NCERTએ સોમવારે (23 ફેબ્રુઆરી) ધોરણ 8નું નવું સામાજિક વિજ્ઞાનનું પાઠ્યપુસ્તક જાહેર કર્યું છે. આ પુસ્તકમાં પહેલી વખત ન્યાયપાલિકા સાથે જોડાયેલા પડકારો, ખાસ કરીને ભ્રષ્ટાચાર અને લાંબા સમયથી બાકી રહેલા કેસોની સમસ્યાને વિસ્તારથી સામેલ કરવામાં આવી છે. આ ફેરફાર રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 અને નવા રાષ્ટ્રીય પાઠ્યચર્યાના માળખા હેઠળ કરવામાં આવ્યો છે.
નવા પુસ્તકના અધ્યાય ‘આપણાં સમાજમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા’માં સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાય વ્યવસ્થાને અનેક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. તેમાં ‘ન્યાયપાલિકાના વિવિધ સ્તરે ભ્રષ્ટાચાર’ અને ‘ભારે બેકલોગ’ને મુખ્ય સમસ્યાઓ તરીકે ગણવામાં આવી છે. પુસ્તકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયાઓ, પૂરતી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશોની અછત અને નબળું આધારભૂત માળખું લાંબા સમયથી બાકી રહેલા કેસોનું મુખ્ય કારણ છે.
આંકડા અનુસાર સુપ્રીમ કોર્ટમાં લગભગ 81 હજાર કેસ બાકી છે, જ્યારે હાઇકોર્ટમાં આશરે 62 લાખ 40 હજાર કેસ અને જિલ્લા તથા અન્ય કોર્ટમાં લગભગ 4 કરોડ 70 લાખ કેસ સુનાવણીની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
જૂના પુસ્તકમાંથી શું બદલાયું?
પહેલાંના પુસ્તકોમાં ન્યાયપાલિકાની રચના, તેની સ્વતંત્રતા અને અદાલતોની ભૂમિકા વિશે માહિતી આપવામાં આવતી હતી, પરંતુ ભ્રષ્ટાચારનો ઉલ્લેખ નહોતો. જોકે જૂના પુસ્તકમાં એ જરૂર કહેવામાં આવ્યું હતું કે કેસોના નિર્ણયમાં વિલંબ સામાન્ય લોકો માટે મોટી સમસ્યા છે અને ‘ન્યાયમાં વિલંબ, ન્યાયથી વંચિત થવું છે’ જેવી કહેવતનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. નવા પુસ્તકમાં આ મુદ્દાઓને વધુ સ્પષ્ટ અને વિસ્તારથી સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
જવાબદારી અને ફરિયાદની વ્યવસ્થા
નવા પુસ્તકમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયાધીશ આચારસંહિતાથી બંધાયેલા હોય છે અને તેમના આચરણને નિયંત્રિત કરવા માટે આંતરિક વ્યવસ્થા છે. ફરિયાદ નોંધાવવા માટે ‘સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રિડ્રેસ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ’નો (CPGRAMS) ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પુસ્તક અનુસાર વર્ષ 2017થી 2021 વચ્ચે 1,600થી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી.
તેમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે ગંભીર આરોપોના કિસ્સામાં સંસદ મહાભિયોગ પ્રસ્તાવ દ્વારા કોઈ ન્યાયાધીશને પદ પરથી હટાવી શકે છે, પરંતુ તે માટે યોગ્ય તપાસ અને સંબંધિત ન્યાયાધીશને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવી જરૂરી છે.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર પુસ્તકમાં જુલાઈ 2025માં આપેલા એક નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ છે, જેમાં પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) બીઆર ગવઈએ કહ્યું હતું કે ન્યાયપાલિકાની અંદર ભ્રષ્ટાચાર અને કદાચારની ઘટનાઓ સામે આવી છે, જે જનતાના વિશ્વાસને અસર કરે છે.
તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે પારદર્શી અને ઝડપી કાર્યવાહી દ્વારા જ ન્યાય વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ ફરી મજબૂત કરી શકાય છે અને પારદર્શિતા તથા જવાબદારી લોકશાહીની મૂળ વિશેષતાઓ છે.
ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ અને IT એક્ટના ઉદાહરણો
અધ્યાયમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચર્ચા માટે બે ઉદાહરણો પણ આપવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ ઉદાહરણ ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ યોજનાનું છે, જેને 2018માં સરકારે રાજકીય પક્ષોને બોન્ડ આપવાની વ્યવસ્થા તરીકે શરૂ કરી હતી. પછી સુપ્રીમ કોર્ટે તેને ગેરબંધારણીય ગણાવીને કહ્યું હતું કે મતદાતાઓને એ જાણવાનો અધિકાર છે કે રાજકીય પક્ષોને ધન કોણ આપી રહ્યું છે.
બીજું ઉદાહરણ સૂચના પ્રૌદ્યોગિકી અધિનિયમમાં ઉમેરાયેલા એક પ્રાવધાનનું છે, જેના અંતર્ગત સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ માટે જેલની સજાની જોગવાઈ હતી. વર્ષ 2015માં એક કાયદા વિદ્યાર્થી દ્વારા પડકાર આપવામાં આવ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે તેને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વિરુદ્ધ ગણાવીને રદ કરી દીધો હતો.
