અગાઉના ભાગમાં આપણે એ ગોપનાથને જોયું, જ્યાં નરસિંહ મહેતા ઘર છોડીને આવ્યા, સાત દિવસ મહાદેવની આરાધનામાં લીન રહ્યા અને જ્યાં તેમની આંખો સામે શ્રીકૃષ્ણની રાસલીલા રમાઈ. એ જ અનુભૂતિ પછી તેમનાં ભક્તિ પદોમાં વહી અને ગુજરાતી સાહિત્યને નરસૈંયાની અમર વાણી મળી.
ગોપનાથનો એ અધ્યાય ભક્તિ, સંગીત અને શબ્દોથી ભરેલો હતો, પરંતુ સમય હંમેશાં એકસરખો રહેતો નથી.
નરસૈંયાની મશાલની જ્યોત ઓલવાઈ, પેઢીઓ બદલાઈ અને ગોપનાથના દરિયાકાંઠે જીવન આગળ વધતું રહ્યું. મંદિરને રાજાશ્રય મળ્યો, જમીન મળી, તેની આસપાસની વ્યવસ્થા વિસ્તરી, પરંતુ એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે આ શાંત શિવાલય સામે માત્ર દીવા અને ધજા સમર્પિત કરવી પૂરતી નહોતી, હવે ગોપનાથના શિખર અને શિવલિંગની રક્ષા માટે તલવારો ઊઠવાની હતી અને એ યુદ્ધમાં જે વીરોએ પોતાના પ્રાણ આપ્યા, તેમની વાત આજે પણ ગોપનાથ અને ઝાંઝમેરની ધરતી પર ઊભેલા પાળિયા કહી રહ્યા છે.
પછી ગોપનાથને તલવારની જરૂર પડી
ગોપનાથની કથા અહીંથી બીજી દિશામાં વળે છે. નરસિંહ મહેતાની રાત પસાર થઈ ગઈ. પદો રચાયાં. પેઢીઓ બદલાઈ. મંદિરની આસપાસ જીવન ગાઢ બન્યું અને એક સમય એવો આવ્યો જ્યારે ગોપનાથને માત્ર ભક્તોની જરૂર નહોતી, રક્ષણ માટે તલવાર ઉપાડનારા માણસોની પણ જરૂર હતી. આ વિસ્તાર ઝાંઝમેરના વાજા રાઠોડ રાજવીઓ સાથે જોડાયેલો હતો. મંદિરને રાજાશ્રય મળતો હતો અને તેની આર્થિક વ્યવસ્થા માટે જમીન પણ આપવામાં આવી.
પંદરમી સદીમાં ઝાંઝમેરના વાજા રાઠોડ રાજવી લગધીરસિંહ રાઠોડે ગોપનાથ મહાદેવને 1300 વીઘા જમીન દાનમાં આપી હતી એવી નોંધ મંદિર સાથે જોડાયેલા શિલાલેખમાં સચવાયેલી છે. આજે આ જમીન સાથે ગૌશાળા, છાત્રાલય અને બીજી સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓ જોડાયેલી છે. એક શિલાલેખ ક્યારેક આખા યુગની ઓળખ બની જાય છે. થોડા અક્ષરોમાં એ જણાવી દે છે કે આ મંદિર કોઈ એક દિવસની ભક્તિથી ઊભું નહોતું, તેની પાછળ રાજવીનો આશ્રય, જમીન, સમાજ અને સતત ચાલતું ધાર્મિક જીવન હતું.
સૌરાષ્ટ્રના મધ્યકાલીન રાજકીય યુગમાં જોકે શાંતિ લાંબી ટકી નહીં. ગુજરાત સલ્તનતની સત્તા વિસ્તરી રહી હતી અને સૌરાષ્ટ્રના સ્થાનિક રાજવીઓ સાથે અથડામણો થતી હતી. ગોપનાથ અને ઝાંઝમેરની સ્મૃતિમાં પણ એવા સંઘર્ષો છે. જૂના સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં અહમદશાહની સેનાના ગોપનાથ તરફના અભિયાન અને વાજા રાઠોડોના પ્રતિકારનો ઉલ્લેખ મળે છે. વર્ણન પ્રમાણે ઝાંઝમેરના વાજાઓએ સહાય માગતાં જૂનાગઢના રા’ જયસિંહ તરફથી સૈન્ય આવ્યું અને આક્રમણકારી સેના સામે અથડામણ થઈ.
આ જ ઇતિહાસમાં કાનજી વાજા નામના યોદ્ધાના યુદ્ધમાં મૃત્યુનો ઉલ્લેખ પણ છે. ગોપનાથની ધરતી પર આ રીતે બે એકદમ જુદાં દૃશ્યો એકબીજાની પાછળ ઊભાં થાય છે. થોડા સમય પહેલાં સુધી જ્યાં ભક્તિના પદો ગુંજતા હતાં, ત્યાં હવે ઘોડાની ટાપો સંભળાય છે. જ્યાં નરસૈંયો મશાલ પકડીને કૃષ્ણનો રાસ જોઈ રહ્યો હતો, ત્યાં હવે કોઈ વીર શિવાલય તરફ આવતી સેનાની સામે ઊભો છે. આ વિરોધાભાસ ગોપનાથના ઇતિહાસને માત્ર રાજકીય બનાવતો નથી, તે બતાવે છે કે તીર્થ કોઈ નિર્જીવ મકાન નથી. તેની સાથે માણસનું જીવન અને સ્વાભિમાન પણ જોડાયેલું હોય છે.
પાળિયાઓએ જે વાત ભૂલવા દીધી નહીં
સોળમી સદી સુધી પહોંચતાં આ સંઘર્ષની યાદ વધુ કઠોર બને છે. ગોપનાથ પર ઇસ્લામી આક્રમણો થયાં અને મંદિરની રક્ષા માટે સ્થાનિક હિંદુઓ તથા ઝાંઝમેરના રાઠોડોએ પ્રતિકાર કર્યો હોવાની સ્થાનિક ઐતિહાસિક સ્મૃતિ છે. ભીષણ યુદ્ધમાં અનેક લોકો માર્યા ગયા અને તેમની સ્મૃતિ પાળિયાઓમાં રહી ગઈ.
ગોપનાથ અને ઝાંઝમેરની આસપાસ આજે પણ આવા પાળિયા જોવા મળે છે. આ પાળિયાઓને માત્ર સ્મારક તરીકે જોવાથી વાત અધૂરી રહી જાય છે. પાળિયો એ છેલ્લું વાક્ય છે, એ માણસનું, જેનું નામ કદાચ હવે કોઈને યાદ નથી, પરંતુ જેના મૃત્યુએ કોઈ મંદિર, કોઈ ગામ, કોઈ કુટુંબ અથવા કોઈ માન્યતાને બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. પથ્થર પર ઊભેલી આ આકૃતિઓ સામે સદીઓ જૂનું યુદ્ધ અચાનક માણસોના ચહેરા ધારણ કરે છે. કોઈ ઘોડા પર હશે, કોઈ પગપાળા હશે, કોઈને ખબર હશે કે સામેની સેના કેટલી મોટી છે, કોઈને નહીં હોય. પરંતુ ગોપનાથ તરફ આવતી તલવાર સામે તેઓ ઊભા રહ્યા હતા, એટલું જ તેમની સ્મૃતિને જીવતું રાખવા પૂરતું છે.
મંદિરનો વિનાશ થયો હશે, તેની રચના બદલાઈ હશે, પરંતુ ગોપનાથની આરાધના અટકી નહીં. પછીના સમયમાં રાજપીપળાના ગોહિલ રાજવી પરિવાર દ્વારા મંદિરના પુનઃનિર્માણ સાથે તેનું નામ જોડાય છે. આ પુનઃનિર્માણને માત્ર ઇમારત ફરી ઊભી કરવાની ઘટના તરીકે જોવી ન જોઈએ. મંદિર તૂટે ત્યારે સૌથી પહેલાં પથ્થર તૂટે છે, પરંતુ મંદિર ત્યારે જ ખરેખર નાશ પામે જ્યારે તેની સામે દીવો પ્રગટાવનાર કોઈ ન રહે. ગોપનાથમાં દીવો ફરી પ્રગટ્યો. ઘંટ ફરી વાગ્યો. ભક્તો ફરી આવ્યા. ધજા ફરી ચઢી અને સમયની ધૂળ નીચે દટાઈ જવાની જગ્યાએ ગોપનાથ ફરી લોકોના જીવનમાં પાછું આવ્યું.
આજે પણ દરિયાની સામે એ જ ગોપનાથ ઊભું છે
આજે મંદિરના શિખર પર સફેદ ધજા ફરકે છે, તેથી સ્થાનિક લોકો મહાદેવને ‘ધોળી ધજાવાળા દેવ’ પણ કહે છે. મંદિરની અંદરની કોતરણીમાં રાસલીલા છે, પ્રાચીન મૂર્તિઓ છે, ગર્ભગૃહમાં મહાદેવ છે અને બહાર દરિયાની પાળે નરસિંહ મહેતાની પ્રતિમા ઊભી છે. મૂળ શિવલિંગ જમીનની નીચે હોવાની માન્યતા પણ અહીં પ્રચલિત છે. મંદિરના પરિસરમાં પ્રાચીન ગુફા હોવાની સ્મૃતિ છે અને બે ટ્રસ્ટો દ્વારા મંદિરની વ્યવસ્થા સાથે ભોજનાલય તથા યાત્રાળુઓ માટેની સેવાઓ ચલાવવામાં આવે છે. આ બધું મળીને ગોપનાથને કોઈ ભૂતકાળમાં બંધ પડેલું સ્મારક બનવા દેતું નથી. અહીં આજેય સવાર થાય છે, આરતી થાય છે, ભક્ત આવે છે, પ્રસાદ બને છે અને દરિયા સામે બેઠેલો માણસ પોતાની અંદરના અવાજને સાંભળે છે.
ગોપનાથની સૌથી રસપ્રદ વાત કદાચ એ નથી કે અહીં કેટલાં વર્ષ જૂનું મંદિર છે કે કેટલી જમીન દાનમાં મળી હતી. તેની સાચી વિશિષ્ટતા એ છે કે એક જ ભૂમિએ અતીતના અનેક ચહેરા જોયા છે.
અહીં એક યુવાન નરસિંહ ઘર છોડીને આવ્યો હતો. અહીં તેણે શિવને પામ્યા અને શિવ પાસેથી કૃષ્ણને માગ્યા. અહીં તેની આંખ સામે રાસલીલા રમાઈ. અહીં મશાલની જ્યોત હાથ સુધી આવી અને ભક્તને ખબર ન પડી. અહીંથી તેની વાણીનો સ્વર ગુજરાતના લોકજીવનમાં ફેલાયો. પછી રાજવીઓ આવ્યા. શિલાલેખ ઊભો થયો. આક્રમણકારો આવ્યા. તલવારો અથડાઈ. માણસો પડ્યા. પાળિયા ઊભા થયા. મંદિરને ઘા પડ્યા. ફરી તે ઊભું થયું અને આ બધાની વચ્ચે દરિયો સતત પોતાની ભાષામાં બોલતો રહ્યો.
એ જ કારણ છે કે ગોપનાથને સમજવા માટે માત્ર મંદિરના ગર્ભગૃહમાં જઈને પાછા આવી જવું પૂરતું નથી. મંદિરની બહાર થોડું ઊભા રહેવું પડે. સમુદ્ર તરફ જોવું પડે. પાળિયા તરફ નજર માંડવી પડે. પથ્થરમાં કોતરાયેલી રાસલીલા તરફ નજર દોડાવવી પડે. નરસિંહ મહેતાની પ્રતિમા સામે થોભવું પડે. પછી ધીમે-ધીમે સમજાય કે આ જગ્યાએ સમય એક સીધી રેખા બનીને પસાર થયો નથી. તે સ્તર ઉપર સ્તર ચઢતો ગયો છે. એક સ્તરમાં નરસૈયાની ભક્તિ છે, બીજા સ્તરમાં રાજવીઓનું રક્ષણ, ત્રીજામાં યુદ્ધ અને બલિદાન, ચોથામાં પુનઃનિર્માણ અને પાંચમા સ્તરમાં આજની જીવંત આસ્થા.
શ્રાવણના આ પ્રથમ સોમવારે ગોપનાથમાં કોઈ ભક્ત મહાદેવને જળ ચઢાવશે. કદાચ કોઈ નરસિંહ મહેતાનું પ્રભાતિયું ગાશે. કદાચ કોઈ બાળક મંદિરની છત પર કોતરાયેલી રાસલીલા તરફ આંગળી કરીને પ્રશ્ન પૂછશે. કદાચ કોઈ વૃદ્ધ પાળિયાની સામે થોભશે અને કદાચ કોઈ યુવાન દરિયાની સામે બેસીને માત્ર મોજાં સાંભળશે. એ બધાને ખબર હોય કે ન હોય, પરંતુ તેઓ જે જગ્યાએ બેઠા છે તેની નીચે સદીઓનો સમય છે.
નરસૈંયાની મશાલની જ્યોત કદાચ હવે ક્યાંય દેખાતી નથી. તે રાત પણ પાછી આવવાની નથી. એ મશાલ પકડીને ઊભેલો માણસ પણ નથી. પરંતુ ગોપનાથના પથ્થરોમાં એ ક્ષણનું કંઈક હજુ બચ્યું છે, કૃષ્ણની રાસલીલા તરફ એકાગ્ર થયેલી આંખો, હાથ સુધી આવી પહોંચેલી જ્વાળા અને શરીરની પીડા કરતાં વિશાળ થઈ ગયેલી ભક્તિ. બીજી બાજુ એ જ પથ્થરોમાં એવા માણસોની સ્મૃતિ છે જેમણે પોતાની પીડા ટાળી નહોતી, પરંતુ તેને સ્વીકારી હતી. એકે મશાલથી હાથ દાઝવા દીધો, બીજાએ તલવાર સામે છાતી ધરી. બંનેની વચ્ચે સદીઓ છે, પરંતુ ગોપનાથ બંનેને એક જ સ્મૃતિમાં રાખે છે.
…અને કદાચ આ જ ગોપનાથની સાચી ઓળખ છે. અહીં મહાદેવ બિરાજે છે, પણ તેમની પાસે આવનારને કૃષ્ણની રાસલીલા પણ મળે છે. અહીં નરસૈંયાની કવિતા છે, પણ તેની બાજુમાં વીરોના અમર પાળિયા પણ છે. અહીં દરિયો છે, જે કશું જ સાચવી રાખતો નથી, છતાં તેની સામે ઊભેલું મંદિર જાણે સદીઓની દરેક વાત પોતાની અંદર સાચવીને બેઠું છે.
મોજાં આવે છે, ખડકો સાથે અથડાય છે અને પાછાં વળી જાય છે. ધોળી ધજા પવનમાં ફરકે છે. ગર્ભગૃહમાં દીવો બળે છે અને ગોપનાથ, જેને નરસૈયાંએ એક વખત મહાદેવના એકાંતમાં શોધ્યું હતું, આજે પણ એ જ રીતે ઊભું છે, પોતાની અંદર એક રાતની રાસલીલા, એક સળગતી મશાલ, અનેક પદોના સ્વર, યુદ્ધમાં પડેલા વીરોની સ્મૃતિ અને સદીઓથી અખંડ ચાલતી ભક્તિ લઈને.
ભાગ 1 અહીં વાંચો: ગોપનાથથી ગુજરાતી સાહિત્ય સુધી: જ્યાં નરસિંહ મહેતાની ભક્તિને મળ્યો કૃષ્ણના રાસનો રંગ
