કેવી રીતે ભારતનું ડિજિટલ પાવરહાઉસ બની રહ્યું છે ગુજરાત

ગુજરાતની ઔદ્યોગિક ઓળખ લાંબા સમયથી એવી રહી છે જેમાં જમીન પર દેખાતા ઉદ્યોગોનું પ્રભુત્વ રહ્યું છે. પેટ્રોકેમિકલ્સ, કેમિકલ્સ, ફાર્મા, ઓટોમોબાઇલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ, હીરા, રિફાઇનરી અને બંદરો રાજ્યની આર્થિક શક્તિના મોટા આધારસ્તંભ રહ્યા છે. હવે આ જ ગુજરાતમાં અર્થતંત્રનો એક એવો હિસ્સો ઝડપથી વિકસવા લાગ્યો છે જેની સૌથી મહત્વની સંપત્તિ જમીન પર દેખાતી નથી. તે છે ડેટા અને તેને પ્રોસેસ કરવાની કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ. 5 નવેમ્બર 2026ના રોજ સામે આવેલા આંકડા મુજબ ગુજરાતને ડેટા સેન્ટર સ્થાપવા માટે ₹23 લાખ કરોડથી વધુના 27 પ્રસ્તાવો મળ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સની સંયુક્ત સૂચિત ક્ષમતા લગભગ 24 ગીગાવોટ છે. તેમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે છે ધોલેરા, જ્યાં એકલા 19 પ્રસ્તાવો આવ્યા છે, લગભગ 17 ગીગાવોટ ક્ષમતાની વાત છે અને સૂચિત રોકાણ ₹18 લાખ કરોડથી વધુ છે.

આ આંકડાઓને ગુજરાતની તાજેતરની નીતિ સાથે મૂકવામાં આવે ત્યારે સ્થિતિ વધુ રસપ્રદ બને છે. જુલાઈ 2026માં રાજ્ય સરકારે ‘વિકસિત ગુજરાત ડેટા સેન્ટર પોલિસી 2026-29’ જાહેર કરી હતી. તેમાં ત્રણ વર્ષ દરમિયાન ₹6 લાખ કરોડથી વધુનું રોકાણ ખેંચવાનું અને રાજ્યમાં 7.5 ગીગાવોટ ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા ઊભી કરવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું હતું. નીતિ જાહેર થઈ ત્યારે જ 14 પ્રસ્તાવો મળ્યા હોવાની માહિતી આપવામાં આવી હતી. ચાર મહિના પછી સામે આવેલા 27 પ્રસ્તાવો અને ₹23 લાખ કરોડથી વધુના સૂચિત રોકાણે તે શરૂઆતના લક્ષ્યને જ એક અલગ માપદંડ આપી દીધો છે.

અહીંથી ગુજરાતને જોવાની દિશા બદલાય છે. કારણ કે ડેટા સેન્ટર કોઈ એક ટેક્નોલોજી કંપનીનો સર્વર રૂમ નથી. એઆઈના યુગમાં તે કમ્પ્યુટિંગ અર્થતંત્રનું મૂળભૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે. કોઈ એઆઈ મોડલને તાલીમ આપવા માટે અતિશય કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ જોઈએ, ક્લાઉડ સેવાઓ માટે વિશાળ સર્વર ક્ષમતા જોઈએ, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ અને ઓનલાઈન સેવાઓ માટે સતત ડેટા પ્રોસેસિંગ જોઈએ અને ઉદ્યોગોમાં એઆઈ તથા ઓટોમેશન વધે તેમ આ માંગ પણ વધતી જાય છે. એટલે ડેટા સેન્ટર જ્યાં ઊભું થાય છે ત્યાં તેની સાથે વીજળી, ફાઇબર, નેટવર્ક, કૂલિંગ, એન્જિનિયરિંગ, સુરક્ષા, જમીન, બાંધકામ અને ડિજિટલ સેવાઓની મોટી ઇકોસિસ્ટમ પણ વિકસે છે. ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા જેટલી ઝડપથી વિસ્તરશે, આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મહત્વ એટલું જ વધશે.

ગુજરાતે ડેટા સેન્ટર માટે પહેલેથી જમીન તૈયાર કરી હતી

ગુજરાતની ડેટા સેન્ટર નીતિને આ સંદર્ભમાં જોવી જરૂરી છે. રાજ્ય સરકારે 2026-29ની નીતિ તૈયાર કરતી વખતે હાઇપરસ્કેલ અને કોલોકેશન ડેટા સેન્ટર માટે વિશાળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવાનો અભિગમ અપનાવ્યો છે. નીતિમાં 7.5 ગીગાવોટ ક્ષમતાનું લક્ષ્ય છે અને ગ્રીન એનર્જી, વિશ્વસનીય વીજ પુરવઠો, ક્લાઉડ, એઆઈ, હાઇ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ અને ડિજિટલ સેવાઓને એક જ વિકાસ માળખામાં જોડવામાં આવ્યાં છે. મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે મૂડી સબસિડી, વ્યાજ સબસિડી, વીજળીના દરમાં રાહત, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને વીજળી ડ્યુટીમાં છૂટ જેવી સુવિધાઓ ઉપરાંત મંજૂરી પ્રક્રિયા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સંબંધિત સહાયની પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આ નીતિનું મહત્વ તેની સબસિડીની યાદી કરતાં તેની દિશામાં વધારે છે. ડેટા સેન્ટર માટે રોકાણકારને સૌથી પહેલા લાંબાગાળાની નિશ્ચિતતા જોઈએ. સર્વરોને દિવસ-રાત ચલાવવાના હોય છે. જમીન અને ઇમારત ઊભી કર્યા પછી કંપની દાયકાઓ સુધી એ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરે છે. એટલે વીજળી, કનેક્ટિવિટી, નિયમન, ઔદ્યોગિક સુવિધા અને વિસ્તરણની શક્યતા જેવી બાબતો એકસાથે જોવામાં આવે છે. ગુજરાતે પોતાના પરંપરાગત ઔદ્યોગિક મોડેલની ઘણી શક્તિઓને આ નવા ક્ષેત્ર સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પરિણામે ડેટા સેન્ટર હવે રાજ્યની ટેક્નોલોજી નીતિમાં અલગ પડેલું ક્ષેત્ર નથી રહ્યું. તે ઊર્જા, ઔદ્યોગિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ અર્થતંત્ર સાથે જોડાઈ ગયું છે.

ગુજરાતની ઊર્જા ક્ષમતા અહીં ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. ડેટા સેન્ટર માટે વીજળી કોઈ ગૌણ જરૂરિયાત નથી. સર્વરો સતત ચાલે છે અને મોટાપાયે કમ્પ્યુટિંગ થાય ત્યારે વીજળીની માંગ પણ મોટી હોય છે. ગુજરાતે છેલ્લા વર્ષોમાં રિન્યુએબલ એનર્જી, પાવર જનરેશન અને ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતામાં મોટું વિસ્તરણ કર્યું છે. રાજ્યની ડેટા સેન્ટર નીતિમાં પણ ગ્રીન અને રિન્યુએબલ એનર્જીનો હિસ્સો વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. એટલે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વર્ષોથી ઊભું થતું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હવે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે પણ વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ બની રહ્યું છે.

ધોલેરા કેમ સૌથી મોટું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે?

27 પ્રસ્તાવોમાંથી 19 ધોલેરા માટે આવવા પાછળનો જવાબ માત્ર એટલો નથી કે ત્યાં મોટી જમીન ઉપલબ્ધ છે. ધોલેરા વર્ષોથી મોટાપાયાના ઔદ્યોગિક અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે આયોજનબદ્ધ રીતે વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. વિશાળ ઔદ્યોગિક પ્લોટ, રસ્તા, વીજળી, પાણી, આંતરિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મોટા પ્રોજેક્ટ્સને સમાવી શકે તેવી જગ્યા તેને ભારે મૂડી ધરાવતા ઉદ્યોગો માટે અનુકૂળ બનાવે છે. હવે આ જ માળખામાં ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉમેરાઈ રહ્યું છે.

ધોલેરાની સૌથી મોટી વ્યૂહાત્મક વિશેષતા એ છે કે અહીં સેમિકન્ડક્ટર અને ડેટા સેન્ટર બંનેનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક જ વિશાળ ઔદ્યોગિક ભૂગોળમાં વિકસે છે. ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ધોલેરામાં ભારતનો પ્રથમ 300 મિલીમીટર સેમિકન્ડક્ટર ફેબ સ્થાપી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારે એપ્રિલ 2026માં આ પ્રોજેક્ટ માટે ઇલેક્ટ્રોનિક હાર્ડવેર, સોફ્ટવેર અને IT/ITES માટેના વિશેષ આર્થિક ક્ષેત્રને નોટિફાય કર્યું હતું. ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સના જણાવ્યા મુજબ ધોલેરા ફેબમાં બનતી ચિપ્સના ઉપયોગના ક્ષેત્રોમાં હાઇ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ, કોમ્યુનિકેશન, ઓટોમોબાઇલ, IoT અને ડેટા સ્ટોરેજનો સમાવેશ થાય છે.

અહીં સેમિકન્ડક્ટર અને ડેટા સેન્ટર વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો મહત્વનો છે. એઆઈ અને હાઇ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ માટે અદ્યતન ચિપ્સ જોઈએ અને આ ચિપ્સને મોટાપાયે કામે લગાડવા માટે ડેટા સેન્ટર જોઈએ. એક તરફ ચિપનું ઉત્પાદન અને બીજી તરફ તે ચિપ્સ પર ચાલતું વિશાળ કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એક જ રાજ્યમાં વિકસે ત્યારે ટેક્નોલોજી ઇકોસિસ્ટમનું મૂલ્ય વધી જાય છે. ટાટા ઇલેક્ટ્રોનિક્સના ધોલેરા ફેબ માટે ASML સાથેની ભાગીદારી પણ આ જ વ્યાપક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ તરફનો સંકેત છે. ધોલેરામાં ડેટા સેન્ટર માટેનો રસ પણ અચાનક સામે આવ્યો નથી. ફેબ્રુઆરી 2026માં L&T Vyomaએ ધોલેરા SIRમાં 250 મેગાવોટના ગ્રીન, AI-ready હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર કેમ્પસ માટે ગુજરાત સરકાર સાથે MoU કર્યો હતો. પ્રસ્તાવિત રોકાણ ₹25,000 કરોડનું છે અને પ્રોજેક્ટનો હેતુ એઆઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને અદ્યતન ડેટા એનાલિટિક્સ માટેની ક્ષમતા ઊભી કરવાનો છે.

હવે ધોલેરાનું ચિત્ર એકદમ અલગ દેખાય છે. એક જ પ્રદેશમાં ભારતનો પ્રથમ કોમર્શિયલ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ, એઆઈ માટે તૈયાર ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા અને વિશાળ ઔદ્યોગિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસે છે. સેમિકન્ડક્ટર, એઆઈ અને ડેટા સેન્ટર એકબીજાથી અલગ ઉદ્યોગો છે, પરંતુ ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં તેમની જરૂરિયાતો એકબીજાને સતત સ્પર્શે છે. ધોલેરા માટે આવેલા 19 ડેટા સેન્ટર પ્રસ્તાવોનું કદ તેથી ગુજરાતના ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્રની સાથે ભારતના ટેક્નોલોજી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ભવિષ્ય માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે.

ઊર્જા, કનેક્ટિવિટી અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતા એક જગ્યાએ

ડેટા સેન્ટર માટે કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી છે વિશ્વસનીય કનેક્ટિવિટી. સર્વરમાં રહેલો ડેટા એક ઇમારતની અંદર બંધ રહેતો નથી. તે ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ, કંપનીઓ, બેન્કો, એપ્લિકેશન્સ અને વિશ્વભરના વપરાશકર્તાઓ સાથે સતત જોડાયેલો રહે છે. તેથી ફાઇબર નેટવર્ક, ઇન્ટરનેટ એક્સચેન્જ, આંતરરાષ્ટ્રીય કનેક્ટિવિટી અને દરિયાઈ કેબલ નેટવર્ક ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ભાગ બની જાય છે.

અહીં ગુજરાતની ભૌગોલિક સ્થિતિ પણ કામ આવે છે. રાજ્ય પાસે લાંબો દરિયાકિનારો છે અને કંડલા, મુંદ્રા સહિતનાં મોટાં બંદરોની આસપાસ વર્ષોથી વિકસેલું લોજિસ્ટિક્સ અને ઔદ્યોગિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી માટે દરિયાઈ સબમરીન કેબલનું મહત્વ વધતું જાય છે અને ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો આ સમગ્ર ડિજિટલ નેટવર્ક માટે વ્યૂહાત્મક સ્થાન આપે છે. ડેટા સેન્ટરનો વિકાસ તેથી જમીન પર ઊભી થતી ઇમારતો સુધી સીમિત રહેતો નથી. તેની પાછળ દરિયા સુધી પહોંચતી કનેક્ટિવિટી પણ હોય છે. ગુજરાતની જૂની ઔદ્યોગિક ક્ષમતા અહીં નવી ભૂમિકા ભજવે છે. મોટા પ્લાન્ટ ઊભા કરવા, વિશાળ વીજ માળખું સંભાળવા, બંદરો મારફતે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ચલાવવા અને લાંબાગાળાના ઔદ્યોગિક રોકાણને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આપવાનો અનુભવ ગુજરાત પાસે પહેલેથી છે. ડેટા સેન્ટર ક્ષેત્રમાં આ જ ક્ષમતાઓને વધુ ટેક્નોલોજી-કેન્દ્રિત સ્વરૂપ મળી રહ્યું છે.

GIFT Cityથી જામનગર સુધી ડિજિટલ અર્થતંત્રનું વિસ્તરણ

ગુજરાતની ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમનો બીજો મહત્વનો ભાગ GIFT City છે. ગાંધીનગર નજીક વિકસેલું GIFT City આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સેવાઓ, બેન્કિંગ, ફિનટેક અને ટેક્નોલોજી આધારિત વ્યવસાયનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. નાણાકીય વ્યવહારો જેટલા ડિજિટલ અને રિયલ-ટાઇમ બને છે, તેટલી સુરક્ષિત ડેટા પ્રોસેસિંગ અને કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાની જરૂરિયાત વધે છે. નાણાં અને ડેટા વચ્ચેનો સંબંધ હવે બે અલગ દુનિયાનો વિષય રહ્યો નથી. બંને એક જ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ચાલે છે. બીજી તરફ જામનગરમાં રિલાયન્સ અને Meta સાથે જોડાયેલું એઆઈ ડેટા સેન્ટર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ગુજરાતના ડિજિટલ નકશાને વધુ વિસ્તારે છે. ગુજરાતની નવી ડેટા સેન્ટર નીતિ જાહેર થઈ ત્યારે પણ જામનગરમાં Meta માટે AI-enabled data centre અંગેની ભાગીદારીને રાજ્યના એઆઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસના મહત્વના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી.

આ રીતે ગુજરાતમાં ડિજિટલ અર્થતંત્રનું ભૂગોળ એક જ શહેરમાં અટકતું નથી. ધોલેરામાં સેમિકન્ડક્ટર અને ડેટા સેન્ટર, સાણંદમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સેમિકન્ડક્ટર સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ, જામનગરમાં એઆઈ કમ્પ્યુટિંગ, GIFT Cityમાં નાણાકીય ટેક્નોલોજી અને દરિયાકાંઠે વૈશ્વિક કનેક્ટિવિટી. તેની સાથે રિન્યુએબલ એનર્જી અને ઔદ્યોગિક પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આ સમગ્ર વ્યવસ્થાને આધાર આપે છે. અલગ-અલગ પ્રોજેક્ટને એકસાથે જોવામાં ગુજરાતની આગામી આર્થિક દિશા વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

ગુજરાતે ITમાં જે ગુમાવ્યું, AIમાં તે તક ફરી સામે છે

ગુજરાતના વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે 1980ના દાયકામાં IT ક્ષેત્ર ઝડપથી વિકસતું હતું ત્યારે ગુજરાતનું ધ્યાન ટેક્સટાઇલ, કેમિકલ અને ફાર્મા જેવા પરંપરાગત ઉદ્યોગો પર રહ્યું અને IT ઇકોસિસ્ટમમાં રાજ્ય અન્ય કેટલાક રાજ્યો કરતાં પાછળ રહ્યું. હવે એઆઈના ક્ષેત્રમાં ગુજરાત આગળ રહે તે માટે રાજ્ય સરકાર ઝડપથી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરી રહી છે. આ સંદર્ભમાં ડેટા સેન્ટર નીતિનું મહત્વ વધારે સમજાય છે. ગુજરાત આ વખતે ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રના વિકાસને એક જ કંપની કે એક જ શહેર સાથે બાંધતું નથી. રાજ્યની નીતિમાં હાઇપરસ્કેલ ડેટા સેન્ટર, ક્લાઉડ, એઆઈ, હાઇ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ અને ડિજિટલ સેવાઓને એકબીજા સાથે જોડવાનો પ્રયાસ છે. એટલે ડેટા સેન્ટર માટે આવતું રોકાણ આગળ જઈને અન્ય ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રો માટે પણ બજાર ઊભું કરી શકે છે.

ડેટા સેન્ટર ઊભું થાય ત્યારે તેની આસપાસ માત્ર સર્વર ખરીદનાર કંપનીઓ જ આવતી નથી. વીજળીના સાધનો, કૂલિંગ સિસ્ટમ, બેકઅપ પાવર, નેટવર્કિંગ, ફાઇબર, સુરક્ષા, બાંધકામ, એન્જિનિયરિંગ, જાળવણી, સોફ્ટવેર અને ટેક્નિકલ સેવાઓની માંગ ઊભી થાય છે. એઆઈનો ઉપયોગ વધે તેમ આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલા વ્યવસાયોનો વિસ્તાર પણ થઈ શકે છે. એટલે ડેટા સેન્ટરનું અર્થતંત્ર તેની ઇમારતની બહાર ઘણું મોટું હોય છે.

₹6 લાખ કરોડનું લક્ષ્ય અને સામે ઊભો ₹23 લાખ કરોડનો આંકડો

જુલાઈમાં ગુજરાત સરકારે જે ₹6 લાખ કરોડના રોકાણનું લક્ષ્ય જાહેર કર્યું હતું, તેની સામે હવે ₹23 લાખ કરોડથી વધુના 27 પ્રસ્તાવો સામે આવ્યા છે. ક્ષમતાની દૃષ્ટિએ પણ નીતિનું 7.5 ગીગાવોટનું લક્ષ્ય અને પ્રસ્તાવિત 24 ગીગાવોટ વચ્ચે મોટો તફાવત છે. ધોલેરા માટે આવેલા 17 ગીગાવોટના પ્રસ્તાવો તો રાજ્યના મૂળ લક્ષ્ય કરતાં પણ અનેકગણા છે. આ તફાવત એક મોટું આર્થિક પરિવર્તન દર્શાવે છે. એઆઈ અને ક્લાઉડના વિસ્તરણ સાથે વિશ્વભરમાં ડેટા સેન્ટર માટેની માગ ઝડપથી વધી રહી છે. ભારત પોતે ડિજિટલ પેમેન્ટ, ક્લાઉડ સેવાઓ, સરકારી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને એઆઈ અપનાવવામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. આવા સમયે દેશમાં મોટાપાયે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવાની જરૂરિયાત વધવાની જ છે. ગુજરાતે આ માગને પોતાની ઔદ્યોગિક ક્ષમતા, ઊર્જા, જમીન, નીતિ અને કનેક્ટિવિટી સાથે જોડીને પોતાનું સ્થાન બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

આજે સામે આવેલા 27 પ્રસ્તાવો ગુજરાત માટે એક મહત્વનો સંકેત છે. રોકાણકારોની નજરમાં ડેટા સેન્ટર માટે જરૂરી અનેક મૂળભૂત બાબતો એક જ રાજ્યમાં ઉપલબ્ધ હોવાનો સંદેશ મજબૂત થયો છે. સૌથી મોટો હિસ્સો ધોલેરા તરફ વળે છે તે પણ આ બાબતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યાં થોડા વર્ષો પહેલાં સેમિકન્ડક્ટર ફેબની ચર્ચા થઈ રહી હતી, ત્યાં હવે ચિપ્સ સાથે જોડાયેલા કમ્પ્યુટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ચર્ચા થઈ રહી છે. ગુજરાતની આગામી ઔદ્યોગિક ઓળખ કદાચ આ જ જોડાણમાં છુપાયેલી છે. સેમિકન્ડક્ટર ચિપ બનાવે છે, ડેટા સેન્ટર એ ચિપ્સની કમ્પ્યુટિંગ શક્તિનો ઉપયોગ કરે છે, એઆઈ તેના પર ચાલે છે, ગિફ્ટ સિટી જેવી વ્યવસ્થાઓ ડિજિટલ નાણાકીય અર્થતંત્રને આગળ ધપાવે છે, બંદરો અને કનેક્ટિવિટી વિશ્વ સાથે જોડે છે અને ઊર્જા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર આ બધાને સતત ચલાવવાની ક્ષમતા આપે છે. એક પછી એક ઊભા થતા પ્રોજેક્ટ હવે અલગ વાત રહેતા નથી. તેઓ મળીને ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થાની નવી રચના બતાવે છે.

₹23 લાખ કરોડના 27 ડેટા સેન્ટર પ્રસ્તાવો આ નવી રચનાનો સૌથી મોટો આંકડાકીય સંકેત છે. પરંતુ તેની પાછળનો અર્થ આંકડા કરતાં મોટો છે. ગુજરાતે જે રીતે એક સમયે બંદરો, વીજળી અને મેન્યુફેક્ચરિંગને એકબીજા સાથે જોડીને ઔદ્યોગિક શક્તિ ઊભી કરી હતી, તે જ રીતે હવે કમ્પ્યુટિંગ, સેમિકન્ડક્ટર, એઆઈ, ઊર્જા, નાણાકીય ટેક્નોલોજી અને કનેક્ટિવિટીને એકબીજા સાથે જોડવાની દિશા દેખાઈ રહી છે. ભારતની આગામી ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાને સૌથી વધુ જરૂર પડશે તે વસ્તુઓમાં ડેટા, ચિપ્સ અને કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ સૌથી આગળ રહેશે. ગુજરાતે આ ત્રણેયને અલગ-અલગ ઉદ્યોગ તરીકે જોવાને બદલે એક જ ઇકોસિસ્ટમમાં ગોઠવવાની શરૂઆત કરી છે. ધોલેરાથી GIFT City સુધી અને જામનગરથી ગુજરાતના દરિયાકાંઠા સુધી ફેલાતું આ નવું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હવે રાજ્યની પરંપરાગત ઔદ્યોગિક શક્તિની સાથે ઊભું થઈ રહ્યું છે.

એટલે ₹23 લાખ કરોડનો આંકડો ગુજરાતમાં કેટલા ડેટા સેન્ટર આવી શકે તેની ગણતરી કરતાં ઘણું વધારે કહે છે. તે બતાવે છે કે ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં ગુજરાત પોતાનું સ્થાન ક્યાં બનાવવા માગે છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઊર્જાના મોટા કેન્દ્ર તરીકે ઉભેલા રાજ્યમાંથી હવે કમ્પ્યુટિંગ અને એઆઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મોટું કેન્દ્ર બનવાની દિશામાં ગુજરાત આગળ વધી રહ્યું છે. ભારતને ડિજિટલ પાવરહાઉસ બનાવવા માટે જે ભૌતિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જોઈએ, તેના નકશામાં ગુજરાતનું સ્થાન હવે પહેલાં કરતાં ઘણું મોટું દેખાઈ રહ્યું છે.