કલ્પના કરો કે સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં અંધકાર વ્યાપી ગયો છે. સૂર્યનો પ્રકાશ ક્યાંય નથી, ચંદ્રની શીતળતા લુપ્ત થઈ ગઈ છે, અગ્નિની જ્વાળાઓ શમી ગઈ છે અને જે આકાશમાં ક્યારેક અસંખ્ય તારાઓ ઝળહળતા હતા ત્યાં હવે પ્રકાશનું એકેય કિરણ શેષ રહ્યું નથી. દૃશ્યમાન સૃષ્ટિ જાણે પોતાનું અસ્તિત્વ ગુમાવી ચૂકી છે. સમયની ગતિ, જીવનનો ધબકાર અને સર્જનનો સમગ્ર વિસ્તાર એક એવી નિઃશબ્દતામાં સમાઈ ગયા છે, જેની કલ્પના પણ માનવમનને સ્તબ્ધ કરી દે. આ અંધકારની કલ્પના કરતા જ મનમાં એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે જો પ્રકાશ જ ન રહે તો સૃષ્ટિનું શું થાય? જો સમગ્ર અસ્તિત્વનો અંત આવી જાય તો એ અંતની પેલે પાર શું હશે?
સનાતન ધર્મદર્શન આપણને આ પ્રશ્નો સામે ઊભા રાખે છે અને પછી આ જ અંધકારની મધ્યમાં આદ્યશક્તિના એક એવા સ્વરૂપના દર્શન કરાવે છે, જેનું નામ છે માતા કાલરાત્રિ. તેમનું સ્વરૂપ ઘોર છે, વર્ણ ઘનઘોર અંધકાર જેવો છે, કેશ વિખરાયેલા છે, ગળામાં વિદ્યુતની માળા ઝળહળે છે અને શ્વાસમાંથી અગ્નિની જ્વાળાઓ પ્રગટે છે. તેઓ ગર્દભ પર આરૂઢ છે. તેમનાં દર્શન માત્રથી ભયભીત થઈ જાય એવું તેમનું સ્વરૂપ છે, છતાં ભક્તો તેમને ‘શુભંકરી’ કહીને પૂજે છે. જે સ્વરૂપ અસુરો માટે વિનાશનું પ્રતીક છે, તે જ સ્વરૂપ શરણાગત ભક્તો માટે અભય અને કલ્યાણનું આશ્રયસ્થાન છે.
આ વિરોધાભાસ જ માતા કાલરાત્રિના સ્વરૂપનો પ્રવેશદ્વાર છે. અહીં ભય અને કલ્યાણ, અંધકાર અને પ્રકાશ, વિનાશ અને સર્જન એકબીજાથી વિખૂટાં નથી. અહીં આદ્યશક્તિના એવા વિરાટ દર્શન થાય છે, જેમાં સૃષ્ટિના અસ્તિત્વને જન્મ આપનાર શક્તિ જ તેના અંતકાળમાં પણ અધિષ્ઠાત્રી બની રહે છે. માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ આપણને કાળના એ તત્વ સુધી લઈ જાય છે, જેની ગતિથી કોઈ બચી શકતું નથી, પરંતુ જેની પાછળ રહેલી પરમશક્તિ સમગ્ર અસ્તિત્વની આધારભૂત સત્તા છે.
કાલરાત્રિ: નામમાં જ સમાયેલું કાળનું વિરાટ તત્વ
‘કાલરાત્રિ’ નામના બે શબ્દો છે, કાળ અને રાત્રિ. કાળ એટલે સમય, પરિવર્તન, ક્ષય અને અંત સુધી લઈ જતી ગતિ. રાત્રિ એટલે અંધકાર, આવરણ અને પ્રકાશની ગેરહાજરી. પરંતુ જ્યારે આ બંને શબ્દો આદ્યશક્તિના સ્વરૂપમાં એકરૂપ થાય છે ત્યારે તેમનો અર્થ માત્ર અંધારી રાત્રિ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી. અહીં કાળને પોતાના ગર્ભમાં સમાવી લેતી અને સૃષ્ટિના અંતકાળમાં પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી પરમશક્તિનો સંકેત મળે છે. સમયનું સૌથી મોટું લક્ષણ તેની અવિરત ગતિ છે. બાળપણ યુવાનીમાં, યુવાની વૃદ્ધાવસ્થામાં અને જીવન મૃત્યુમાં પરિવર્તિત થાય છે. ઋતુઓ બદલાય છે, પર્વતો ઘસાય છે, નદીઓનાં વહેણ માર્ગ બદલે છે અને તારાઓ પણ એક દિવસ પોતાની હાલની અવસ્થા ગુમાવે છે. જે આજે અડગ લાગે છે, તે પણ પરિવર્તનના નિયમથી મુક્ત નથી. માનવજીવનમાં કાળનો અનુભવ ઉંમર, સ્મૃતિ અને મૃત્યુ દ્વારા થાય છે, જ્યારે બ્રહ્માંડના વિશાળ પટ પર એ જ પરિવર્તન તારાઓના જન્મ અને અંત, આકાશગંગાઓની ગતિ અને પદાર્થના રૂપાંતરણમાં પ્રગટ થાય છે.
પરંતુ માતા કાલરાત્રિની ઉપાસના આપણને કાળના આ પરિવર્તનશીલ સ્વરૂપથી આગળ લઈ જાય છે. અહીં પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે સમય બધાનો અંત લાવે છે. પ્રશ્ન એ છે કે જે સૃષ્ટિ સમયની ગતિમાં બંધાયેલી છે, તેના સમગ્ર અસ્તિત્વ પાછળ કઈ પરમશક્તિ કાર્યરત છે? જે શક્તિથી સર્જન પ્રગટે છે, જેની વ્યવસ્થામાં સૃષ્ટિનું પાલન થાય છે અને જેની સામે અંતે તમામ નામ-રૂપ વિલીન થઈ જાય છે, એ જ આદ્યશક્તિનું કાલરાત્રિ સ્વરૂપ છે.
દેવીનાં ધ્યાનશ્લોકમાં તેમનું સ્વરૂપ આ રીતે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
‘એકવેણી જપાકર્ણપૂરા નગ્ના ખરાસ્થિતા।
લંબોષ્ઠી કર્ણિકાકર્ણી તૈલાભ્યક્તશરીરિણી॥’
‘વામપાદોલ્લસલ્લોહલતાકણ્ટકભૂષણા।
વર્ધનમૂર્ધધ્વજા કૃષ્ણા કાલરાત્રિર્ભયંકરી॥’
આ સ્તુતિમાં માતાના ઘોર કૃષ્ણવર્ણ, વિખરાયેલા કેશ, ગર્દભ પરના આસન અને ભયંકર સ્વરૂપનું વર્ણન છે. આ સ્વરૂપ સૌંદર્યના પ્રચલિત માપદંડોથી પર છે. અહીં અલંકારિક કોમળતા કરતાં શક્તિની પ્રચંડતા પ્રગટ થાય છે. અહીં આદ્યશક્તિનું એવું રૂપ સામે આવે છે, જે અસ્તિત્વની સૌથી કઠોર પરિસ્થિતિઓમાં પણ પોતાની સત્તા ગુમાવતું નથી. નવદુર્ગાનાં નવ સ્વરૂપોમાં માતા કાલરાત્રિ સાતમા સ્વરૂપ તરીકે પૂજાય છે. શૈલપુત્રીથી શરૂ થતી ઉપાસનાયાત્રા તપ, સંયમ, પરાક્રમ, સર્જન, માતૃત્વ અને યુદ્ધશક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોમાંથી પસાર થઈને આ ઉગ્ર સ્વરૂપ સુધી પહોંચે છે. અહીં દેવીની શક્તિનું એક એવું પરિમાણ પ્રગટ થાય છે, જેમાં ભયંકરતા પોતે જ ધર્મની રક્ષા અને અધર્મના વિનાશનું સાધન બની જાય છે.
માતા કાલરાત્રિનું નામ લેતા જ માત્ર રાત્રિનો અંધકાર યાદ રાખવો પૂરતો નથી. આ તો એ શક્તિ છે, જે અંધકારને પણ પોતાના સ્વરૂપમાં ધારણ કરી શકે છે. પ્રકાશને પ્રકાશિત કરવા માટે બહારના પ્રકાશસ્રોતની જરૂર પડે, પરંતુ અંધકારને પોતાની અંદર સમાવી લેતી શક્તિને કોઈ બાહ્ય આધારની આવશ્યકતા નથી. આદ્યશક્તિના આ સ્વરૂપમાં ભયંકરતાની પાછળ રહેલી પરમ સ્વતંત્રતા પ્રગટ થાય છે.
પ્રલય: જ્યારે સૃષ્ટિનાં નામ અને રૂપ વિલીન થાય છે
સનાતન દર્શનમાં સૃષ્ટિનો અંત એટલે માત્ર વિનાશનું દૃશ્ય નહીં, પરંતુ સર્જનના સમગ્ર ચક્રનો એક આવશ્યક તબક્કો. જે પ્રગટ થયું છે તે અપ્રગટ થઈ શકે છે, જેનું નામ છે તેનું નામ લુપ્ત થઈ શકે છે અને જેનું રૂપ છે તે રૂપાંતરિત થઈ શકે છે. બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વને સમજવા માટે આ સર્જન અને વિલયના બંને આયામોને સમજવા જરૂરી છે.
ઉપનિષદો આ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ વિશે ગહન વિચાર રજૂ કરે છે. તૈત્તિરીય ઉપનિષદના બ્રહ્માનંદવલ્લીમાં કહેવાયું છે-
‘તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ।
આકાશાદ્વાયુઃ। વાયોરગ્નિઃ। અગ્નેરાપઃ।
અદ્ભ્યઃ પૃથિવી।’
અર્થાત્ ‘આ આત્મતત્વમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, આકાશમાંથી વાયુ, વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી જળ અને જળમાંથી પૃથ્વી પ્રગટ થઈ.’
આ મંત્રમાં સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિના એક ક્રમબદ્ધ દર્શન મળે છે. સૂક્ષ્મથી સ્થૂળ તરફ વિસ્તરતી સૃષ્ટિમાં તત્વો પ્રગટ થાય છે અને દૃશ્યમાન જગતનું નિર્માણ થાય છે. અહીં અસ્તિત્વના મૂળમાં રહેલા તત્વને સમજવાનો પ્રયાસ છે. જે જગત આપણને અનેક સ્વરૂપો અને પદાર્થોમાં વિભાજિત દેખાય છે, તેનું મૂળ એક એવા તત્વમાં છે, જેની અંદરથી આ સમગ્ર વિસ્તરણ પ્રગટ થાય છે. પ્રલયના દર્શન આ જ પ્રક્રિયાની વિપરીત દિશા તરફ આપણું ધ્યાન દોરે છે. દૃશ્યમાન નામ-રૂપનો વિસ્તાર સમેટાતો જાય, સ્થૂળનું સૂક્ષ્મમાં વિલીનીકરણ થાય અને અંતે પ્રગટ સૃષ્ટિ પોતાના મૂળ અપ્રગટ આધાર તરફ પાછી ફરે. પ્રલય એટલે સૃષ્ટિના દરેક તત્વનું શૂન્યમાં નષ્ટ થઈ જવું નહીં, પરંતુ પ્રગટ અસ્તિત્વની અવસ્થાનો અંત અને મૂળ તત્વ તરફનું વિલીનીકરણ.
આ જ સંદર્ભમાં માતા કાલરાત્રિના સ્વરૂપનું દાર્શનિક મહત્વ સમજાય છે. તેમનો અંધકાર સૃષ્ટિના અંતકાળના એ વિરાટ દૃશ્યની સ્મૃતિ કરાવે છે જ્યારે દૃશ્યમાન જગતની તમામ ભિન્નતાઓ પોતાનું અલગ અસ્તિત્વ ગુમાવે છે. દિવસ અને રાત્રિ, પ્રકાશ અને છાયા, જીવન અને મૃત્યુ જેવા ભેદો જે સૃષ્ટિના અનુભવમાં અર્થ ધરાવે છે, તે સૃષ્ટિના વિલયના દર્શનમાં પોતાના હાલના સ્વરૂપે ટકી શકતા નથી. પરંતુ અહીં એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. જો સૃષ્ટિનું પ્રગટ સ્વરૂપ વિલીન થાય તો શું અસ્તિત્વનો પણ સંપૂર્ણ અંત આવી જાય છે? ઉપનિષદીય દર્શનનું કેન્દ્ર આ પ્રશ્નના જવાબમાં રહેલું છે. પ્રગટ જગત અને તેના મૂળભૂત આધાર વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો એ જ બ્રહ્મવિચારની શરૂઆત છે.
માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ આ વિચારને ઉપાસનાના ક્ષેત્રમાં સાકાર કરે છે. તેમનો ઘોર અંધકાર આપણને એ યાદ અપાવે છે કે પરમશક્તિ માત્ર સર્જનના સુવર્ણ પ્રકાશમાં જ પ્રગટ થતી નથી. સૃષ્ટિના વિલયની ભયાનકતામાં પણ તેની સત્તા એટલી જ અખંડ રહે છે. સર્જન સમયે જે શક્તિ પ્રગટતાને ધારણ કરે છે, તે જ વિલય સમયે અપ્રગટતાના ગર્ભમાં રહેલી રહે છે.
કાળના બંધનથી પરે: ઉપનિષદોનું બ્રહ્મદર્શન
કાળની ચર્ચા કરતા કઠોપનિષદનું એક પ્રસિદ્ધ વાક્ય યાદ આવે છે-
‘ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્
નાયં કુતશ્ચિન્ ન બભૂવ કશ્ચિત્।’
અર્થાત્ ‘આત્મતત્વનો જન્મ થતો નથી અને તેનું મૃત્યુ પણ થતું નથી. તે કોઈમાંથી ઉત્પન્ન થયું નથી અને કોઈ બીજી સત્તા તેના અસ્તિત્વનું મૂળ નથી.’
આ મંત્રનો સંદર્ભ આત્મતત્વની નિત્યતા છે. દેહ જન્મે છે, વૃદ્ધ થાય છે અને અંતે નાશ પામે છે. મનમાં વિચારો જન્મે છે અને વિલીન થાય છે. અનુભવો બદલાય છે, સ્મૃતિઓ બદલાય છે અને જીવનની પરિસ્થિતિઓ પણ સતત પરિવર્તિત થાય છે. પરંતુ ઉપનિષદો મનુષ્યને પોતાના અસ્તિત્વના મૂળ વિશે વિચારવા આમંત્રિત કરે છે. શું મનુષ્યનું સમગ્ર અસ્તિત્વ માત્ર પરિવર્તનશીલ દેહ અને મન પૂરતું જ છે, કે તેની પાછળ એવું કોઈ તત્વ છે જે આ તમામ પરિવર્તનોનું સાક્ષી છે? આ પ્રશ્ન આત્મવિચારનું દ્વાર ખોલે છે. કઠોપનિષદ આગળ કહે છે-
‘અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાન્
આત્માસ્ય જન્તોર્નિહિતો ગુહાયામ્।’
અર્થાત્ ‘આત્મતત્વ સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ અને મહાનથી પણ મહાન છે અને તે જીવના અંતરમાં રહેલું છે.’
અહીં સૂક્ષ્મતા અને મહાનતાના સામાન્ય માપદંડો નિષ્ફળ થઈ જાય છે. આત્મતત્વને માત્ર કદ, વજન કે અંતરથી માપી શકાય નહીં. તે અનુભવ અને અસ્તિત્વના મૂળ વિશેનો પ્રશ્ન છે. આ જ ઉપનિષદીય દૃષ્ટિ માતા કાલરાત્રિના સ્વરૂપને સમજવામાં પણ સહાયક બને છે. જે કાળ દેહ અને જગતના રૂપોને બદલે છે, તે પરિવર્તનશીલ રૂપોની પાછળ રહેલા પરમ તત્વનો અંત લાવી શકતો નથી. દેવી ઉપાસનામાં આ વિચાર આદ્યશક્તિના સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્માંડનું સર્જન, તેનું પાલન અને તેનો વિલય, આ ત્રણેય ગતિઓને એકબીજાથી અલગ કરીને સમજવી શક્ય નથી. સૃષ્ટિ સતત પરિવર્તનશીલ છે, પરંતુ આ પરિવર્તનોના સમગ્ર ક્રમ પાછળ રહેલી પરમ સત્તાનો પ્રશ્ન સનાતન દર્શનના કેન્દ્રમાં છે.
માતા કાલરાત્રિ એટલે આ જ વિરાટ વિચારનું ઉગ્ર સ્વરૂપ. તેઓ કાળના પ્રવાહમાં રહેલી સૃષ્ટિની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. તેમની ઉપાસના આપણને સમયના ભયમાંથી મુક્ત થવાનો માર્ગ બતાવે છે, કારણ કે ભયનું મૂળ ઘણી વાર પરિવર્તન સામેની આપણી અસહાયતામાં રહેલું હોય છે. જે પરિવર્તનને અટકાવી શકાતું નથી, તેને સમજવાનો અને તેના મૂળ તત્વને ઓળખવાનો પ્રયાસ જ આધ્યાત્મિક યાત્રાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. અહીંથી માતા કાલરાત્રિના ‘શુભંકરી’ સ્વરૂપનું રહસ્ય વધુ સ્પષ્ટ બને છે. તેમનું ભયંકર સ્વરૂપ ભક્ત માટે ભયનું અંતિમ કારણ નથી, પરંતુ ભય પર વિજયની શક્તિ છે. તેઓ કાળના અસ્તિત્વને નકારતા નથી, પરંતુ કાળની સીમાઓમાં બંધાયેલા જીવને તેનાથી પરે રહેલા તત્વનો વિચાર કરાવે છે.
અંધકાર શું માત્ર પ્રકાશનો અભાવ છે?
આધુનિક વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પણ અંધકારનો વિચાર રસપ્રદ છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં અંધકારને પ્રકાશની ગેરહાજરી તરીકે અનુભવીએ છીએ. જ્યાં દૃશ્યમાન પ્રકાશ આપણી આંખો સુધી પહોંચતો નથી, ત્યાં આપણને અંધકાર દેખાય છે. પરંતુ બ્રહ્માંડના વિશાળ પટ પર પ્રકાશની ગેરહાજરી અને અસ્તિત્વની ગેરહાજરી એક જ વાત નથી. અંતરિક્ષમાં એવા અસંખ્ય ભાગો છે જ્યાં દૃશ્યમાન પ્રકાશ ઓછો છે, છતાં ત્યાં પદાર્થ, ગુરુત્વાકર્ષણ અને વિવિધ ભૌતિક પ્રક્રિયાઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તારાઓ વચ્ચેનું અંતર આપણને કાળાશથી ભરેલું દેખાય છે, પરંતુ એ અંધકારનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં કંઈ જ નથી. બ્રહ્માંડમાં દૃશ્યમાન પ્રકાશ આપણને જે બતાવે છે તે અસ્તિત્વનો એક ભાગ છે, સમગ્ર અસ્તિત્વ નહીં.
આધુનિક ખગોળવિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના એવા ઘટકોનો પણ અભ્યાસ કરે છે, જેમની હાજરી સીધી દૃશ્યમાન થતી નથી, પરંતુ તેમની ગુરુત્વાકર્ષણ સંબંધિત અસરો દ્વારા અનુમાનિત થાય છે. ડાર્ક મેટર એટલે કે અદૃશ્ય દ્રવ્ય અને ડાર્ક એનર્જી એટલે કે બ્રહ્માંડના વિસ્તરણ સાથે સંબંધિત ઊર્જા, આધુનિક બ્રહ્માંડવિજ્ઞાનના મહત્વપૂર્ણ સંશોધનક્ષેત્રો છે. આ બંનેની પ્રકૃતિ વિશે હજુ પણ ઘણા પ્રશ્નો ખુલ્લા છે.
સનાતન દર્શન પણ પ્રગટ અને અપ્રગટ અસ્તિત્વ વચ્ચેના સંબંધ પર ઊંડો વિચાર કરે છે. અહીં બ્રહ્માંડને માત્ર આંખે દેખાતી વસ્તુઓના સમૂહ તરીકે જોવામાં આવતું નથી. નામ અને રૂપની પાછળ રહેલા મૂળ તત્વની શોધ ઉપનિષદીય વિચારની મુખ્ય દિશા છે. માતા કાલરાત્રિના અંધકારમય સ્વરૂપને આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જોવાથી એક સુંદર દાર્શનિક સંવાદ ઊભો થાય છે. તેમનો કૃષ્ણવર્ણ આપણને પ્રકાશની ગેરહાજરીના સામાન્ય અનુભવથી આગળ લઈ જાય છે. આદ્યશક્તિનું આ સ્વરૂપ જાણે પૂછે છે કે દૃશ્યમાન પ્રકાશની સીમાઓને જ સમગ્ર અસ્તિત્વની સીમા માની લેવી કેટલી યોગ્ય છે?
બ્રહ્માંડના અંધકારમય વિસ્તારો હોય કે પ્રલયનું સનાતન દર્શન, બંને આપણને દૃશ્યમાન જગતની બહારના પ્રશ્નો સામે ઊભા રાખે છે. વિજ્ઞાન પોતાના સાધનો અને પદ્ધતિઓ દ્વારા બ્રહ્માંડના ભૌતિક સ્વરૂપને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે જ્યારે ઉપનિષદીય દર્શન અસ્તિત્વના મૂળભૂત તત્વ વિશે પ્રશ્ન કરે છે.
વિનાશ પછી સર્જન
સનાતન ધર્મમાં સમયને હંમેશાં સીધી રેખા તરીકે જ જોવામાં આવતો નથી. અહીં યુગોનું ચક્ર છે, કલ્પોની અવધિ છે અને સૃષ્ટિના પ્રગટ થવા તથા વિલીન થવાની વિશાળ પ્રક્રિયા છે. બ્રહ્માનો દિવસ અને રાત્રિ, સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયના વર્ણનો, આ બધું માનવજીવનની મર્યાદિત સમયદૃષ્ટિને પાર લઈ જાય છે.
ભગવદ્ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે-
‘સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્।
કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્॥’
અર્થાત્, ‘હે કૌન્તેય, કલ્પના અંતે તમામ ભૂતો મારી પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કરે છે અને કલ્પના આરંભે હું તેમને ફરીથી પ્રગટ કરું છું.’
આ શ્લોકમાં સૃષ્ટિ અને પ્રલયના ચક્રનું મહત્વપૂર્ણ દર્શન મળે છે. સર્જન એક વાર બનીને હંમેશ માટે સ્થિર થઈ ગયું હોય એવું અહીં નથી. સૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે, પોતાની અવધિમાં વિસ્તરે છે અને પછી વિલીન થાય છે. ત્યારબાદ ફરી સર્જનનો ક્રમ શરૂ થાય છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં પ્રકૃતિ અને પરમેશ્વરના સંબંધને સમજવાનો માર્ગ મળે છે. આ જ અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આગળ કહે છે-
‘પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ।
ભૂતગ્રામમિમં કૃત્સ્નમવશં પ્રકૃતેર્વશાત્॥’
અર્થાત્, ‘પોતાની પ્રકૃતિને અધિષ્ઠિત કરીને હું આ સમગ્ર ભૂતસમુદાયને વારંવાર પ્રગટ કરું છું, જે પ્રકૃતિના આધારે કાર્ય કરે છે.’
આ દર્શન સૃષ્ટિના અસ્તિત્વને એક વિશાળ ચક્રમાં મૂકે છે. જન્મ અને મૃત્યુ, ઉત્પત્તિ અને વિલય, પ્રગટતા અને અપ્રગટતા, આ તમામ પ્રક્રિયાઓ બ્રહ્માંડના વિરાટ ક્રમના ભાગરૂપે જોવામાં આવે છે. માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ આ જ ચક્રના વિલયકારી આયામની યાદ અપાવે છે. તેમનો અંધકાર સર્જનના અંતિમ પડાવની ભયાનકતા દર્શાવે છે, પરંતુ એ જ અંધકારમાં પુનઃસર્જનની સંભાવના પણ સમાયેલી છે. રાત્રિનો અર્થ હંમેશાં અંતિમ અંત હોતો નથી. રાત્રિ પછી પ્રભાત આવે છે, બીજ જમીનમાં દટાઈને અંકુરિત થાય છે અને પાનખર પછી વસંતનું આગમન થાય છે.
અર્થ એ છે કે માનવઅનુભવમાં પણ અંત અને નવી શરૂઆત ઘણી વાર એક જ પરિવર્તનપ્રક્રિયાના બે તબક્કા હોય છે. સનાતન દર્શન આ વિચારને બ્રહ્માંડના અતિ વિશાળ સમયચક્ર સુધી વિસ્તારે છે. આથી માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ વિનાશની નિરાશામાં અટકી જતું નથી. તેઓ એ શક્તિ છે, જે વિનાશના ભયાનક અંધકારમાં પણ પરમ સત્તાના અખંડ અસ્તિત્વની યાદ અપાવે છે. પ્રગટ સૃષ્ટિનું રૂપ બદલાય, સમગ્ર જગતની વ્યવસ્થા વિલીન થાય છતાં આદ્યશક્તિના દર્શનમાં વિનાશ અને સર્જન એક જ વિરાટ ચક્રના ભાગરૂપે સમજાય છે.
દેવીનું ઉગ્ર સ્વરૂપ અને ધર્મની રક્ષા
માતા કાલરાત્રિની ઉપાસનાની બીજી મહત્વપૂર્ણ બાબત અધર્મના વિનાશ અને ધર્મની રક્ષા સાથે જોડાયેલી છે. દેવીનાં નવ સ્વરૂપોમાં તેમનું સ્થાન એ શક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે અન્યાયી અને આસુરી શક્તિઓ સામે સંઘર્ષ કરતા પાછી હટતી નથી. તેમનું ભયાનક સ્વરૂપ અહીં ભક્તિ અને ધર્મના રક્ષણ માટેની પ્રચંડ શક્તિનું પ્રતીક બને છે. દેવીમાહાત્મ્યમાં ચંડિકા અને આસુરી શક્તિઓ વચ્ચેના યુદ્ધનાં વર્ણનો આવે છે. ચંડ અને મુંડના સંહાર સાથે દેવીના ઉગ્ર કાલી સ્વરૂપનું પ્રાગટ્ય અને ચામુંડા નામની પ્રસિદ્ધિ જોડાયેલી છે. ત્યારબાદ રક્તબીજના યુદ્ધમાં તેના લોહીના દરેક બિંદુમાંથી નવા અસુરો ઉત્પન્ન થવાની ભયાનક પરિસ્થિતિ વર્ણવાય છે. દેવી કાલીએ તેના રક્તને ધરતી પર પડતું અટકાવીને આ અસુરના વધમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી.
આ પ્રસંગ આસુરી શક્તિના વિસ્તરણને રોકવા માટે દેવીની અસાધારણ યુદ્ધશક્તિના દર્શન કરાવે છે. એક એવો શત્રુ, જેના લોહીના દરેક બિંદુમાંથી વધુ શત્રુઓ ઉત્પન્ન થાય, તેને પરાજિત કરવા માટે સામાન્ય યુદ્ધપદ્ધતિ પૂરતી નથી. અહીં દેવીની શક્તિ માત્ર બળપ્રયોગમાં નહીં, પરંતુ શત્રુના વિનાશના મૂળને ઓળખીને તેને નિષ્ક્રિય કરવાની ક્ષમતામાં પણ પ્રગટ થાય છે. કાલરાત્રિ અને કાલી નામો વચ્ચે અનેક પરંપરાઓમાં સંબંધ જોવા મળે છે.
માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ આપણને યાદ અપાવે છે કે ધર્મની રક્ષા માટે શક્તિનું ઉગ્ર સ્વરૂપ પણ આવશ્યક બની શકે છે. કરુણા અને સંરક્ષણની શક્તિ હંમેશાં કોમળ જ હોય એવું નથી. અન્યાય સામે ઊભા રહેવું, અધર્મનો સામનો કરવો અને નિર્દોષોની રક્ષા માટે પ્રચંડ બળ પ્રગટ કરવું એ પણ ધર્મના જ આયામો છે. આથી ભયંકર દેખાતું દેવીનું સ્વરૂપ ભક્ત માટે કલ્યાણકારી છે. તેમની ઉગ્રતા ભક્તના વિનાશ માટે નહીં, પરંતુ તેને ભયથી મુક્ત કરવા અને અધર્મના પ્રભાવથી રક્ષણ આપવા માટે છે. માતા કાલરાત્રિનું ‘શુભંકરી’ નામ આ જ અર્થને પોતાના અંતરમાં ધારણ કરે છે.
માતા કાલરાત્રિ: ભયના અંતે પ્રગટ થતું અભય
માનવજીવનમાં ભયનાં અનેક સ્વરૂપો છે. મૃત્યુનો ભય, અજ્ઞાતનો ભય, પોતાના પ્રિયજનોને ગુમાવવાનો ભય અને જે પરિસ્થિતિઓ પર પોતાનું નિયંત્રણ નથી તે સામે ઊભી થતી અસહાયતાનો ભય. આ તમામ ભયોના મૂળમાં એક સામાન્ય અનુભવ રહેલો છે કે આપણે જે અસ્તિત્વને સ્થિર માનીને જીવીએ છીએ, તે અસ્તિત્વ સતત પરિવર્તિત થઈ રહ્યું છે. માતા કાલરાત્રિનું સ્વરૂપ આ ભય સામે એક અલગ દૃષ્ટિ પ્રસ્તુત કરે છે. તેઓ અંધકારને દૂરથી જોઈને તેને ટાળતી શક્તિ નથી. તેઓ પોતે જ ઘોર અંધકારના સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેઓ ભયથી બચવા માટેનું કોઈ કોમળ આવરણ નથી, પરંતુ ભયના મૂળ સુધી પહોંચીને સામનો કરવાની શક્તિ છે.
તેમના ચાર હાથોમાં રહેલાં આયુધો અને અભય-વરદ મુદ્રાઓ આ સ્વરૂપના બે પરિમાણો દર્શાવે છે. એક તરફ અધર્મના વિનાશ માટે સજ્જ શક્તિ છે તો બીજી તરફ ભક્તને નિર્ભયતા અને કલ્યાણ આપતી માતા છે. આ બંને પરિમાણો એકબીજાથી અલગ નથી. જે શક્તિ દુષ્ટતાનો નાશ કરી શકે છે, તે જ શક્તિ શરણાગતનું રક્ષણ પણ કરી શકે છે. અભયદર્શન માત્ર એટલું નથી કે જીવનમાં કોઈ દુઃખ આવશે જ નહીં અથવા કોઈ સંકટનો સામનો કરવો નહીં પડે. તેનાથી વધુ ઊંડો અર્થ એ છે કે સંકટ અને ભયની હાજરીમાં પણ પરમશક્તિનું સ્મરણ મનુષ્યને આંતરિક સ્થિરતા આપી શકે છે. ભય સામે ઊભા રહેવાની ક્ષમતા, પોતાના કર્તવ્યને ઓળખવાની દૃઢતા અને અસ્થિર પરિસ્થિતિઓમાં પણ ધર્મનો માર્ગ ન છોડવાની શક્તિ, આ બધું દેવીની ઉપાસનાના આધ્યાત્મિક પરિમાણો છે.
નવદુર્ગાની ઉપાસનામાં માતા કાલરાત્રિનું સ્થાન આથી વિશેષ છે. તેમની સામે ભક્ત પોતાના ભય, મર્યાદાઓ અને અસહાયતાને લઈને આવે છે. પરંતુ દેવીના સ્વરૂપમાં તેને જે દર્શન મળે છે તે ભયથી પરે રહેલી શક્તિના છે. આદ્યશક્તિનું આ રૂપ શીખવે છે કે અંધકારનો સામનો કરવા માટે ક્યારેક પ્રકાશની રાહ જોવાને બદલે પોતાની અંદર રહેલી શક્તિને ઓળખવી પડે છે. પરંતુ માતા કાલરાત્રિના દર્શન અહીં પણ અટકતા નથી. કારણ કે તેમના સ્વરૂપનો અંતિમ આયામ માત્ર ભયનો નાશ કે આસુરી શક્તિઓનો વિનાશ નથી. આ તો એ પરમ શક્તિના દર્શન છે, જેની સામે કાળની ગતિ પણ સૃષ્ટિના વિશાળ નિયમનો એક ભાગ બની જાય છે.
અંધકારના ગર્ભમાં આદ્યશક્તિનું અનંત અસ્તિત્વ
જ્યારે આપણે માતા કાલરાત્રિના સ્વરૂપ સામે ઊભા રહીએ છીએ ત્યારે સૌપ્રથમ તેમની ભયાનકતા આપણું ધ્યાન ખેંચે છે. પરંતુ જેમ-જેમ આ સ્વરૂપના દાર્શનિક આયામો ખુલતા જાય છે, તેમ-તેમ એ ભયાનકતાની પાછળ રહેલ વિરાટ દર્શન પ્રગટ થાય છે. અહીં અંધકાર માત્ર પ્રકાશનો અભાવ નથી, વિનાશ માત્ર અંત નથી અને કાળ માત્ર મૃત્યુ સુધી લઈ જતી ગતિ નથી. આદ્યશક્તિનું કાલરાત્રિ સ્વરૂપ સૃષ્ટિના એવા આયામનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યાં પ્રગટ અને અપ્રગટ, સર્જન અને વિલય, ભય અને અભય જેવા અનુભવો એક વિશાળ આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિમાં સ્થાન પામે છે. સૃષ્ટિનું દૃશ્યમાન સ્વરૂપ બદલાતું રહે છે, પરંતુ સનાતન દર્શન આ પરિવર્તનોના મૂળભૂત આધારને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ઉપનિષદોમાં બ્રહ્મને સમજવા માટે વારંવાર દૃશ્યમાન નામ-રૂપની મર્યાદાઓની બહાર જવાનો આગ્રહ જોવા મળે છે. જે આંખે દેખાય છે તે અસ્તિત્વનો અનુભવ છે, પરંતુ અસ્તિત્વનું મૂળ માત્ર દેખાતી વસ્તુઓના સમૂહમાં સમાઈ જતું નથી. આ જ વિચાર માતા કાલરાત્રિના ઘોર સ્વરૂપને એક ઊંડો આધ્યાત્મિક અર્થ આપે છે. તેમની કાળાશ કોઈ શૂન્યતાનું પ્રતીક બનીને અટકતી નથી, પરંતુ સૃષ્ટિના અંતિમ પ્રશ્નો સામે મનુષ્યને ઊભો રાખે છે.
વિનાશના ભયાનક અંધકારથી બ્રહ્માંડના સર્જન સુધીની યાત્રા એટલે માતા કાલરાત્રિના સ્વરૂપના વિરાટ દર્શન. કાળની ગતિમાં સૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે, પરિવર્તિત થાય છે અને વિલીન થાય છે. પરંતુ આ સમગ્ર ચક્રને સમજવાનો પ્રયાસ આપણને એક એવા આધ્યાત્મિક પ્રશ્ન સુધી લઈ જાય છે, જે યુગોથી સનાતન વિચારના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે કે આ સમગ્ર અસ્તિત્વનું મૂળ શું છે? માતા કાલરાત્રિની ઉપાસનામાં આ પ્રશ્ન ભક્તિનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. ભક્ત તેમના ઘોર કૃષ્ણવર્ણમાં, વિખરાયેલા કેશમાં, અગ્નિમય તેજમાં અને અભય આપતી મુદ્રાઓમાં એ જ આદ્યશક્તિના દર્શન કરે છે, જે સર્જનના આરંભથી લઈને પ્રલયના અંધકાર સુધી સમગ્ર સૃષ્ટિની અધિષ્ઠાત્રી છે.
તેમનું સ્વરૂપ આપણને યાદ અપાવે છે કે અંધકારની સૌથી ગહન અવસ્થામાં પણ આદ્યશક્તિની સત્તા અખંડ છે. જે શક્તિ વિનાશના ભયાનક સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, તે જ સર્જનના પ્રથમ સ્પંદનની આધારભૂત સત્તા છે. જે કાળ સમગ્ર સૃષ્ટિના રૂપોને બદલે છે, તે કાળને પણ પોતાના વિરાટ દર્શનમાં સ્થાન આપતી પરમશક્તિ માતા કાલરાત્રિ છે. આથી જ તેઓ ભયંકરી હોવા છતાં શુભંકરી છે. તેમનું સ્વરૂપ વિનાશની ભયાનકતા દર્શાવે છે, પરંતુ તેમની ઉપાસના ભક્તને એ વિરાટ સનાતન દર્શન સુધી લઈ જાય છે, જ્યાં અંત અને આરંભ એકબીજાથી સંપૂર્ણપણે વિખૂટા નથી. જ્યાં પ્રલયનો અંધકાર પણ પરમશક્તિના અસ્તિત્વની બહાર નથી અને જ્યાં કાળની અનંત ગતિની વચ્ચે પણ આદ્યશક્તિનું સ્વરૂપ અખંડ, અલૌકિક અને સનાતન રહે છે.
