દિલ્હી-NCRમાં વધી રહેલા વાયુ પ્રદૂષણ અને તહેવારો દરમિયાન ફટાકડા ફોડવાની પરવાનગી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે સુઓમોટો કેસની સુનાવણી કરી હતી. આ દરમિયાન જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ સવાલ ઉઠાવતા પૂછ્યું હતું કે ‘ફટાકડા સાથે ધર્મને શું લેવાદેવા છે?’ CJI સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કોર્ટ કોઈની ધાર્મિક લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવા નથી માગતી, પરંતુ પ્રદૂષણને કારણે લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર થતી ગંભીર અસરોને ન અવગણી શકાય.
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટના એમિકસ ક્યુરી અને વરિષ્ઠ વકીલ અપરાજિતા સિંઘે રજૂઆત કરી હતી કે દર વર્ષે ધાર્મિક પરંપરાનો ભાગ ગણાવીને ફટાકડા ફોડવાની તરફેણમાં દલીલો કરવામાં આવે છે. તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે જો ભગવાનને ખબર પડે કે તેમના નામે બાળકો બીમાર પડી રહ્યાં છે અને તેમને શારીરિક તકલીફ થઈ રહી છે તો તેઓ પણ આ સ્થિતિથી વ્યથિત થઈ જાય.
CJI સૂર્યકાંતે કોર્ટનો દ્રષ્ટિકોણ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું હતું કે માત્ર આદેશો કે પ્રતિબંધો લાદવાને બદલે લોકોમાં સ્વયંજાગૃતિ આવે તે વધુ યોગ્ય રસ્તો છે. તેમણે સૂચવ્યું હતું કે નાગરિકોને કયા પ્રકારના ફટાકડા પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્ય માટે વધુ નુકસાનકારક છે તે અંગે માહિતગાર કરવા જોઈએ. આ સાથે જ ફટાકડાને બદલે દિવડા પ્રગટાવવા જેવી પરંપરાઓને પ્રોત્સાહન આપીને લોકોને આત્મનિરીક્ષણ કરવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ રીતે તહેવારો ઉજવવા માટે પ્રેરિત કરવા જોઈએ.
નિયમોના અમલીકરણમાં આવતી વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ
અપરાજિતા સિંઘે કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે લોકોને સમજાવવાનો આદર્શ અભિગમ સાંભળવામાં સારો લાગે છે, પરંતુ દર વર્ષે એકસરખી સમસ્યાઓનું પુનરાવર્તન થાય છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ફટાકડા પરના નિયમો અને પ્રતિબંધોના યોગ્ય અમલીકરણમાં ગંભીર ખામીઓ રહેલી છે. જો નિયમોનો કડક અમલ ન થાય તો માત્ર કાગળ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી કે ચોક્કસ સમયમર્યાદા નક્કી કરવાથી પ્રદૂષણની આ વિકટ સમસ્યાનો વાસ્તવિક ઉકેલ આવી શકે તેમ નથી.
ફટાકડાના વેપારીઓના સંગઠન તરફથી વકીલ જે. સાઈ દીપકે પણ પોતાની દલીલો રજૂ કરી હતી. બીજી તરફ એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ કોર્ટને માહિતી આપી હતી કે દિલ્હીમાં બે દિવસ માટે નિર્ધારિત સમયગાળામાં ફટાકડા ફોડવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. CJIએ ઉમેર્યું હતું કે બજારમાં માત્ર ચોક્કસ અને ઓછું નુકસાન કરતા ફટાકડા જ ઉપલબ્ધ થાય અને અત્યંત હાનિકારક ફટાકડાના વેચાણ પર મર્યાદા મૂકવામાં આવે તેવા વિકલ્પો પર વિચાર કરવો જોઈએ.
સમયમર્યાદા અને વાયુ ગુણવત્તા પર પ્રદૂષણની અસર
CJI સૂર્યકાંતે નોંધ્યું હતું કે સખત નિયંત્રણોને ઘણીવાર બળજબરી ગણવામાં આવે છે, તેથી લોકોને અગાઉથી અપીલ કરીને ચોક્કસ કલાકો દરમિયાન જ ફટાકડા ફોડવા માટે સમજાવવા જોઈએ. આ સાથે જસ્ટિસ બાગચીએ પ્રદૂષણની સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસર અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જો નિર્ધારિત સમયગાળામાં ચોક્કસ જથ્થામાં ફટાકડા ફોડવામાં આવે તોપણ તેનાથી પ્રદૂષણનું સ્તર કેટલું વધી શકે છે? કોર્ટે ફટાકડાના ઉપયોગની માત્રા અને હવાની ગુણવત્તા વચ્ચેના ગણિતને સમજવા પર ભાર મૂક્યો હતો.
અપરાજિતા સિંઘે ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને બીમાર વ્યક્તિઓના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા માટે આ સમગ્ર મામલો ‘કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ’ને (CAQM) મોકલવાની અપીલ કરી હતી. તેમણે ફરી ટાંક્યું હતું કે 1 કે 2 કલાકની સમયમર્યાદા નક્કી કરવી વ્યવહારમાં નિષ્ફળ નિવડે છે. તેથી, વાયુ પ્રદૂષણ રોકવા માટે CAQM દ્વારા નક્કર અને અમલી બનાવી શકાય તેવા સૂચનો તૈયાર કરવા જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કેસ સાથે સંબંધિત તમામ પક્ષોને પોતાના મહત્વપૂર્ણ સૂચનો CAQMને સોંપવા આદેશ આપ્યો છે અને આ મામલે આગામી સુનાવણી 15 ઑક્ટોબરના રોજ નક્કી કરી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ધાર્મિક ભાવનાઓને દુભવ્યા વિના સામાજિક જાગૃતિ દ્વારા જ પ્રદૂષણ નિયંત્રણનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ નીકળી શકે છે.
