ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસનાં કેટલાંક પાનાં એવાં છે, જે સદીઓ સુધી ધરતીના પડ નીચે દટાયેલાં રહ્યાં, પરંતુ તેમનું મહત્વ ક્યારેય સમાપ્ત થયું નહીં. સમય વીતતો ગયો, રાજસત્તાઓ બદલાતી ગઈ, નગરો ઉજ્જડ થયાં અને નવી વસાહતો વિકસી. છતાં, ક્યારેક ઈંટોના એક ખંડેરમાં, ક્યારેક પથ્થર પર કંડારાયેલી કોઈ મૂર્તિમાં તો ક્યારેક જમીનમાંથી બહાર આવતા અભિલેખમાં ભારતની પ્રાચીન સભ્યતાની ભવ્યતા ફરી પ્રગટ થતી રહી. છત્તીસગઢના મહાસમુંદ જિલ્લામાં મહાનદીના કિનારે વસેલું સિરપુર આવો જ એક વારસો છે. સદીઓ પહેલાં દક્ષિણ કોશલના રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક જીવનમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવતું આ નગર હમણાં ફરી ચર્ચામાં છે.
21 ઑક્ટોબરના રોજ સિરપુરના ‘સિરપુર કલ્ચરલ એન્ડ આર્કિયોલોજિકલ લેન્ડસ્કેપ’ને યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મળ્યું છે. ભારતના આ પ્રાચીન નગરને વૈશ્વિક વારસા તરીકે ઓળખ અપાવવાની દિશામાં આ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. હાલમાં આ બધી બાબતોએ સિરપુર તરફ ફરી ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સવાલ એ છે કે મહાનદીના કિનારે વસેલા આ નગરમાં એવું શું છે, જેને વિશ્વ સમક્ષ ભારતની સાંસ્કૃતિક ધરોહર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે?
જવાબ માત્ર એક મંદિર કે એક રાજવંશમાં મળતો નથી. સિરપુરની વિશેષતા તેના સમગ્ર ઐતિહાસિક પરિદૃશ્યમાં છે. અહીં સનાતન પરંપરાનાં ભવ્ય મંદિરો છે, બૌદ્ધ વિહારોના અવશેષો છે, જૈન પરંપરાના પુરાવા છે, રાજકીય અને રહેણાકીય માળખાં છે અને પ્રાચીન નગરજીવનની ઝલક આપતા અવશેષો પણ છે. પાંચમીથી બારમી સદી વચ્ચેના વિવિધ સમયખંડોમાં વિકસેલું આ નગર સ્થાપત્ય, ધાર્મિક જીવન, વેપાર અને જ્ઞાનપરંપરાના પરસ્પર જોડાયેલા ઇતિહાસને ઉજાગર કરે છે. સિરપુરને સમજવું એટલે ભારતની એ સર્જનશીલ સભ્યતાના એક પ્રકરણમાં પ્રવેશવું, જેમાં નગરો માત્ર વસવાટનાં સ્થળો નહોતાં, પરંતુ ધર્મ, કળા, જ્ઞાન અને રાજાશ્રયનાં કેન્દ્રો પણ હતાં.
મહાનદીના કિનારે વસેલું શ્રીપુર
આજે સિરપુર પહોંચીએ ત્યારે મહાનદીના કિનારે વસેલું શાંત નગર અને તેની આસપાસ ફેલાયેલું ગ્રામ્ય જીવન જોવા મળે છે. પરંતુ આ જ ભૂમિએ એક સમયે દક્ષિણ કોશલના રાજકીય જીવનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. પ્રાચીન અભિલેખો અને પુરાતત્વીય સંશોધનમાંથી મળતા સંકેતો અનુસાર શ્રીપુર તરીકે ઓળખાતું આ નગર શરભપુરીય અને ત્યારબાદ પાંડુવંશી શાસકોના સમયમાં વિકસ્યું. પાંડુવંશી શાસન દરમિયાન તેને રાજધાની તરીકે વિશેષ મહત્વ પ્રાપ્ત થયું. રાજધાની હોવાને કારણે અહીં રાજકીય વહીવટ, ધાર્મિક સંસ્થાઓ, વેપાર અને કારીગરી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓને વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ મળ્યું હતું.
મહાનદી આ નગરના જીવનનું મહત્વપૂર્ણ અંગ હતી. નદીના કિનારે આવેલી ફળદ્રુપ જમીન ખેતીને અનુકૂળ હતી. નદી અને તેની આસપાસના માર્ગોએ લોકો, માલસામાન અને વિચારોની અવરજવરને પણ સહાય કરી હશે. યુનેસ્કો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા સિરપુરના ઐતિહાસિક વર્ણનમાં નગરના વેપારી સંબંધો, નગરઆયોજન અને ધાર્મિક સ્થાપત્યોને એકબીજા સાથે જોડાયેલાં પરિબળો તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે. એટલે સિરપુરની ઓળખ માત્ર ધાર્મિક સ્થળ તરીકે નહીં, પરંતુ એક વિકસિત નગરસભ્યતા તરીકે પણ ઊભરી આવે છે.
પ્રાચીન નગરની ભવ્યતા સમજવા માટે તેના સૌથી મોટા મંદિરને જોવું પૂરતું નથી. નગરની રચના, રહેણાકનાં માળખાં, પાણીના સંચાલનનાં સાધનો, બજાર સાથે સંકળાયેલા અવશેષો અને વિવિધ ધાર્મિક કેન્દ્રોની સ્થિતિ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. સિરપુરના ઉત્ખનનોમાંથી મળેલા પુરાવા આ વ્યાપક ચિત્રના જુદા-જુદા ભાગો સામે લાવે છે. અહીં રાજસત્તા અને ધાર્મિક જીવનની સાથે સામાન્ય લોકોના વ્યવસાય, કારીગરી અને દૈનિક જીવનનાં સંકેતો પણ મળે છે.
આજે જે સ્થળે પ્રાચીન નગરના અવશેષો દેખાય છે, ત્યાં ક્યારેક કેટલાંય લોકોનું જીવન ધબકતું હશે. કોઈ કારીગર ઈંટો ઘડતો હશે, કોઈ શિલ્પી પથ્થરમાં આકાર કંડારતો હશે, વેપારીઓ પોતાની વસ્તુઓ લઈને આવતા હશે અને મંદિરો તથા વિહારોમાં ઉપાસના અને અભ્યાસની પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હશે. આ ચિત્રની દરેક બાબત સમાન પ્રમાણમાં ઐતિહાસિક રીતે પુનઃરચી શકાય તેમ નથી, પરંતુ સિરપુરમાંથી મળેલા સ્થાપત્યો અને પુરાતત્વીય સામગ્રી એટલું ચોક્કસ દર્શાવે છે કે આ નગર એક જીવંત અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતું કેન્દ્ર હતું.
શૈવ રાજાઓનો આશ્રય, બૌદ્ધ વિહારો અને જૈન પરંપરાનું સહઅસ્તિત્વ
સિરપુરના વૈભવને ઘડવામાં પાંડુવંશી શાસકોની ભૂમિકા વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. દક્ષિણ કોશલની રાજધાની તરીકે વિકસેલા આ નગરમાં શૈવ પરંપરામાં શ્રદ્ધા ધરાવતા રાજાઓએ શિવમંદિરો અને હિંદુ સ્થાપત્યને આશ્રય આપ્યો, પરંતુ તેમનો રાજાશ્રય એક જ ઉપાસના પરંપરા પૂરતો સીમિત રહ્યો નહોતો. મહાશિવગુપ્ત બાલાર્જુનના શાસનકાળમાં સિરપુરે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિનો વિશેષ વિકાસ જોયો.
તેમના સમય સાથે જોડાયેલા પુરાતત્વીય અવશેષો અને ઐતિહાસિક નોંધો અહીં હિંદુ મંદિરોની સાથે બૌદ્ધ વિહારોના નિર્માણ અને વિકાસની પણ સાક્ષી પૂરે છે. જૈન પરંપરાનાં સ્થાપત્યોના અવશેષો પણ આ નગરના વિશાળ ધાર્મિક પરિદૃશ્યનો ભાગ છે. રાજસત્તાના આશ્રય હેઠળ અલગ-અલગ પરંપરાઓનાં ધાર્મિક કેન્દ્રો, અભ્યાસનાં સ્થળો અને ઉપાસનાસ્થાનો એક જ નગરજીવનમાં વિકસ્યાં. મહાનદીના કિનારે વસેલું સિરપુર માત્ર રાજકીય સત્તાનું કેન્દ્ર નહોતું, પરંતુ સ્થાપત્ય, ઉપાસના, વિદ્યા અને વેપારના પરસ્પર જોડાયેલા પ્રવાહોથી સમૃદ્ધ બનેલું નગર હતું.
ઈંટોમાં કંડારાયેલી સનાતન સ્થાપત્યની ભવ્યતા
સિરપુરની ઓળખ સાથે સૌથી મજબૂતીથી જોડાયેલું સ્મારક છે લક્ષ્મણ મંદિર. સાતમી સદીનું આ મંદિર પ્રાચીન ભારતીય ઈંટ આધારિત મંદિરસ્થાપત્યનાં મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણોમાંનું એક છે. તેનું નામ સાંભળીને ભગવાન રામના અનુજ લક્ષ્મણ સાથેનો સંબંધ યાદ આવે, પરંતુ આ મંદિર ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત છે. તેની રચના, અલંકૃત પ્રવેશદ્વાર અને શિલ્પો પ્રાચીન ભારતના સ્થાપત્યકારો તથા શિલ્પીઓની અસાધારણ કુશળતાનો પરિચય કરાવે છે.
મંદિરના નિર્માણ સાથે રાણી વાસટાનું નામ જોડાયેલું છે. મંદિરના અભિલેખીય સંદર્ભો અનુસાર વાસટા મગધના મૌખરી શાસક સૂર્યવર્માનાં પુત્રી અને પાંડુવંશી રાજા મહાશિવગુપ્ત બાલાર્જુનનાં માતા હતાં. આ માહિતી સિરપુરના ઇતિહાસમાં રાજપરિવાર, ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને સ્થાપત્યના સંબંધને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. એક ભવ્ય મંદિર ઊભું કરવું એ માત્ર બાંધકામનું કાર્ય નહોતું. તેમાં સંસાધનોનું આયોજન, કુશળ કારીગરોનું કામ, સ્થાપત્યની સમજ અને ધાર્મિક પરંપરા પ્રત્યેની નિષ્ઠા એકસાથે જોડાતાં હતાં.
લક્ષ્મણ મંદિરની વિશેષતા એ છે કે તેનું નિર્માણ ઈંટોથી થયું હોવા છતાં તેની રચનામાં પ્રમાણ, સંતુલન અને શિલ્પસૌંદર્યનું ઊંચું સ્તર જોવા મળે છે. મંદિરનું ઊંચું અધિષ્ઠાન, ગર્ભગૃહ તરફ લઈ જતી રચના અને પથ્થર પર કંડારાયેલું પ્રવેશદ્વાર મળીને એક સુસંગત સ્થાપત્યરૂપ સર્જે છે. દ્વાર પર શેષશાયી શ્રીહરિ વિષ્ણુનું અંકન અને અન્ય પૌરાણિક દૃશ્યો દર્શાવે છે કે મંદિરની રચનામાં ધાર્મિક કથાઓને શિલ્પની ભાષામાં વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
આ શિલ્પોને માત્ર સજાવટ તરીકે જોવાથી તેમની વિશેષતા સમજાતી નથી. ભારતીય મંદિરપરંપરામાં કથા, પ્રતીક અને ઉપાસના એકબીજાથી ગાઢ રીતે જોડાયેલાં છે. મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર ભક્તને એક પવિત્ર અવકાશમાં પ્રવેશ કરાવે છે, જ્યારે તેની આસપાસનાં શિલ્પો ધાર્મિક પરંપરાની કથાઓ અને પ્રતીકોને દૃશ્યમાન બનાવે છે. સિરપુરનું લક્ષ્મણ મંદિર આ પરંપરાનો જીવંત પુરાવો છે.
પ્રાચીન ભારતની સ્થાપત્યકલા વિશે વિચારીએ ત્યારે પથ્થરનાં વિશાળ મંદિરો ઘણી વાર આપણી કલ્પનામાં પ્રથમ આવે છે. પરંતુ સિરપુર બતાવે છે કે ઈંટો જેવી સામગ્રીમાંથી પણ શિલ્પીઓ કેટલું અદ્યતન અને ટકાઉ સ્થાપત્ય રચી શકતા હતા. મંદિરનો બચેલો ભાગ આજે પણ એ સમયની કારીગરી વિશે ઘણું કહી જાય છે. સદીઓના ઘસારાથી તેની મૂળ રચનાના કેટલાક ભાગો નષ્ટ થયા હોવા છતાં જે બચ્યું છે તે પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્યની સિદ્ધિઓનું મહત્વપૂર્ણ સાક્ષ્ય છે.
શૈવ રાજાશ્રય અને મંદિરનિર્માણની પરંપરા
સિરપુરનો વારસો લક્ષ્મણ મંદિર પૂરતો સીમિત નથી. અહીં બાલેશ્વર મહાદેવ મંદિર સમૂહ, સુરંગ ટીલા અને અન્ય શૈવ તથા વૈષ્ણવ સ્થાપત્યોના અવશેષો પણ મળે છે. આ સ્થાપત્યો દક્ષિણ કોશલના ધાર્મિક જીવનમાં શૈવ અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓના મહત્વને ઉજાગર કરે છે. અલગ-અલગ કાળખંડોમાં વિકસેલી આ રચનાઓ એ કહે છે કે સિરપુરમાં મંદિરનિર્માણ એક લાંબી અને વિવિધ સ્વરૂપો ધરાવતી પરંપરા હતી.
ભગવાન શિવની ઉપાસના ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરામાં તપ, યોગ, સંહાર અને પુનઃસર્જન જેવા ગહન તત્વો સાથે જોડાયેલી છે. ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસનામાં ધર્મનું પાલન, જગતનું સંરક્ષણ અને વિવિધ અવતારો દ્વારા ધર્મસ્થાપનાના વિચારો કેન્દ્રસ્થાને છે. આ બંને પરંપરાઓના સ્થાપત્યો એક જ નગરમાં વિકસ્યાં હતાં. તે સિરપુરના ધાર્મિક જીવનની સમૃદ્ધિ અને તેના લાંબા ઐતિહાસિક વિકાસને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
મંદિરોના નિર્માણમાં રાજાશ્રયની ભૂમિકા હતી, પરંતુ મંદિરનું જીવન રાજ દરબારની સીમાઓની બહાર પણ વિસ્તરતું હતું. પૂજા, ઉત્સવો, યાત્રા અને દાનની પરંપરાઓ મંદિરને સ્થાનિક સમાજ સાથે જોડતી હતી. કારીગરો અને શિલ્પીઓની કુશળતા સ્થાપત્યમાં પ્રગટ થતી હતી, જ્યારે ભક્તો માટે એ જ સ્થળ ઉપાસના અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર બનતું હતું. એટલે કે મંદિર ધાર્મિક આસ્થાની સાથે નગરના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનો પણ ભાગ હતું.
સિરપુરના સ્થાપત્યોની ભવ્યતા સમજતાં પ્રાચીન ભારતની એક વિશેષતા સામે આવે છે. અહીં સ્થાપત્ય માત્ર ઉપયોગિતા માટે રચાતું નહોતું. તેને ધાર્મિક અર્થ, કલાત્મક અભિવ્યક્તિ અને સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિ સાથે જોડવામાં આવતું હતું. ઈંટો અને પથ્થરોની ગોઠવણીમાં પણ એક વિશાળ દૃષ્ટિ કાર્યરત હતી. આ દૃષ્ટિએ જ સદીઓ પછી પણ આ સ્થાપત્યોને અભ્યાસ અને આશ્ચર્યનો વિષય બનાવી રાખ્યાં છે.
એક જ નગરમાં વિકસેલી જ્ઞાન અને સાધનાની પરંપરાઓ
સિરપુરને યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મળવાનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ અહીંનું વ્યાપક પુરાતત્વીય પરિદૃશ્ય છે. હિંદુ મંદિરોની સાથે બૌદ્ધ વિહારો, સ્તૂપો અને જૈન પરંપરા સાથે સંકળાયેલા સ્થાપત્યોના અવશેષો પણ આ સ્થળે મળ્યા છે. આ વિવિધતા સિરપુરના ઇતિહાસને વધુ વ્યાપક બનાવે છે. અહીં ધાર્મિક સ્થાપત્યો એક જ નગરના ઐતિહાસિક અવકાશમાં વિકસ્યાં હતાં અને તેમનાં અવશેષો આજે પણ પ્રાચીન ભારતના ધાર્મિક તથા બૌદ્ધિક જીવનનાં અલગ-અલગ પાસાં દર્શાવે છે.
બૌદ્ધ વિહારોના અવશેષો સાધકોના સામૂહિક જીવનની ઝલક આપે છે. આવા વિહારોમાં નિવાસ માટેની કોટડીઓ, આંતરિક આંગણાં અને સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓ માટેની જગ્યાઓનો સમાવેશ થતો હતો. વિહારની રચના વ્યક્તિગત સાધનાને શિસ્તબદ્ધ સામૂહિક જીવન સાથે જોડતી હતી. સિરપુરમાં મળેલા બૌદ્ધ સ્થાપત્યો આ પ્રદેશમાં બૌદ્ધ પરંપરાની હાજરી અને તેના વિકાસના પુરાવા છે.
જૈન પરંપરા સાથે સંકળાયેલા અવશેષો પણ અહીંના ધાર્મિક જીવનની વ્યાપકતા દર્શાવે છે. જૈન સાધનામાં અહિંસા, સંયમ અને આત્મશુદ્ધિને વિશેષ સ્થાન છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં દુઃખ અને તેમાંથી મુક્તિના માર્ગ અંગેની સાધના મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે શૈવ અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં ઉપાસના, ભક્તિ, યોગ અને પરમ તત્વ અંગેના વિવિધ વિચારોએ સ્થાન મેળવ્યું. આ પરંપરાઓની પોતાની અલગ ઓળખ અને દાર્શનિક વિશિષ્ટતાઓ હતી, પરંતુ સિરપુરમાં તેમની હાજરી એક એવા ઐતિહાસિક નગરનું ચિત્ર રજૂ કરે છે, જ્યાં વિવિધ કેન્દ્રો વિકસ્યાં હતાં.
આ પરંપરાઓને સમજવા માટે સિરપુરને માત્ર અલગ-અલગ પરંપરાઓના સ્મારકોના સમૂહ તરીકે જોવું પૂરતું નથી. તેમનાં સ્થાપત્યો, શિલ્પો અને નગરરચનાના પુરાવા બતાવે છે કે ધાર્મિક જીવન અને નગરજીવન વચ્ચે અનેક સંબંધો હતા. રાજાશ્રય, દાન, વેપાર અને કારીગરીએ આ કેન્દ્રોના વિકાસ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી હતી. સિરપુરનો ઇતિહાસ ભારતની વ્યાપક સભ્યતામાં ધાર્મિક પરંપરાઓ, કળા અને જ્ઞાન વચ્ચેના સંબંધને સમજવાની તક આપે છે.
રાજાશ્રયે પોષેલું નગરજીવન
સિરપુરના ઇતિહાસમાં પાંડુવંશી શાસકોનું સ્થાન વિશેષ છે. મહાશિવગુપ્ત બાલાર્જુનના સમય સાથે સંકળાયેલા અભિલેખો અને સ્થાપત્યોમાંથી આ નગરના રાજકીય તથા ધાર્મિક જીવન વિશે માહિતી મળે છે. રાજાશ્રયે મંદિર નિર્માણ અને અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાઓના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. પરંતુ આવાં સ્થાપત્યોની પાછળ રહેલી સામાજિક પ્રક્રિયા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ હતી.
એક મંદિર ઊભું કરવા માટે ઈંટો તૈયાર કરનાર કારીગરો, પથ્થર કંડારતા શિલ્પીઓ, સ્થાપત્યની રચના ઘડતા નિષ્ણાતો અને બાંધકામ માટે સામગ્રી પહોંચાડતા લોકોની જરૂર પડતી હતી. આ કામગીરીમાં કુશળતા અને આયોજન બંને જરૂરી હતાં. તેથી સ્થાપત્યનું નિર્માણ માત્ર ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ નહોતું, પરંતુ નગરના આર્થિક અને સામાજિક જીવન સાથે પણ જોડાયેલું હતું.
સિરપુરના ઉત્ખનનોમાંથી મળેલી વિવિધ વસ્તુઓ પ્રાચીન નગરના વ્યવસાયો અને દૈનિક જીવન વિશે પણ માહિતી આપે છે. મૂર્તિઓ, સિક્કા, ધાતુની વસ્તુઓ, માટીનાં વાસણો, ઘરેણાં અને અન્ય સામગ્રી દર્શાવે છે કે અહીં કારીગરી તથા વેપારની પ્રવૃત્તિઓ હતી. તેમનું મહત્વ એ છે કે તે મળીને પ્રાચીન નગરના જીવનનું વધુ સ્પષ્ટ ચિત્ર ઊભું કરે છે.
સિરપુરની ભવ્યતા વધુ ઊંડાણ પામે છે. મંદિરનું શિખર કે અલંકૃત દ્વાર તેની એક દૃશ્યમાન અભિવ્યક્તિ છે. પરંતુ એ સ્થાપત્યને શક્ય બનાવનાર કારીગરી, આર્થિક સંસાધનો, રાજાશ્રય અને સાંસ્કૃતિક પ્રેરણા પણ તેના ઇતિહાસના અભિન્ન ભાગ છે. આ બધાં તત્વોને સાથે સમજીએ ત્યારે જ સિરપુર એક સંપૂર્ણ સભ્યતા તરીકે સામે આવે છે.
ધરતીમાંથી બહાર આવતી ઇતિહાસની ગાથા
સમય જતાં સિરપુરનું રાજકીય મહત્વ ઘટ્યું અને તેના અનેક સ્થાપત્યો ખંડેરોમાં ફેરવાયાં. નગરના પતન માટે એક જ કારણ નિશ્ચિત રીતે દર્શાવવું મુશ્કેલ છે. રાજકીય કેન્દ્રોમાં પરિવર્તન, સમયની અસર અને વસાહતોના બદલાતાં સ્વરૂપો જેવાં પરિબળો પ્રાચીન નગરોના ઇતિહાસમાં મહત્વ ધરાવે છે. સિરપુર પણ ધીમે-ધીમે વિશાળ ઐતિહાસિક પરિદૃશ્યમાંથી ઓઝલ થયું.
ઓગણીસમી સદીમાં આ સ્થળના અવશેષો તરફ ફરી ધ્યાન ગયું. ત્યારબાદ વીસમી અને એકવીસમી સદીમાં થયેલાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનનોએ પ્રાચીન નગરને ફરી બહાર કાઢ્યું. મંદિરોથી લઈને વિહારો સુધી અને રહેણાકીય માળખાંથી લઈને દૈનિક જીવનમાં વપરાતી વસ્તુઓ સુધી, વિવિધ પુરાવાઓએ સિરપુરના ઇતિહાસને વધુ સમૃદ્ધ બનાવ્યો. અહીંથી મળેલા અવશેષો હવે માત્ર સ્થાનિક ઇતિહાસનો ભાગ નથી, પરંતુ પ્રાચીન ભારતીય નગરરચના, સ્થાપત્ય અને ધાર્મિક જીવનના અભ્યાસ માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે.
આ સંશોધનનું મહત્વ એમાં છે કે પુરાતત્વ માત્ર જૂની વસ્તુઓને બહાર કાઢવાનું કામ નથી. તે ભૂતકાળ વિશેના પ્રશ્નોના જવાબ શોધે છે. મંદિરની રચના સ્થાપત્યની પરંપરા વિશે માહિતી આપે છે. અભિલેખો રાજાઓ, દાનદાતાઓ અને નિર્માણના સંદર્ભો સમજવામાં મદદ કરે છે. અવશેષો અને દૈનિક ઉપયોગની વસ્તુઓ નગરના સામાન્ય જીવનની ઝલક આપે છે. આ બધા પુરાવાઓને સાથે મૂકીને ઇતિહાસકારો અને પુરાતત્વવિદો સિરપુરનું વધુ વિશ્વસનીય ચિત્ર ઘડી શકે છે.
હવે યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મળવાથી આ વારસાના દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણનું મહત્વ વધુ વધ્યું છે. વૈશ્વિક વારસાનો દરજ્જો મેળવવાની પ્રક્રિયામાં માત્ર સ્થળની ઐતિહાસિક મહત્તા દર્શાવવી પૂરતી નથી. તેની મૂળ રચના, આસપાસનું પર્યાવરણ અને પુરાતત્વીય અવશેષોને સુરક્ષિત રાખવા માટેની વ્યવસ્થા પણ મહત્વપૂર્ણ બને છે. સિરપુરની ભવ્યતા વિશ્વ સમક્ષ રજૂ થાય એ સાથે આ વારસો આવનારી પેઢીઓ સુધી સચવાય, એ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સિરપુરથી વિશ્વ સુધી પહોંચતી ભારતની ધરોહર
સિરપુરની ગાથા અંતે એક પ્રાચીન નગરની ગાથા કરતાં ઘણી વિશાળ છે. અહીં મહાનદીના કિનારે વિકસેલી નગરસભ્યતા છે, ઈંટોમાં ઘડાયેલું મંદિરસ્થાપત્ય છે, શૈવ અને વૈષ્ણવ પરંપરાઓના અવશેષો છે, બૌદ્ધ વિહારો અને જૈન સ્થાપત્યો છે, રાજાશ્રયના પુરાવા છે અને કારીગરી તથા વેપાર સાથે જોડાયેલા નગરજીવનનાં નિશાન છે. આ બધાં તત્વો મળીને સિરપુરને ભારતના ઐતિહાસિક વારસામાં વિશિષ્ટ સ્થાન આપે છે.
યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં તેનું સ્થાન આ વારસાને વધુ વ્યાપક સ્તરે ઓળખ અપાવવાની દિશામાં એક પગલું છે. પરંતુ સિરપુરનું મહત્વ કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય યાદીમાં નામ આવવાથી જ શરૂ થતું નથી. તેની ભવ્યતા સદીઓ પહેલાં જ રચાઈ હતી, જ્યારે અહીંના શિલ્પીઓએ ઈંટોને સ્થાપત્યમાં ફેરવી, રાજાશ્રયે ધાર્મિક કેન્દ્રોને પોષ્યાં અને નગરજીવનમાં કળા તથા જ્ઞાનને સ્થાન મળ્યું. આજનું વિશ્વ હવે આ વારસાને વધુ વ્યવસ્થિત રીતે ઓળખવાની પ્રક્રિયામાં પ્રવેશી રહ્યું છે.
મહાનદી આજે પણ વહે છે. તેના કિનારે વસેલું સિરપુર પણ પોતાના વર્તમાન જીવન સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. પરંતુ અહીંના પ્રાચીન અવશેષો સામે ઊભા રહીએ ત્યારે સમયના અનેક પડ એકસાથે દેખાય છે. લક્ષ્મણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર, શૈવ સ્થાપત્યોના અવશેષો અને બૌદ્ધ વિહારોનાં માળખાં જાણે એક જ નગરના જુદા-જુદા અધ્યાયો ખોલે છે. દરેક અધ્યાયમાં ભારતની પ્રાચીન સર્જનશક્તિ, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને નગરજીવનની કોઈ એક સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે.
સિરપુરની ઈંટો આજે પણ એ સમયની સાક્ષી આપે છે, જ્યારે સ્થાપત્ય માત્ર ઇમારત ઊભી કરવાનો ઉપક્રમ નહોતો, પરંતુ શ્રદ્ધા, કળા અને જ્ઞાનને પેઢીઓ સુધી ટકાવી રાખવાનો માર્ગ પણ હતો. આ વારસાને ઓળખવો એટલે ભારતના ઇતિહાસના એક મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણને ફરી વાંચવું અને તેને સાચવવો એટલે એ સુનિશ્ચિત કરવું કે મહાનદીના કિનારે રચાયેલી આ સભ્યતાની ગાથા આવનારા યુગોમાં પણ સંભળાતી રહે.
