગિરનાર આપણને આ જ શીખવે છે કે સહઅસ્તિત્વનો અર્થ સાથે રહેવું જ નહીં, એકબીજાની મર્યાદાનો આદર કરીને સાથે જીવવું છે અને જ્યારે શ્રદ્ધા એ મર્યાદાનો આધાર બને, ત્યારે માણસ અને જંગલ વચ્ચેનું અંતર દીવાલ નહીં રહે, એક પવિત્ર વાટ બની જાય છે.

- Advertisement -

એક તરફ લાખો પગલાંનો ધમધમાટ, બીજી તરફ ઘેઘૂર વન. એક તરફ ‘જય ગિરનારી’ના નાદ, ભજન અને સદાવ્રતના તાપણાં, બીજી તરફ ઝાડી-ઝાંખરામાં પોતાની વાટ પકડતા વન્યજીવો. ગિરનારની લીલી પરિક્રમા આવે ત્યારે ગિરનારની તળેટી જાણે માણસોના ઘોડાપૂરથી છલકાઈ ઊઠે છે. ગામડાં-શહેરોમાંથી, દૂર-દૂરના વિસ્તારોમાંથી શ્રદ્ધાળુઓની વણઝાર નીકળે છે. કોઈ પગપાળા, કોઈ ઉઘાડા પગે, કોઈ માથે નાનકડી પોટલી લઈને તો કોઈ પરિવારને સાથે લઈને ગિરનારની ગોદમાં ઉતરે છે. પણ આ આખી માનવમહેરામણની વચ્ચે એક બીજી દુનિયા પણ ત્યાં જ જીવતી હોય છે.

આ જંગલની પોતાની વાટ છે, પોતાની રાત છે, પોતાનો શ્વાસ છે અને તેમાં વસતા સિંહ, દીપડા, હરણ, પક્ષીઓ, સરિસૃપો અને અસંખ્ય નાના-મોટા જીવોનું પોતાનું જીવન છે. માણસ અહીં થોડા દિવસ માટે આવે છે, પરંતુ જંગલ અહીં હજારો વર્ષથી છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ બંનેની દુનિયા એકબીજાને ગળી જતી નથી. લાખો માણસો ગિરનારના જંગલમાંથી પસાર થાય છે અને છતાં આ પવિત્ર યાત્રા તથા વન્યજીવન વચ્ચેનું સંતુલન વર્ષોથી જળવાતું આવ્યું છે. આ માત્ર વ્યવસ્થાનો વિષય નથી, આ એક એવી પરંપરા છે જેમાં માણસ જંગલમાં જાય છે, પરંતુ જંગલને પોતાનું બનાવી લેવાની દાદાગીરી કરતો નથી.

જ્યાં જંગલ માત્ર જંગલ નથી, દેવભૂમિ છે

ગિરનારને ગુજરાતનો માત્ર એક પર્વત માનવો એટલે તેની ઓળખને બહુ નાની કરી દેવી. આ ધરતી પર ગિરનાર પર્વત છે, તીર્થ છે, સાધનાભૂમિ છે અને પેઢીઓની આસ્થાનું જીવંત કેન્દ્ર છે. ભગવાન દત્તાત્રેયની સાધનાભૂમિ તરીકે ગિરનારનું નામ ભક્તિના વિશ્વમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ગિરનારની ચોટીઓ, ગુફાઓ, મંદિરો, કેડીઓ અને તળેટી સાથે જોડાયેલી લોકપરંપરાઓમાં પ્રકૃતિ અને આધ્યાત્મિકતા અલગ-અલગ વસ્તુઓ બનીને ઊભી થતી નથી. અહીં ઝાડ માત્ર ઝાડ નથી, કેડી માત્ર રસ્તો નથી અને જંગલ માત્ર પસાર થવાની જગ્યા નથી. આ આખી ભૂમિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

- Advertisement -

ભારતીય પરંપરામાં જીવસૃષ્ટિને માણસથી અલગ કોઈ નીચી દુનિયા માનવામાં આવી નથી. ધરતી પરના દરેક જીવમાં એક જ ચૈતન્ય છે, એવો ભાવ આપણા ધાર્મિક સંસ્કારના મૂળમાં રહેલો છે. ગિરનારની પરિક્રમા પણ આ જ ભાવનાને જીવંત કરે છે. માણસ ગિરનારની આસપાસ ફરે છે, પરંતુ તેની સાથે એ જ ધરતી પર જીવતા પ્રાણીઓ પ્રત્યેનો એક નિઃશબ્દ આદર પણ લઈને ચાલે છે. એટલે જ ગિરનારની પરિક્રમામાં જંગલને જીતવાની કે કબજે કરવાની માનસિકતા દેખાતી નથી. અહીં માણસ વટેમાર્ગુ છે અને જંગલ ઘરનો માલિક. માણસ આવે છે, પોતાની વાટ પકડે છે, માથું નમાવે છે અને પાછો વળી જાય છે. જંગલ પોતાની જગ્યાએ જ રહે છે.

લાખો પગલાં વચ્ચે વનરાજની પોતાની વાટ

કારતક સુદ અગિયારસથી પૂર્ણિમા સુધી ગિરનારની તળેટી અને આસપાસના જંગલમાં માનવમહેરામણ ઊતરી આવે છે. 36 કિલોમીટરની પરિક્રમા કેડીઓ, ચઢાણ-ઉતાર, ઝાડી-ઝાંખરા અને જંગલની વચ્ચેથી પસાર થાય છે. આ દિવસોમાં ગિરનારના રસ્તા પર માણસ જ માણસ દેખાય. ક્યાંક પરિવાર સાથે આવેલા શ્રદ્ધાળુઓ, ક્યાંક ગામડાની ટોળકી, ક્યાંક યુવાનોનો સંઘ, ક્યાંક માથે બેડું કે પોટલી લઈને ચાલતી મહિલાઓ અને ક્યાંક લાકડીના ટેકે ધીમે-ધીમે પગ ઉપાડતા વડીલો. રાત પડે ત્યારે પણ કોઈ કેડી સાવ સૂની નથી પડતી. ક્યાંક દીવો ઝબૂકે છે, ક્યાંક ભજન ગવાય છે, ક્યાંક સદાવ્રતના રસોડામાં ભાથું રંધાય છે અને ક્યાંક થાકેલા યાત્રાળુઓ ધરતીને ઓશીકું બનાવીને ઊંઘી જાય છે.

પણ આ જ સમયે જંગલ પોતાની રીતે ધબકતું રહે છે. માણસોની નજર જ્યાં સુધી પહોંચે છે ત્યાં સુધી જ જંગલ નથી. ઝાડીની પેલે પાર પણ એક દુનિયા છે. કોઈ પક્ષી ડાળ પર બેઠું છે, કોઈ પ્રાણી પાણીની વાટ શોધી રહ્યું છે, કોઈ દીપડો ઝાડીઓની આડમાં છે અને કોઈ વનરાજ પોતાની હદમાં નિરાંતે ફરે છે. માણસને ભલે લાગે કે આજે આખો ગિરનાર તેના પગ નીચે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે જંગલની વચ્ચે થોડા સમય માટે પસાર થતો મહેમાન છે. આ ભાન જ સહઅસ્તિત્વની પહેલી શરત છે. માણસ પોતાની હાજરીને જંગલનું કેન્દ્ર માનતો નથી.

ગિરનારના જંગલમાં વસતા વન્યજીવો માટે પણ પરિક્રમાના દિવસો સામાન્ય દિવસોથી જુદા હોય છે. માનવ અવરજવર વધે છે, અવાજ વધે છે, રસ્તાઓ પર પ્રકાશ વધે છે. છતાં વન્યજીવન પોતાની સ્વાભાવિક રીતથી જીવતું રહે છે. પ્રાણી માણસોની વચ્ચે આવીને ભળતું નથી અને માણસ પણ પ્રાણીની પાછળ દોડતો નથી. આ અંતર જ બંનેને સુરક્ષિત રાખે છે. માણસ પોતાની કેડી પર અને વન્યજીવ પોતાની વાટ પર. બંને વચ્ચે કોઈ લખાયેલો કરાર નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતી સમજણ જાણે બંનેને પોતાની મર્યાદા સમજાવતી આવી છે.

ગિરનારની પરિક્રમા અને મર્યાદાની પરંપરા

સહઅસ્તિત્વનો અર્થ એવો નથી કે માણસ અને વન્યજીવ એકબીજાની દુનિયામાં ભળી જાય. સહઅસ્તિત્વનો સાચો અર્થ તો એ છે કે બંને પોતાની પોતાની જગ્યા ઓળખે. ગિરનારની પરિક્રમામાં આ વાત ખૂબ સ્વાભાવિક રીતે દેખાય છે. યાત્રાળુઓ નિર્ધારિત કેડી પર ચાલે છે, જંગલની અંદર બિનજરૂરી રીતે ભટકતા નથી, વન્યજીવોને જોવા માટે તેમની પાછળ નથી પડતા અને જંગલને મેળા જેવી મોજમસ્તીની જગ્યા બનાવી દેતા નથી. પરિક્રમા શ્રદ્ધાની છે એટલે જ તેની પોતાની મર્યાદા છે.

આ મર્યાદા માત્ર વન વિભાગના નિયમોથી ઊભી થયેલી નથી. ગિરનારને પવિત્ર માનતી લોકમાનસની સમજણ પણ એટલી જ મહત્વની છે. ગામડામાંથી આવતો પરિક્રમાર્થી જંગલને પોતાના ખેતર જેવી મિલકત માનતો નથી. તે જાણે છે કે આ વન છે, અહીં વનરાજનો પણ હક છે, દીપડાનો પણ હક છે, પક્ષીઓનો પણ હક છે અને ઝાડ-વેલનો પણ હક છે. ગિરનારની કેડી પર ચાલતો માણસ આ વાત કોઈ પુસ્તકમાંથી શીખીને આવતો નથી. આ સમજણ તો પેઢી દર પેઢી સંસ્કારમાં ભળેલી હોય છે.

આ જ કારણ છે કે પરિક્રમા દરમિયાન લાખો માણસોની ભીડ હોવા છતાં જંગલની પોતાની ઓળખ પૂરી રીતે મટી જતી નથી. થોડા દિવસ માટે માણસોની વણઝાર વધી જાય છે, પણ પછી એ વણઝાર પાછી વળી જાય છે. તાપણાં બુઝાઈ જાય છે, સદાવ્રતના તંબુ ઊતરી જાય છે, પગલાંની ધૂળ બેસી જાય છે અને કેડી ફરી વનના શ્વાસ સાથે જીવવા લાગે છે. ગિરનાર માણસને થોડા દિવસ માટે પોતાની ગોદમાં સ્થાન આપે છે અને પછી તેને પાછો મોકલી દે છે.

‘લીલી’ પરિક્રમા એટલે માત્ર હરિયાળી નહીં

ગિરનારની પરિક્રમાને ‘લીલી પરિક્રમા’ કહેવામાં આવે છે. આ નામમાં માત્ર જંગલની હરિયાળી નથી, એક આખી જીવંત દુનિયાનો ભાવ સમાયેલો છે. લીલો રંગ એટલે જીવન. જ્યાં વૃક્ષ છે, ત્યાં પક્ષી છે. જ્યાં પાણી છે, ત્યાં પ્રાણી છે. જ્યાં વન છે, ત્યાં અસંખ્ય જીવોનું અસ્તિત્વ છે. માણસ જ્યારે આ જંગલમાંથી પસાર થાય છે ત્યારે તે માત્ર એક પર્વતની ફરતે ચાલતો નથી, પરંતુ જીવનના અસંખ્ય સ્વરૂપોની વચ્ચે ચાલે છે.

સવારની વેળાએ કેડી પર નીકળેલા પરિક્રમાર્થીને ક્યારેક સૂર્યકિરણો ઝાડની ડાળીઓમાંથી ચાળણીની જેમ નીચે પડતાં દેખાય છે. ક્યાંક પાંદડાં પર ઝાકળ ચમકે છે, ક્યાંક સૂકા પાન પગ નીચે કરકરે છે, ક્યાંક પવન ઝાડની ટોચને હલાવે છે. આ બધાની વચ્ચે હજારો માણસો આગળ વધે છે. કોઈ ‘જય ગિરનારી’ બોલે છે, કોઈ શાંતિથી ચાલે છે. કોઈ થાકી જાય તો વાટ પર બેસી જાય છે. કોઈ અજાણ્યા વટેમાર્ગુને પાણી આપે છે. જંગલની વચ્ચે માણસો વચ્ચે પણ એક નાનું સહઅસ્તિત્વ ઊભું થાય છે અને એ જ ભાવ આખા જંગલ સાથેના તેના સંબંધને પણ ઘડે છે.

ગિરનારની લીલી પરિક્રમામાં પ્રકૃતિ કોઈ પૃષ્ઠભૂમિ નથી. એ યાત્રાનો હિસ્સો છે. ઝાડની છાંયડી યાત્રાળુ માટે આશરો બને છે, કેડી તેને આગળ લઈ જાય છે, પાણીનો નાનો સ્ત્રોત તરસ છીપાવે છે અને જંગલની શાંતિ માણસના મનમાં ઉતરે છે. માણસ પ્રકૃતિ પાસેથી લે છે ઘણું, પરંતુ પરિક્રમાની પરંપરા તેને એટલું તો શીખવે છે કે જે ધરતી તને આશરો આપે છે, તેની સાથે હળવાશથી વર્તજે.

જ્યારે માણસ મહેમાન બને અને જંગલ યજમાન

ગિરનારની પરિક્રમાનો સૌથી સુંદર ભાવ અહીં છે. માણસ પોતાની શ્રદ્ધા લઈને આવે છે, પરંતુ આખા જંગલને પોતાના માટે રોકી દેતો નથી. જંગલમાં જે જીવ છે તે પોતાની રીતે જીવતા રહે છે. સિંહને ખબર નથી કે આજે કારતક સુદ અગિયારસ છે. દીપડાને ખબર નથી કે લાખો લોકો પરિક્રમા કરવા આવ્યા છે. પક્ષીને ખબર નથી કે આ રસ્તા પર આજે કેટલા યાત્રાળુઓ પસાર થયા. કુદરત પોતાની ગતિએ ચાલે છે. માણસ થોડા દિવસ માટે એની ગતિ સાથે પોતાનો તાલ મિલાવે છે.

આ સંબંધમાં એક ઊંડો ભારતીય ભાવ છુપાયેલો છે. માણસ અહીં માલિક બનીને નથી આવતો, યાચક બનીને આવે છે. માથું નમાવે છે, પ્રાર્થના કરે છે, પોતાની માનતા મૂકે છે, પોતાના દુઃખ-સુખનું ભાથું લઈને ગિરનારની આસપાસ ફરે છે અને પછી પાછો વળી જાય છે. ગિરનાર પાસે તે માગે છે, પરંતુ ગિરનારના જંગલ પાસેથી પણ કંઈક શીખે છે. શીખે છે કે દરેક જીવને પોતાની જગ્યા જોઈએ. શીખે છે કે મૌન પણ જીવન છે. શીખે છે કે પોતાની શક્તિ હોવા છતાં દરેક જગ્યાએ પોતાનો હક જમાવવો જરૂરી નથી.

એટલે જ ગિરનારની પરિક્રમા માત્ર માણસ અને ભગવાન વચ્ચેનો સંબંધ નથી. એ માણસ અને સમગ્ર સૃષ્ટિ વચ્ચેના સંબંધને પણ સ્પર્શે છે. ગિરનારની ગોદમાં ચાલતો ભક્ત જ્યારે વૃક્ષની છાંયડીમાં બેસે છે ત્યારે તેને કદાચ ખબર પણ ન હોય કે તે એક ક્ષણ માટે કોઈ પક્ષીના ઘર નીચે બેઠો છે. જ્યારે તે કેડી પર ચાલે છે ત્યારે કદાચ તેને ખબર ન હોય કે થોડે દૂર કોઈ વન્યજીવ પોતાની વાટ પકડીને આગળ વધે છે. બંને એકબીજાથી અજાણ હોવા છતાં એક જ ધરતીના સહવાસી છે.

માણસની પરિક્રમા પૂરી થાય છે, જંગલની નહીં

પરિક્રમાના દિવસો પૂરા થાય છે. ભવનાથની તળેટીમાં ફરી યાત્રાળુઓનો મેળો છૂટવા લાગે છે. જે કેડી થોડા દિવસ પહેલાં પગલાંથી છલકાતી હતી ત્યાં ધીમે-ધીમે શાંતિ ઉતરે છે. સદાવ્રતના તંબુ ઊતરે છે, તાપણાં બુઝાય છે, વાહનો વળે છે અને દૂર ગામડાં તરફ જતા રસ્તાઓ પર યાત્રાળુઓની વણઝાર છૂટી પડી જાય છે. કોઈ ઘરે જઈને પોતાના લોકોને પરિક્રમાની વાત કરશે, કોઈ પગના દુખાવાની, કોઈ મળેલા માણસોની, કોઈ ગિરનારની ઠંડી રાતોની. પરંતુ ગિરનાર? એ ત્યાં જ રહેશે.

જંગલ માટે યાત્રા પૂરી થતી નથી. માણસોની ભીડ ઓછી પડે છે, એટલે જંગલનો પોતાનો અવાજ ફરી સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. પાંદડાં સરસરે છે, પક્ષીઓ ફરી પોતાની રીતે બોલે છે, પ્રાણીઓ પોતાની વાટ પકડે છે અને ગિરનારની કેડીઓ ફરી વનના શ્વાસમાં ભળી જાય છે. હજારો વર્ષોથી કદાચ આ જ ક્રમ ચાલતો આવ્યો છે. માણસ આવે છે, થોડા દિવસ માટે ગિરનારની ગોદમાં રહે છે, પરિક્રમા કરે છે અને પાછો ચાલ્યો જાય છે. જંગલ કોઈને રોકતું નથી, કોઈને હાંકતું પણ નથી. તે પોતાની જગ્યાએ અડીખમ રહે છે.

ગિરનારની લીલી પરિક્રમાની સૌથી મોટી અલૌકિકતા આ જ છે કે અહીં માણસને પ્રકૃતિ સાથે એક થવા માટે જંગલને માણસ જેવું બનાવવાની જરૂર પડતી નથી. માણસ પોતે થોડો બદલાય છે. પોતાની વાટ પર ચાલે છે, જંગલની વાટનો આદર કરે છે અને ગિરનારને નમન કરીને પાછો ફરે છે. હજારો વર્ષોની આસ્થા અને જંગલ વચ્ચેનું આ સહઅસ્તિત્વ કોઈ એક દિવસમાં રચાયું નથી. આ તો પેઢીઓની શ્રદ્ધા, લોકપરંપરા, પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો આદર અને પોતાની મર્યાદા ઓળખવાની સમજણમાંથી ઊગેલું છે.

ગિરનારની પરિક્રમામાં લાખો માણસો આવે છે, પણ ગિરનારનું જંગલ કોઈ મેળાનું મેદાન બની જતું નથી. માણસોની ભીડ આવે છે અને વળી જાય છે, જંગલ પોતાની જગ્યાએ રહે છે. પરિક્રમાર્થીના પગલાંની ધૂળ બેસી જાય છે, પરંતુ વનરાજની વાટ ફરી જીવંત થઈ જાય છે. માણસની યાત્રા 36 કિલોમીટર પછી પૂરી થાય છે, જ્યારે જંગલની યાત્રા તો સદીઓથી ચાલુ છે. ગિરનાર આપણને આ જ શીખવે છે કે સહઅસ્તિત્વનો અર્થ સાથે રહેવું જ નહીં, એકબીજાની મર્યાદાનો આદર કરીને સાથે જીવવું છે અને જ્યારે શ્રદ્ધા એ મર્યાદાનો આધાર બને, ત્યારે માણસ અને જંગલ વચ્ચેનું અંતર દીવાલ નહીં રહે, એક પવિત્ર વાટ બની જાય છે.

- Advertisement -
Join OpIndia's official WhatsApp channel

સંબંધિત લેખો

- Advertisement -

તાજા સમાચાર

ચૂકશો નહીં