માટીમાં પ્રગટે છે, જળમાં વિલીન થાય છે: પૃથ્વીથી જળ, રૂપથી અરૂપ અને પ્રગટથી અપ્રગટ સુધીની ગણપતિની યાત્રા

થોડા દિવસ પહેલાં સુધી જે ગણપતિ ઘરના એક ખૂણામાં સ્થાપિત હતા, આજે એ જ ગણપતિને લઈને લોકો જળ તરફ જઈ રહ્યા છે. સવારની પૂજા, આરતી અને નૈવેદ્યથી શરૂ થયેલા દિવસો હવે વિસર્જનની વિધિ સુધી આવી પહોંચ્યા છે. મૂર્તિ સામે ઊભા રહીને જે દેવતાને નમન કર્યું, તેમને જ હવે જળમાં પધરાવવાના છે. બહારથી જોતા આ એક ઉત્સવનો અંત છે. સનાતન પરંપરાની દૃષ્ટિએ જુઓ તો અહીં કંઈક બીજું જ બની રહ્યું છે.

ગણપતિની મૂર્તિ માટીની છે. માટી પૃથ્વીમાંથી આવે છે. જળમાં તેનું સ્વરૂપ ટકતું નથી. પાણી પડે, માટી નરમ પડે અને ધીમે ધીમે એ આકાર છૂટી જાય. થોડા દિવસ પહેલાં જે સ્વરૂપમાં ગણપતિ સામે હતા, એ સ્વરૂપ હવે રહેવાનું નથી. પરંતુ આ આખી વિધિનો અર્થ એટલો જ હોત તો કદાચ વિસર્જન માત્ર એક ધાર્મિક પરંપરા બનીને રહી જાત.

સનાતન ઉપાસનામાં દેવતાને માત્ર આકારમાં જોવામાં આવતા નથી. આકાર ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બની શકે છે, દેવતાનું અંતિમ સીમાચિહ્ન નહીં. માટીની મૂર્તિમાં ગણપતિનું આવાહન થાય છે, પૂજા થાય છે, અર્ચન થાય છે પછી ઉત્તરપૂજા સાથે તે સ્થાપિત સ્વરૂપને વિદાય આપવામાં આવે છે. અંતે જળમાં જાય છે માટીનું સ્વરૂપ. વિસર્જન મૂર્તિનું થાય છે, ગણપતિનું નહીં.

આ વાતને સમજવા માટે ‘મૂર્તિ’ અને ‘દેવતા’ વચ્ચેનો ભેદ સમજવો પડે. મૂર્તિ દેખાય છે, એટલે તેની સાથે સંબંધ બાંધવો સરળ છે. આંખ સામે આકાર હોય છે, નામ હોય છે, પૂજાની ક્રિયા હોય છે. પરંતુ દેવતાને માત્ર દેખાતા આકાર પૂરતા સીમિત કરી દેવામાં આવે તો મૂર્તિપૂજાનો મૂળ ભાવ જ સમજાયો નહીં. સ્વરૂપ જરૂરી છે, પરંતુ સ્વરૂપ જ અંતિમ નથી.

ગણપતિના વિસર્જનમાં આ ભેદ આંખ સામે દેખાય છે. પૃથ્વીમાંથી બનેલું સ્વરૂપ જળમાં જાય છે. જે પ્રગટ થયું હતું તે અપ્રગટની દિશામાં પાછું જાય છે. રૂપ છૂટે છે, તત્વ રહે છે. અહીંથી ગણપતિ વિસર્જનને માત્ર એક ધાર્મિક ઉત્સવની અંતિમ વિધિ તરીકે જોવાને બદલે સૃષ્ટિ, સ્વરૂપ અને તત્વને સમજવાની એક નાની પરંતુ ઊંડી બારી તરીકે જોવાની શરૂઆત થાય છે.

માટીમાંથી બનેલું સ્વરૂપ

મૂર્તિ બનાવવાની શરૂઆત બહુ સામાન્ય વસ્તુથી થાય છે. માટીથી. પૃથ્વીમાંથી લેવામાં આવેલી માટીને આકાર આપવામાં આવે છે. કારીગર પોતાના હાથથી એ માટીને ગણપતિનું સ્વરૂપ આપે છે. માથું, સૂંઢ, કાન, પેટ, હાથ, મુગટ… એક પછી એક અંગો આકાર લે છે અને એક નિશ્ચિત સ્વરૂપ સામે ઊભું થાય છે. પરંતુ માટી પહેલાં પણ હતી. ગણપતિનું સ્વરૂપ બન્યું પછી પણ એ જ પદાર્થ છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે હવે એ માટીને એક નામ અને એક સ્વરૂપ મળ્યું છે. પહેલાં તે માત્ર માટી હતી, હવે તે ગણપતિની મૂર્તિ છે.

સનાતન પરંપરામાં ‘નામ’ અને ‘રૂપ’નો પ્રશ્ન બહુ ઊંડો છે. આપણે જે જગતને જાણીએ છીએ તે નામ અને રૂપોથી જ ઓળખીએ છીએ. કોઈ વસ્તુનું નામ હોય છે, તેનું સ્વરૂપ હોય છે અને એ બંનેના આધારે આપણું મન તેને ઓળખે છે. પરંતુ નામ અને રૂપ બદલાય તો શું પદાર્થનું મૂળ તત્વ પણ બદલાઈ જાય છે? માટીના વાસણને તોડી નાખીએ તો માટી રહે છે. આકાર જાય છે, પદાર્થ રહે છે. માટીને ફરી કોઈ બીજા સ્વરૂપમાં ગૂંથી શકાય છે. એક આકારનો અંત બીજા આકારની શક્યતા બની શકે છે.

ગણપતિની મૂર્તિ સાથે પણ વિસર્જનની ક્ષણે આવું જ કંઈક દેખાય છે. મૂર્તિનો આકાર અસ્થાયી છે. તેનું પદાર્થરૂપ મૂળ પૃથ્વી છે અને તેનું અંતિમ ગંતવ્ય ફરી પંચમહાભૂતની જ દુનિયામાં છે. આ આખી પ્રક્રિયાને માત્ર ‘મૂર્તિ ઓગળી ગઈ’ એટલું કહી દેવું એ તેની અંદરની દૃષ્ટિને બહુ નાની કરી દે છે. અહીંથી ‘પૃથ્વીથી જળ’નો પ્રથમ તબક્કો શરૂ થાય છે.

પૃથ્વીથી જળ સુધી

તૈત્તિરીય ઉપનિષદ બ્રહ્મથી સૃષ્ટિના પ્રગટ થવાના ક્રમનું એક જાણીતું વર્ણન આપે છે કે ‘આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ અને જળથી પૃથ્વી.’ ત્યાર પછી પૃથ્વીમાંથી ઔષધિઓ, ઔષધિઓમાંથી અન્ન અને અન્નમાંથી પુરુષની વાત આવે છે. અહીં એક રસપ્રદ વાત છે. ઉપનિષદ જે ક્રમમાં સૃષ્ટિના પ્રગટ થવાની વાત કરે છે, ગણપતિની માટીની મૂર્તિનું વિસર્જન આપણને ભૌતિક સ્તરે તેની વિપરીત દિશા દેખાડે છે. પૃથ્વીમાંથી મળેલી માટી સ્વરૂપ લે છે અને પછી જળના સંપર્કમાં આવીને એ સ્વરૂપ છોડે છે.

આને સૃષ્ટિની શાસ્ત્રીય ઉત્પત્તિનો સીધો ‘ઉલટો ક્રમ’ કહી દેવો યોગ્ય નહીં બને. ઉપનિષદનો વિષય સૃષ્ટિના તત્વોની ઉત્પત્તિ છે અને ગણપતિનું વિસર્જન એક ધાર્મિક વિધિ. બંનેને એક જ પ્રક્રિયા માનવી શાસ્ત્રીય રીતે યોગ્ય નહીં બને. છતાં બંનેની વચ્ચે એક સુંદર વિચારસેતુ છે કે જે કંઈ સ્વરૂપમાં પ્રગટ થાય છે તે પદાર્થ અને પ્રકૃતિના નિયમોથી પર નથી.

મૂર્તિ પૃથ્વીમાંથી આવી છે. થોડા સમય માટે એક નિશ્ચિત રૂપ ધારણ કરે છે. પછી જળ તેને પોતાના પ્રવાહમાં લઈ લે છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ ચમત્કાર બતાવવાનો પ્રયાસ નથી. માટી માટી છે, જળ જળ છે. પરંતુ સનાતન દૃષ્ટિની વિશેષતા એ છે કે સામાન્ય દેખાતી પ્રક્રિયામાં પણ અસ્તિત્વ વિશે વિચારવાની જગ્યા શોધી લે છે. વિસર્જન એટલે માત્ર પાણીમાં મૂર્તિ મૂકવી નહીં. એ સ્વરૂપની અસ્થાયિતાને સ્વીકારવી પણ છે. જે આજે છે તે કાલે એ જ રીતે નહીં રહે. આ વાત ગણપતિની મૂર્તિ કોઈ પ્રવચન આપ્યા વગર સમજાવી જાય છે.

રૂપ જરૂરી છે, પરંતુ અંતિમ નથી

ગણપતિની પૂજા માટે મૂર્તિ શા માટે બનાવવામાં આવે છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ એટલો સરળ પણ નથી અને એટલો જટિલ પણ નથી. મનુષ્યનું મન સ્વરૂપ સાથે સરળતાથી જોડાય છે. નિરાકાર તત્વ પર ધ્યાન કરવું એક બાબત છે, આંખ સામે પોતાના આરાધ્યનું સ્વરૂપ હોય અને તેની સામે દીવો પ્રગટાવીને, પુષ્પ ચઢાવીને, નૈવેદ્ય ધરાવીને ઉપાસના કરવી બીજી બાબત છે.

મૂર્તિ ઉપાસનાને સ્પર્શી શકાય તેવું કેન્દ્ર આપે છે. ગણપતિના કાન સામે ભક્ત પોતાની વાત કરે છે, સૂંઢ અને મુખ તરફ જોઈને પ્રાર્થના કરે છે, ચરણોમાં નમન કરે છે. સ્વરૂપ ભક્તિના અનુભવને નજીક લાવે છે. પરંતુ અહીં જ એક સૂક્ષ્મ ભેદ છે. મૂર્તિ દેવતાની ઉપાસના માટેનું સ્વરૂપ છે, દેવતાને માત્ર માટીના આકારમાં સીમિત કરવાનું નામ મૂર્તિપૂજા નથી.

ગણપત્યથર્વશીર્ષમાં ગણપતિને સંબોધીને કહેવામાં આવે છે કે ‘ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિ’, એટલે કે ‘તમે જ પ્રત્યક્ષ તત્વ છો.’ આગળ એ જ ઉપનિષદિક ગ્રંથ ગણપતિને બ્રહ્મ સાથે ઓળખાવે છે અને કહે છે કે આ સમગ્ર જગત તમારામાં લય પામે છે. ત્યાર પછી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પંક્તિ આવે છે-‘ત્વં ભૂમિરાપોऽનલોઽનિલોનભઃ’- તમે પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છો. અહીં ગણપતિને કોઈ એક આકારમાં બંધાયેલા દેવ તરીકે નહીં, પરંતુ સર્વવ્યાપી તત્વ સાથે જોડવામાં આવે છે.

આ વાત ગણપતિના વિસર્જનને સમજવામાં ખૂબ મહત્વની બની જાય છે. જો ગણપતિ માત્ર માટીની મૂર્તિ હોત તો મૂર્તિ જળમાં ગઈ એટલે ગણપતિ પણ ગયા આવું માનવું પડે. પરંતુ ગણપત્યથર્વશીર્ષનો દાર્શનિક વિસ્તાર એ માન્યતાને જ સ્વીકારતો નથી. તે ગણપતિને પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ સુધી વ્યાપેલા તત્વ તરીકે જુએ છે. એટલે મૂર્તિનું વિસર્જન અને દેવતાનું અસ્તિત્વ બે અલગ બાબતો બની જાય છે.

પ્રગટ થયેલું સ્વરૂપ

ગણપતિની સ્થાપના વખતે એક ખાસ વાત બને છે. જે માટી થોડા સમય પહેલાં સુધી માત્ર માટી હતી, તે હવે ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બની છે. ભક્ત માટે એ માત્ર કારીગરની બનાવેલી પ્રતિમા નથી રહેતી. તેમાં ગણપતિનું આવાહન થાય છે અને ઉપાસના શરૂ થાય છે. અહીં ‘પ્રગટ’ શબ્દનો અર્થ પણ સમજવો જરૂરી છે.

ગણપતિ પહેલાં અસ્તિત્વમાં નહોતા અને હવે મૂર્તિ બન્યા એટલે અસ્તિત્વમાં આવ્યા આવો અર્થ સનાતન દૃષ્ટિ સ્વીકારતી નથી. દેવતાને માત્ર મૂર્તિ બનવાની ઘટનાથી અસ્તિત્વ મળ્યું નથી. પ્રગટ થયું છે એક સ્વરૂપ, એક ઉપાસ્ય કેન્દ્ર, એક એવી હાજરી જેને ભક્ત પોતાની આંખે જોઈ શકે અને મનને તેના પર સ્થિર કરી શકે.

ગણપત્યથર્વશીર્ષમાં ગણપતિને ‘પ્રત્યક્ષ તત્વ’ કહેવામાં આવે છે અને સાથે જ તેમને સચ્ચિદાનંદ, બ્રહ્મ અને આત્મતત્વ સાથે જોડવામાં આવે છે. એટલે ‘પ્રગટ’ અને ‘અપ્રગટ’ વચ્ચેનો ભેદ અહીં સ્વરૂપ અને તત્વના સ્તરે સમજાય છે. આથી ગણપતિને ઘરમાં લાવવાનું અર્થઘટન માત્ર ‘ભગવાનની મૂર્તિ ઘરે લાવવી’ એટલું નથી. ભક્તિમાં એક અદૃશ્યને દૃશ્ય સ્વરૂપ આપીને તેની સામે બેસવાની, તેને જોવાની અને તેની સાથે સંબંધ બાંધવાની પરંપરા છે. થોડા દિવસ પછી એ દૃશ્ય સ્વરૂપ જળમાં પાછું જાય છે. પણ જે માટે તે સ્વરૂપ ઊભું થયું હતું, તે ક્યાંય જતું નથી.

વિસર્જનનો અર્થ ‘અંત’ નથી

વિસર્જનની વિધિમાં એક વિશેષ સૌંદર્ય છે. ગણપતિને સ્થાપિત કરતી વખતે ઉત્સવની શરૂઆત થાય છે, વિસર્જન વખતે ઉત્સવ સમાપ્ત થાય છે. પરંતુ ઉપાસનાની દૃષ્ટિએ આ અંત કરતાં વધુ એક પરિવર્તન છે. આ પરિવર્તનને સમજવા માટે ફરી એકવાર ગણપત્યથર્વશીર્ષ તરફ જોવું પડે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સમગ્ર જગત ગણપતિમાંથી પ્રગટ થાય છે, તેમનામાં સ્થિત રહે છે અને અંતે તેમનામાં જ લય પામે છે. આ જ અનુચ્છેદમાં ગણપતિને પંચમહાભૂતો સાથે પણ ઓળખાવવામાં આવ્યા છે.

અહીં ‘લય’ શબ્દ ખૂબ મહત્વનો છે. લય એટલે માત્ર નાશ નહીં. કોઈ સ્વરૂપ પોતાની અલગ ઓળખ ગુમાવીને વિશાળ અસ્તિત્વમાં પાછું સમાઈ જાય તે પણ લય છે. જેમ સંગીતનો એક સ્વર આખા સંગીતથી અલગ કરીને સાંભળવો શક્ય છે, પરંતુ અંતે તે સમગ્ર રચનાનો જ એક ભાગ બની જાય છે, તેમ કોઈ સ્વરૂપનું અસ્તિત્વ તેના મૂળથી સંપૂર્ણ અલગ નથી.

ગણપતિની માટીની મૂર્તિમાં પણ આ જ વાત ખૂબ સરળ રીતે સામે આવે છે. માટીથી બનેલું સ્વરૂપ થોડા દિવસ માટે અલગ ઓળખ ધરાવે છે. જળમાં ગયા પછી એ ઓળખ રહેતી નથી. માટી ફરી ભૌતિક ચક્રનો ભાગ બની જાય છે. પરંતુ ભક્તિમાં જેને ગણપતિ તરીકે પૂજવામાં આવ્યા હતા તે તત્વ કોઈ માટીના આકાર જેટલું નાનું નથી. એટલે વિસર્જન વિયોગનું દૃશ્ય દેખાડે છે, પરંતુ તેની અંદર લયનો વિચાર છે.

ઋગ્વેદના ગણપતિથી ગણપત્ય તત્વ સુધી

ગણપતિ વિશે વૈદિક વાત કરતા એક મંત્ર વારંવાર યાદ કરવામાં આવે છે: ‘ગણાનાં ત્વા ગણપતિં હવામહે…’ આ ઋગ્વેદના મંડલ 2, સૂક્ત 23નો પ્રથમ મંત્ર છે. મંત્રમાં ‘ગણપતિ’ અને ‘બ્રાહ્મણસ્પતિ’નો ઉલ્લેખ છે અને વૈદિક સંદર્ભમાં દેવતા બ્રાહ્મણસ્પતિ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે. આ મંત્રનો ગણપતિ પરંપરા સાથેનો સંબંધ પણ અવગણવાનો નથી. ‘ગણપતિ’ શબ્દ પોતે જ વૈદિક સાહિત્યમાં આવે છે અને આગળની પરંપરામાં ગણપતિની ઉપાસના એક વિશાળ ધાર્મિક અને દાર્શનિક પરંપરા તરીકે વિકસે છે.

પછી ગણપત્યથર્વશીર્ષમાં જે ગણપતિ સામે આવે છે તે વધુ સ્પષ્ટ રીતે તત્વના સ્તરે ઊભા થાય છે. ‘ત્વમેવ પ્રત્યક્ષં તત્વમસિ’થી શરૂ થતી તેની ઘોષણા ગણપતિને માત્ર વિઘ્નહર્તા કે શુભકાર્યના આરંભના દેવ સુધી સીમિત રાખતી નથી. તેમાં ગણપતિ બ્રહ્મ, આત્મા અને સમગ્ર જગતના આધારરૂપ તત્વ સાથે જોડાય છે.

આ બે સંદર્ભો વચ્ચેના સમગ્ર વિકાસને એક જ વાક્યમાં સમેટી દેવાની જરૂર નથી. પરંતુ એટલું સ્પષ્ટ છે કે ગણપતિની સંકલ્પના માત્ર એક મૂર્તિ સુધી સીમિત નથી રહી. તેમની ઉપાસનામાં નામ, મંત્ર, સ્વરૂપ અને અંતે તત્વ આ બધાં સ્તરો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે અને કદાચ એટલે જ માટીની મૂર્તિનું વિસર્જન ગણપતિની ઉપાસનાના અર્થને નાનું કરતું નથી, ઊલટું, તે સ્વરૂપ અને તત્વ વચ્ચેનો ભેદ આંખ સામે મૂકી દે છે.

પાંચ મહાભૂતોમાં ગણપતિ

ગણપત્યથર્વશીર્ષની એક પંક્તિ છે- ‘ત્વં ભૂમિરાપોऽનલોઽનિલોનભઃ।’ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ, પાંચ મહાભૂતો. આ પંચમહાભૂતોમાંથી જ દૃશ્ય જગતની રચના વિશે ભારતીય તત્વચિંતનમાં વિચાર થયો છે. ગણપત્યથર્વશીર્ષ જ્યારે ગણપતિને આ પાંચેય સાથે ઓળખાવે છે ત્યારે ગણપતિને કોઈ એક ભૌતિક પદાર્થ કે એક જ દૃશ્ય સ્વરૂપમાં બંધાવાની જગ્યા રહેતી નથી.

આ પંક્તિ સામે ગણપતિની માટીની મૂર્તિ અને તેનું વિસર્જન મૂકી જોઈએ તો વાત વધુ સ્વાભાવિક રીતે સમજાય છે. મૂર્તિ પૃથ્વીમાંથી બને છે. જળમાં જાય છે. પરંતુ ગણપતિનું તત્વ માત્ર પૃથ્વી કે જળ પૂરતું નથી. શાસ્ત્ર તેને અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ સુધી વિસ્તારે છે. એટલે જળમાં મૂર્તિનું વિલીન થવું ગણપતિના વિલીન થવા સમાન નથી. અહીં ‘પૃથ્વીથી જળ’ માત્ર એક ભૌતિક પ્રક્રિયા નથી રહેતી. તે ભક્તને યાદ અપાવે છે કે આપણે જે સ્વરૂપને દેવતા તરીકે સામે રાખ્યું છે, તે સ્વરૂપ દેવતાની સંપૂર્ણ સીમા નથી. આ જ જગ્યાએ ‘રૂપથી અરૂપ’નો વિચાર ધીમે ધીમે સમજાય છે.

રૂપથી અરૂપ

રૂપ એટલે જે આંખ સામે છે. ગણપતિનું મુખ છે. સૂંઢ છે. એક દાંત છે. મોટું પેટ છે. ચાર હાથ છે. મૂષક છે. હાથમાં પાશ અને અંકુશ છે. આ બધું ગણપતિના ઉપાસ્ય સ્વરૂપનો ભાગ છે. ગણપત્યથર્વશીર્ષમાં પણ ગણેશના આ સ્વરૂપનું ધ્યાન કરાવતું વર્ણન મળે છે. એટલે સનાતન પરંપરા રૂપને નકારી દેતી નથી. સ્વરૂપ અહીં મહત્વનું છે. પરંતુ રૂપને અંતિમ પણ માનતી નથી.

આ ભેદ જ ગણપતિના વિસર્જનને અર્થ આપે છે. જો રૂપ જ આખું સત્ય હોત તો વિસર્જન ધાર્મિક રીતે એક અસ્વસ્થ કરનારી ઘટના બની જાત. જે ભગવાનની આપણે પૂજા કરી, એ ભગવાનને જ પાણીમાં ઓગાળી દેવા આ પ્રશ્ન ઊભો થાય. પરંતુ જો રૂપ ઉપાસનાનું દૃશ્ય કેન્દ્ર છે અને દેવતાનું તત્વ તેનાથી વિશાળ છે તો વિસર્જનનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે.

અહીં ભક્ત ભગવાનને નષ્ટ કરતો નથી. ભક્ત એ સ્વરૂપને વિદાય આપે છે જેના માધ્યમથી થોડા દિવસો સુધી ભગવાનની ઉપાસના કરી હતી. આ એક સનાતન વિચાર છે કે દેવતાને સ્વરૂપમાં પૂજવા અને છતાં દેવતાને સ્વરૂપ પૂરતા સીમિત ન કરવા.

પ્રગટથી અપ્રગટ

ગણપતિ સ્થાપનાના દિવસે જે થાય છે અને વિસર્જનના દિવસે જે થાય છે, તેમની વચ્ચેનો સંબંધ હવે થોડો સ્પષ્ટ દેખાય છે. સ્થાપના એટલે પ્રગટ થયેલું સ્વરૂપ. વિસર્જન એટલે એ સ્વરૂપનું પાછું અપ્રગટ થવું. અહીં ‘અપ્રગટ’નો અર્થ અસ્તિત્વ વિનાનું નથી. જે આંખ સામે નથી તે અસ્તિત્વમાં નથી, એવો વિચાર સનાતન તત્વચિંતનનો આધાર નથી. આંખ સામેનો આકાર અદૃશ્ય થયો એટલે તત્વ પણ અદૃશ્ય થઈ ગયું, એવું જરૂરી નથી.

સૂર્ય આકાશમાં વાદળ પાછળ જાય ત્યારે સૂર્યનો અંત થતો નથી. આ ઉપમા પણ અહીં સંપૂર્ણપણે લાગુ પડે એવું નથી, કારણ કે ગણપતિનું તત્વ કોઈ ભૌતિક સૂર્ય જેવું નથી. પરંતુ એટલું સમજવામાં મદદ મળે છે કે ‘દેખાવું’ અને ‘હોવું’ એક જ બાબત નથી. ગણપત્યથર્વશીર્ષમાં ગણપતિને ‘સાક્ષાદાત્મા’ અને ‘પ્રત્યક્ષ બ્રહ્મ’ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. સાથે જ તેમને ત્રણ ગુણ, ત્રણ અવસ્થા અને ત્રણ કાળથી પર કહેવામાં આવે છે.

એટલે મૂર્તિનું અદૃશ્ય થવું દેવતાના અસ્તિત્વના અંત તરીકે લઈ શકાય નહીં. મૂર્તિનું પ્રગટ થવું ભક્તિની દૃશ્ય ભાષા છે. મૂર્તિનું વિસર્જન એ જ ભાષાનું અંતિમ વાક્ય છે. પરંતુ જે વાત સમગ્ર ચર્ચામાં ધીમે ધીમે ખુલતી જાય છે, તે એ છે કે દેવતાનું તત્વ આ વાક્ય પછી પણ બાકી રહે છે.

વિસર્જન આપણને શું શીખવીને જાય છે?

ગણપતિની મૂર્તિ જળમાં ઉતારવામાં આવે છે ત્યારે થોડી જ ક્ષણોમાં જે સ્વરૂપ માટે કેટલાય દિવસોથી ઉત્સવ થયો હતો તે આંખ સામે બદલાવા લાગે છે. રંગ છૂટે છે, આકાર ઢીલો પડે છે, અંગો અલગ થવા લાગે છે અને અંતે માટી જળમાં ભળી જાય છે. આ દૃશ્યને જોઈને એક સામાન્ય મનુષ્યને પણ અનિત્યતાનો વિચાર આવી શકે છે. પરંતુ સનાતન પરંપરા અહીં માત્ર ‘બધું નાશવંત છે’ કહીને અટકતી નથી. નાશવંત શું છે અને અવિનાશી શું છે આ પ્રશ્ન આગળ મૂકે છે.

ગણપતિની મૂર્તિ નાશવંત છે. તેનું સ્વરૂપ નાશવંત છે. તેનાં રંગરૂપ નાશવંત છે. ઘરમાં સ્થાપિત થયેલી ઉપાસનાની વ્યવસ્થા પણ એક સમય પછી સમાપ્ત થાય છે. પરંતુ ગણપતિને જે તત્વરૂપે ગણપત્યથર્વશીર્ષ ઓળખાવે છે, તે માત્ર આ માટીના સ્વરૂપની અવધિ જેટલું નથી. એ જ ગ્રંથ તેમને જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લય સાથે જોડે છે અને પંચમહાભૂતો સાથે એકરૂપ કરે છે.

એટલે વિસર્જન વાસ્તવમાં ભક્તિની એક નાની શાળા બની જાય છે. અહીં ભગવાન સામે છે ત્યારે ભગવાન છે અને મૂર્તિ નથી ત્યારે ભગવાન નથી, આવો સંબંધ બનાવવાનો નથી. ભગવાન સામે હોય ત્યારે પણ ભગવાન છે. ભગવાનનું દૃશ્ય સ્વરૂપ ન હોય ત્યારે પણ ભગવાન છે. રૂપ આવે છે અને જાય છે. તત્વ રહે છે.

અંતે ફરી જળ પાસે

ગણપતિની વિસર્જન યાત્રા જ્યારે જળ સુધી પહોંચે છે ત્યારે શરૂઆતથી ચાલતી એક આખી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય છે. પૃથ્વીમાંથી માટી આવી. માટીએ ગણપતિનું રૂપ ધારણ કર્યું. રૂપે ઉપાસનાનું કેન્દ્ર મેળવ્યું. ભક્તિએ એ સ્વરૂપને પોતાના ઘરમાં સ્થાન આપ્યું. પૂજાએ તેને દેવતાની ઉપાસ્ય ઉપસ્થિતિ સાથે જોડ્યું અને અંતે એ જ સ્વરૂપ જળમાં પાછું ગયું. બહારથી જોવામાં આટલું જ છે.

પરંતુ અંદરથી જોવામાં આ યાત્રા પૃથ્વીથી જળ સુધી જાય છે, પછી રૂપથી અરૂપ સુધી અને પ્રગટથી અપ્રગટ સુધી. તૈત્તિરીય ઉપનિષદ સૃષ્ટિના પ્રગટ થવાના ક્રમમાં બ્રહ્મથી આકાશ, આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ અને જળથી પૃથ્વી સુધીની વાત કરે છે. ગણપતિનું વિસર્જન એ સૃષ્ટિ-ઉત્પત્તિનો શાસ્ત્રીય પુનરાવર્તન નથી, પરંતુ તેની સામે ઊભા રહીને મનુષ્ય પોતાના દૃશ્ય સ્વરૂપની અસ્થાયિતાને જોઈ શકે છે.

અને ગણપત્યથર્વશીર્ષ તો આ વિચારને ગણપતિ સુધી લઈ જાય છે. ગણપતિ જ પૃથ્વી છે, જળ છે, અગ્નિ છે, વાયુ છે, આકાશ છે. સમગ્ર જગત તેમનામાંથી પ્રગટે છે, તેમનામાં સ્થિત રહે છે અને તેમનામાં જ લય પામે છે. એટલે ગણપતિની વિદાયને માત્ર વિદાય તરીકે જોવાની જરૂર નથી.

દર વર્ષે આપણે માટીમાંથી બનેલા એક સ્વરૂપને ઘરે લાવીએ છીએ. થોડા દિવસ તેને ભગવાન તરીકે પૂજીએ છીએ. પછી એ જ સ્વરૂપને જળમાં પધરાવી દઈએ છીએ. આ આખી પ્રક્રિયામાં જાણે સનાતન પરંપરા આપણને કોઈ મોટો ઉપદેશ આપ્યા વગર એક નાની વાત બતાવી જાય છે કે જે દેખાય છે તે સત્યનો એક ભાગ છે, આખું સત્ય નહીં.

ગણપતિનું સ્વરૂપ સામે હોય ત્યારે ભક્તિ માટે આંખોને એક આધાર મળે છે. વિસર્જન પછી એ આધાર રહેતો નથી. પરંતુ પ્રાર્થના રહે છે. સ્મરણ રહે છે. મંત્ર રહે છે અને સૌથી ઉપર, દેવતાનું તત્વ રહે છે. જળમાં ધીમે ધીમે ઓગળતી માટીને જોતી વખતે કદાચ આ જ સમજણ સૌથી શાંત રીતે આપણા સુધી પહોંચે છે કે ગણપતિને આપણે માટીમાં બનાવ્યા નહોતા. માટીમાં આપણે ગણપતિનું એક રૂપ બનાવ્યું હતું. રૂપનું વિસર્જન થયું. ગણપતિનું નહીં.

અને કદાચ આ જ કારણે ગણપતિ વિસર્જન અંતિમ વિદાય કરતાં વધારે છે. તે દર વર્ષે આપણને ફરી એક વાર પૃથ્વી તરફ જોવાનું શીખવે છે, જળ તરફ જોવાનું શીખવે છે, પોતાના બનાવેલા રૂપોની અસ્થાયિતાને સ્વીકારવાનું શીખવે છે અને અંતે એ વિચાર સુધી લઈ જાય છે જ્યાં પ્રગટ અને અપ્રગટ વચ્ચેની રેખા એટલી કઠોર રહેતી નથી. માટી ફરી જળમાં ગઈ. એક સ્વરૂપ પાછું ગયું. પરંતુ જેની ઉપાસના કરવામાં આવી હતી, તે તત્વ ત્યાં જ રહ્યું, મૂર્તિની બહાર પણ, વિસર્જન પછી પણ અને ભક્તના અંતરમાં પણ.