વૈશ્વિક ભાષાઓની જનની સંસ્કૃત, પ્રાચીન ગ્રંથોથી શાશ્વત તત્વજ્ઞાન સુધી: વાંચો તેને પુનર્જીવિત કરવાના મોદી સરકારના પ્રયાસો વિશે

આપણે શ્રાવણી પૂર્ણિમા, ભાઈ-બહેનના સંબંધની પવિત્રતા દર્શાવતો ઉત્સવ રક્ષાબંધન ઉજવ્યો, એની સાથે અન્ય એક વિશેષ દિવસ પણ હતો એ છે વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસ. આ દિવસ ભારતની પ્રાચીન અને સમૃદ્ધ ભાષા સંસ્કૃતના ગૌરવને યાદ કરવાનો અને તેના પ્રચાર-પ્રસારનો અવસર છે. તેના મહત્વને ધ્યાનમાં રાખી ગુજરાત સરકાર 6થી 12 ઑગસ્ટ સુધી સંસ્કૃત સપ્તાહ ઉજવી રહી છે. સંસ્કૃત એ માત્ર એક ભાષા નથી, પરંતુ ભારતની સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક, વૈદિક અને વૈજ્ઞાનિક ધરોહરનું જીવંત અને સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રતીક છે.

એવું કહેવાય છે કે પ્રાચીન સમયમાં આજ ના જ દિવસે ગુરુકુળોમાં નવા અભ્યાસક્રમની શરૂઆત કરવામાં આવતી હતી. શ્રાવણી પૂર્ણિમાના દિવસે વિદ્યાર્થીઓનો ઉપનયન સંસ્કાર એટલે કે યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરવામાં આવતો. વિદ્યાર્થીઓ જનોઈ ધારણ કરતા અને ગુરુકુળમાં અભ્યાસાર્થે જતા. જે વિદ્યાર્થીઓ ગુરુકુળમાં જ હોય તેઓ માટે આજના દિવસથી નવા શિક્ષણ વર્ષનો પ્રારંભ થતો. તેથી શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાના દિવસે જ સંસ્કૃત દિવસની ઉજવણી કરવી એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું. વર્ષ 1969માં ભારત સરકાર (શિક્ષણ મંત્રાલય) દ્વારા આ દિવસની ઉજવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો બંને સ્તરે ‘સંસ્કૃત દિન’ તરીકે ઉજવણી કરવાની કામગીરી શરૂ કરી.

સંસ્કૃતનું ઐતિહાસિક મહત્વ

સંસ્કૃત વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન ભાષાઓમાંની એક છે, જેનો ઉદ્ભવ લગભગ હજારો વર્ષ પહેલાં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. કેટલાક વિદ્વાનો દાવો કરે છે કે વૈદિક સાહિત્યના આધારે સંસ્કૃતનો ઉપયોગ 10,000 વર્ષથી પણ વધુ સમયથી થતો આવે છે. વૈદિકકાળ દરમિયાન સંસ્કૃત ભારતની મુખ્ય ભાષા હતી, જેમાં ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ જેવા વેદોની રચના થઈ. ઋગ્વેદ, જે વિશ્વનો સૌથી પ્રાચીન લિખિત ગ્રંથ માનવામાં આવે છે, તે પણ સંસ્કૃતમાં જ રચાયેલો છે.

સંસ્કૃત ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષા કુળની જનની માનવામાં આવે છે, જેના કારણે ગ્રીક, લેટિન, અને આધુનિક યુરોપીય ભાષાઓ જેવી કે અંગ્રેજી, જર્મન અને ફ્રેન્ચ વગેરે સંસ્કૃત સાથે સમાનતા ધરાવે છે. આ ભાષા ભારતની ઘણી આધુનિક ભાષાઓ જેવી કે હિન્દી, ગુજરાતી, મરાઠી, બંગાળી અને તમિલની પણ જનની ગણાય છે.

સંસ્કૃતને ઘણી ભાષાઓની જનની એટલે ગણવામાં આવે છે, કારણ કે તેના શબ્દો અને વ્યાકરણે ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષાઓના વિકાસમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, અંગ્રેજી શબ્દો જેવા કે ‘Mother’ જેને સંસ્કૃતમાં मातृ, ‘Brother’ सहोदर કે भ्राता, અને ‘Path’ पथ સંસ્કૃત શબ્દો સાથે સમાનતા ધરાવે છે.

પાણિનિનું વ્યાકરણ (અષ્ટાધ્યાયી), જે ઈ.સ. પૂર્વે 4થી સદીમાં રચાયું, સંસ્કૃતની વ્યાકરણિક વ્યવસ્થાને વૈજ્ઞાનિકરૂપ આપે છે. આ વ્યાકરણ આજે પણ ભાષાશાસ્ત્રના અભ્યાસમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. સંસ્કૃતનો ઉપયોગ ફક્ત ધાર્મિક ગ્રંથો સુધી મર્યાદિત ન હતો. તે શિક્ષણ, વિજ્ઞાન, દર્શન, સાહિત્ય અને રાજકીય વહીવટની ભાષા હતી. પ્રાચીન ભારતના ગુરુકુળોમાં સંસ્કૃત શિક્ષણનું મુખ્ય માધ્યમ હતું અને તેના દ્વારા જ્ઞાનનું સંચારણ થતું હતું.

સંસ્કૃતનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ

સંસ્કૃત ભારતની સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનું હૃદય છે. તેને ‘દેવવાણી’ અથવા ‘દેવોની ભાષા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વૈદિક સાહિત્યના ઘણા મહત્વના ગ્રંથો જેવા કે 4 વેદ, 108 ઉપનિષદ, 18 પુરાણ, વિશ્વનું આદિકાવ્ય ‘રામાયણ’, વિશ્વનું સૌથી મોટું કાવ્ય ‘મહાભારત’, વિશ્વનું સર્વશ્રેષ્ઠ તત્વજ્ઞાન ‘ગીતા’ પણ સંસ્કૃતમાં જ રચાયેલ છે. તે ભારતની નૈતિક અને આધ્યાત્મિક ચેતનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

કાલિદાસની રચનાઓ જેવી કે અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ્, મેઘદૂતમ્ અને ઋતુસંહારમ્ સંસ્કૃત સાહિત્યની સૌંદર્યાત્મક અને કાવ્યાત્મક શ્રેષ્ઠતાનું ઉદાહરણ છે. આ રચનાઓએ ન માત્ર ભારતીય સાહિત્યને સમૃદ્ધ કર્યું, પરંતુ વૈશ્વિક સાહિત્ય પર પણ ઊંડી અસર કરી. સંસ્કૃતમાં લખાયેલ સૂત્ર જેવા કે वसुधैव कुटुम्बकम् (વસુધૈવ કુટુંબકમ્, એટલે કે આખું વિશ્વ એક કુટુંબ છે), सर्वे भवन्तु सुखिन: (વિશ્વના બધા જ લોકો સુખી રહો) અને अहिंसा परमो धर्मः (અહિંસા પરમ ધર્મ છે) વૈશ્વિક નીતિશાસ્ત્ર અને માનવતાનો સંદેશ આપે છે.

સંસ્કૃતે ભારતની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ અને પ્રદેશોને એક સૂત્રમાં જોડવાનું કામ કર્યું છે. દેશના વિવિધ ભાગોમાં ફેલાયેલા ગુરુકુળો, મઠો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ સંસ્કૃતને શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિના માધ્યમ તરીકે અપનાવી, જેના દ્વારા ભારતની એકતાનો આધાર મજબૂત થયો. આજે પણ સંસ્કૃત ભારતના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.

સંસ્કૃતનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ

સંસ્કૃત એ માત્ર ધાર્મિક અને સાહિત્યિક ભાષા નથી, પરંતુ તેનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ પણ અનન્ય છે. પાણિનિનું વ્યાકરણ (અષ્ટાધ્યાયી) એ ભાષાને વૈજ્ઞાનિક રીતે વ્યવસ્થિત કરવાનું પ્રથમ ઉદાહરણ છે, જે આજે પણ ભાષાશાસ્ત્રના અભ્યાસનો આધારસ્તંભ છે. આ વ્યાકરણની ચોકસાઈ અને નિયમબદ્ધતા એટલી ઉચ્ચ કક્ષાની છે કે તે આધુનિક કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) માટે પણ ઉપયોગી ગણાય છે.

પાણિનિનું વ્યાકરણ

પાણિનિનું અષ્ટાધ્યાયી એ વિશ્વનો પ્રથમ વ્યાકરણ ગ્રંથ છે, જેમાં લગભગ 4000 સૂત્રો દ્વારા સંસ્કૃતની રચનાને વ્યવસ્થિત કરવામાં આવી છે. આ સૂત્રો એટલા ચોક્કસ છે કે તે આધુનિક ગણિતીય અને કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ ભાષાઓ સાથે સરખાવી શકાય છે.

શબ્દોની ચોકસાઈ

સંસ્કૃતમાં શબ્દોનું ઉચ્ચારણ અને લેખન એકસમાન હોય છે, જેના કારણે તેમાં અસ્પષ્ટતા નથી. ઉદાહરણ તરીકે, અંગ્રેજીમાં ‘Read’ શબ્દના બે અલગ-અલગ ઉચ્ચારણો (વર્તમાન અને ભૂતકાળ) હોય છે, પરંતુ સંસ્કૃતમાં આવી અસંગતતા નથી. આ લક્ષણ તેને નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (NLP) અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ માટે આદર્શ બનાવે છે. આ સિવાય અગ્નિ, પાણી, ઘોડો વગેરે શબ્દોના સંસ્કૃતમાં 50થી વધુ સમાનર્થી શબ્દો છે.

કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનમાં ઉપયોગ

1985માં NASAના વૈજ્ઞાનિક રિક બ્રિગ્સે એક પેપરમાં જણાવ્યું હતું કે સંસ્કૃતનું વ્યાકરણ અને શબ્દનિર્માણ કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ માટે અનુકૂળ છે. સંસ્કૃતની ચોકસાઈને કારણે તેને ‘મશીન લર્નિંગ’ અને ‘ટોકિંગ લેંગ્વેજ’ માટે ઉપયોગી ગણવામાં આવે છે।

વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો ખજાનો

સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર, આયુર્વેદ અને વાસ્તુશાસ્ત્રનું વિશાળ જ્ઞાન સમાયેલું છે. આર્યભટ્ટના આર્યભટ્ટીયમ્માં પાયની (π) ગણતરી અને પૃથ્વીની ગોળાકારતા વિશે વર્ણન જોવા મળે છે, જે આધુનિક ખગોળશાસ્ત્રનો આધાર સમાન છે. ચરકસંહિતા અને સુશ્રુતસંહિતા જેવા ગ્રંથોમાં આયુર્વેદ અને શસ્ત્રક્રિયાનું જ્ઞાન સમાયેલું છે, જે આધુનિક ચિકિત્સાશાસ્ત્ર સાથે સુસંગત છે.

વિશ્વનું શ્રેષ્ઠ તત્વજ્ઞાન સંસ્કૃતમાં

ભગવદ્ ગીતા, જે સંસ્કૃતમાં રચાયેલ છે, વિશ્વનો સર્વશ્રેષ્ઠ તાત્વિક ગ્રંથ ગણાય છે. આ ગ્રંથમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને જીવન, ધર્મ, કર્મ અને મોક્ષના માર્ગ વિશે ઉપદેશ આપે છે. ગીતાના સૂત્રો, જેવા કે कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन (તારે કર્મ કરવાનો છે, પરંતુ ફળની આશા ન રાખવી), વૈશ્વિક સ્તરે ફિલસૂફી અને જીવનશૈલીનો આધાર બન્યા છે.

જ્યારે અમેરિકન વૈજ્ઞાનિક જે. રોબર્ટ ઓપનહાઈમરે 1945માં પ્રથમ અણુબૉમ્બનું પરીક્ષણ કર્યું, ત્યારે તેમણે ભગવદ્ ગીતાના શ્લોકનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો: कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रबृद्धो (હું કાળ છું, વિશ્વનો નાશ કરનાર). ઓપનહાઈમરના ડેસ્ક પર સંસ્કૃતમાં લખાયેલી ભગવદ્ ગીતા હતી, જે દર્શાવે છે કે આ ગ્રંથનું તત્વજ્ઞાન આધુનિક વૈજ્ઞાનિકોને પણ પ્રેરણા આપે છે. ગીતાનું તત્વજ્ઞાન જીવનના દરેક પાસાને સ્પર્શે છે અને તેના સંદેશો આજે પણ વૈશ્વિક સ્તરે સુસંગત છે.

સંસ્કૃતનો વૈશ્વિક વ્યાપ

સંસ્કૃત એ ભારતની સીમાઓને વટાવીને વૈશ્વિક સ્તરે પણ પોતાનો પ્રભાવ ફેલાવી રહી છે. વિશ્વના અનેક દેશો, જેવા કે યુરોપ, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં સંસ્કૃતનો અભ્યાસ અને સંશોધન થઈ રહ્યું છે. ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી, હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઑફ પેરિસ, યુનિવર્સિટી ઑફ ટોરન્ટો, યુનિવર્સિટી ઑફ ટોક્યો અને જર્મનીની હાઈડેલબર્ગ યુનિવર્સિટી જેવી સંસ્થાઓમાં સંસ્કૃત વિભાગો છે, જેમાં વેદ, ઉપનિષદો અને ગીતાનો અભ્યાસ થાય છે.

દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં પણ મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા, કેમ્બોડિયા વગેરેમાં ઐતિહાસિક સંસ્કૃત શિલાલેખો અને શાસ્ત્રનો પ્રસાર જોવા મળે છે. RSSના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે તાજેતરમાં જ નાગપુરમાં એક કાર્યક્રમ દરમિયાન કહ્યું હતું કે, “To know Sanskrit is to know India… It is the source of all Indian languages… (સંસ્કૃત જાણવું એટલે ભારતને જાણવું… તે બધી ભારતીય ભાષાઓનું ઉદ્ગમ સ્થાન છે…) ”. આ ઉપરાંત મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે કહ્યું હતું કે, એક જાપાનની યાત્રામાં તેમણે જોયું કે બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ સંસ્કૃત શ્લોકોનું  ગાન કરી રહ્યા હતા.

મોદી સરકારના સંસ્કૃત પ્રોત્સાહનના પ્રયાસો

2014માં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર સત્તામાં આવ્યા પછી સંસ્કૃત ભાષાને પુનર્જીવિત કરવા અને તેને આધુનિક સમયમાં સુસંગત બનાવવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. આ પ્રયાસોમાં શિક્ષણ, સંશોધન, ડિજિટલાઇઝેશન અને વૈશ્વિક પ્રચારનો સમાવેશ થાય છે. નીચે આ પ્રયાસોની વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી છે:

કેન્દ્રીય સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના

મોદી સરકારે 2020માં Central Sanskrit Universities Act પસાર કરીને ત્રણ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીઓને કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો આપ્યો: 

• રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃત સંસ્થાન, નવી દિલ્હી
• શ્રી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠ, નવી દિલ્હી
• રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃત વિદ્યાપીઠ, તિરુપતિ

આ યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા સંસ્કૃતનું આધુનિક શિક્ષણ, સંશોધન અને ટેકનોલોજી સાથેનું સંકલન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને સંસ્કૃતના પરંપરાગત અભ્યાસ ઉપરાંત આધુનિક વિષયો જેવા કે કોમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન, યોગ અને આયુર્વેદનું શિક્ષણ પણ આપવામાં આવે છે.

સંસ્કૃત લર્નિંગ સેન્ટર્સ અને શિક્ષણનો વિસ્તાર

સરકારે દેશભરમાં સંસ્કૃત લર્નિંગ સેન્ટર્સની સ્થાપના કરી છે, જે યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓને સંસ્કૃત શીખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 હેઠળ સંસ્કૃતને શાળાઓ અને કોલેજોમાં વૈકલ્પિક ભાષા તરીકે શીખવવાની હિમાયત કરવામાં આવી છે. આ નીતિમાં સંસ્કૃતને ત્રણ ભાષાઓના ફોર્મ્યુલામાં સામેલ કરવાનો ઉલ્લેખ છે, જેનાથી વિદ્યાર્થીઓને પ્રાચીન ભાષાના અભ્યાસની તક મળે.

સંસ્કૃત વિદ્વાનોને અનુદાન અને સન્માન

સરકારે સંસ્કૃત વિદ્વાનો, શિક્ષકો અને સંશોધકોને આર્થિક સહાય અને સન્માન આપવાની યોજનાઓ શરૂ કરી છે. મહર્ષિ બદ્રાયણ વ્યાસ સન્માન (Maharshi Badrayan Vyas Samman) જેવા પુરસ્કારો દ્વારા યુવા સંસ્કૃત વિદ્વાનોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સંસ્કૃત શિક્ષકોની નિમણૂક અને તાલીમ માટે ખાસ યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

જ્ઞાન ભારતમ્ મિશન અને ડિજિટલાઇઝેશન

જ્ઞાન ભારતમ્ મિશન હેઠળ સંસ્કૃતના પ્રાચીન હસ્તપ્રતોનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રયાસથી વેદો, ઉપનિષદો, પુરાણો અને અન્ય ગ્રંથોનું જતન થઈ રહ્યું છે અને તે વૈશ્વિક સ્તરે સુલભ બની રહ્યા છે. નેશનલ મિશન ફોર મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ (National Mission for Manuscripts NMM) દ્વારા લાખો સંસ્કૃત હસ્તપ્રતોનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ગુજરાતની સંસ્થાઓ પણ સામેલ છે.

વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસ અને સંસ્કૃત સપ્તાહ

મોદી સરકારે 2015થી વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસની ઉજવણીને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. આ દિવસે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંસ્કૃત વિદ્વાનો અને સામાન્ય જનતા દ્વારા વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાય છે, જેમાં સંસ્કૃત શ્લોકોનું પઠન, સંભાષણ અને સાહિત્યિક ચર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાતમાં 6 ઑગસ્ટથી સંસ્કૃત ગૌરવ યાત્રા, સંભાષણ દિવસ અને સાહિત્ય દિવસ જેવા કાર્યક્રમો યોજાયા છે, જે રાજ્યના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં પૂર્ણ થયા છે.

વૈશ્વિક સ્તરે સંસ્કૃતનો પ્રચાર

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સંસ્કૃતને વૈશ્વિક ભાષા તરીકે પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેકવિધ પગલાં લીધાં છે. તેમણે વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસ નિમિત્તે શુભેચ્છા સંદેશો આપીને લોકોને સંસ્કૃત શીખવા અને તેના જ્ઞાનને ફેલાવવા માટે પ્રેરણા આપી છે. વિદેશોમાં ભારતીય સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રો (ICCR) દ્વારા સંસ્કૃત શિક્ષણ અને કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેનાથી વિશ્વભરમાં સંસ્કૃત પ્રત્યે રસ વધી રહ્યો છે.

ગુજરાતમાં સંસ્કૃતનું યોગદાન

ગુજરાતમાં સંસ્કૃતનું વિશેષ મહત્વ રહ્યું છે. સોમનાથ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી, વેરાવળ, ગુજરાતની અગ્રણી સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે સંસ્કૃતના શિક્ષણ, સંશોધન અને પ્રચારમાં મહત્વનું યોગદાન આપે છે. આ યુનિવર્સિટીમાં વેદ, વ્યાકરણ, જ્યોતિષ અને દર્શન જેવા વિષયોનું ઊંડાણપૂર્વક અધ્યયન થાય છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસ નિમિત્તે યોજાતી સંસ્કૃત ગૌરવ યાત્રા અને અન્ય કાર્યક્રમો રાજ્યમાં સંસ્કૃતની લોકપ્રિયતા વધારવામાં મદદરૂપ થઈ રહ્યા છે.

સંસ્કૃત એ ભારતની આત્મા સમાન છે, જે ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને વૈજ્ઞાનિક રીતે અમૂલ્ય વારસો ધરાવે છે. વિશ્વ સંસ્કૃત દિવસ આ ભાષાના મહત્વને ઉજાગર કરવાનો અને નવી પેઢીને તેની સાથે જોડવાનો અવસર આપે છે. મોદી સરકારના પ્રયાસોએ સંસ્કૃતને નવું જીવન આપ્યું છે અને આજે વિશ્વભરમાં આ ભાષા પ્રત્યે રસ વધી રહ્યો છે. ગુજરાતમાં સંસ્કૃતનું વિશેષ સ્થાન છે અને સોમનાથ સંસ્કૃત યુનિવર્સિટી અને સંસ્કૃત ગૌરવ યાત્રા જેવા પ્રયાસો આ ભાષાને લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. સંસ્કૃતનું ગૌરવ જાળવવું અને તેને આધુનિક સમયમાં સુસંગત બનાવવું એ આપણા સૌની જવાબદારી છે.