ભારતની આધ્યાત્મિક પરંપરામાં કેટલીક ભૂમિઓ એવી છે જ્યાં એક જ ઘટના અનેક અર્થોના દ્વાર ખોલી આપે છે. રામેશ્વરમ એવી જ ભૂમિ છે. અહીં સમુદ્ર માત્ર ભૌગોલિક અવરોધ નથી, લંકા માત્ર યુદ્ધનું ગંતવ્ય નથી અને શિવલિંગ માત્ર પૂજાનું કેન્દ્ર નથી. આ જ સમુદ્રકાંઠે ભગવાન રામે મહાદેવનું સ્મરણ કર્યું, માટીનું શિવલિંગ બનાવી ઉપાસના કરી અને શિવે પ્રસન્ન થઈને રામેશ્વર સ્વરૂપે ત્યાં સ્થિર થવાનું સ્વીકાર્યું. એક તરફ ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર ભગવાન રામ છે અને બીજી તરફ મહાદેવ શિવ છે. પરંતુ બંને વચ્ચે અહીં જે સંબંધ પ્રગટે છે તે શ્રેષ્ઠતા કે સ્પર્ધાનો નથી, એક જ દિવ્ય તત્વની અલગ-અલગ અનુભૂતિનો છે.
શિવપુરાણની કોટિરુદ્ર સંહિતા રામેશ્વરના પ્રાગટ્યને ભગવાન રામની લંકા તરફની યાત્રા સાથે જોડે છે. માતા સીતાની શોધ પૂર્ણ થઈ હતી, હનુમાન લંકાનું સ્થાન શોધીને પરત ફર્યા હતા અને હવે ભગવાન રામ પોતાની વાનરસેના સાથે દક્ષિણના ક્ષાર સમુદ્રના કિનારે આવી પહોંચ્યા હતા. સામે સમુદ્ર હતો અને તેની પેલે પાર રાવણની લંકા. આ જ ક્ષણે ભગવાન રામે શિવની ઉપાસના કરી અને મહાદેવ રામેશ્વર બનીને ત્યાં સ્થિર થયા. પરંતુ આ પ્રસંગનો અર્થ માત્ર એટલો નથી કે યુદ્ધ પહેલાં ભગવાન રામે શિવની પૂજા કરી હતી. અહીંથી એક એવો આધ્યાત્મિક સંવાદ શરૂ થાય છે, જે રામ અને શિવના સ્વરૂપોથી આગળ જઈને ‘એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ’ સુધી અને અંતે ઉપનિષદના એકત્વના અનુભવ સુધી પહોંચે છે.
સમુદ્ર સામે ઊભેલા ભગવાન રામ
લંકા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ હવે સ્પષ્ટ હતો, પરંતુ સરળ નહોતો. ભગવાન રામ સાથે હનુમાન, લક્ષ્મણ, સુગ્રીવ અને વિશાળ વાનરસેના હતી. શિવપુરાણના વર્ણન પ્રમાણે દક્ષિણના સમુદ્રકાંઠે પહોંચ્યા પછી ભગવાન રામે સમુદ્રની વિશાળતા અને ઊંડાઈ જોઈ. સામે રાવણ હતો, જે શક્તિશાળી હતો, શિવનો ભક્ત હતો અને પોતાના વરદાનોને કારણે અતિશય પ્રબળ બની ગયો હતો. તેની સાથે ઇન્દ્રજિત જેવા પરાક્રમી યોદ્ધાઓ હતા. બીજી તરફ ભગવાન રામને પોતાની વાનરસેનાને સમુદ્ર પાર લઈ જવાની હતી.
આ પ્રસંગનું એક માનવીય સૌંદર્ય પણ છે. ભગવાન રામ પરમ દિવ્ય સ્વરૂપ હોવા છતાં રામાયણની લીલામાં તેઓ એક એવા રાજકુમાર અને ધર્મનિષ્ઠ પુરુષ તરીકે આગળ વધે છે, જેને પોતાની સામેના કાર્યની ગંભીરતાનો સંપૂર્ણ બોધ છે. સમુદ્ર સામે ઊભા રહીને તેમની ચિંતા માત્ર પોતાની નહોતી, માતા સીતાને પરત મેળવવાની, રાવણ સામે ધર્મની સ્થાપના કરવાની અને પોતાની સાથે આવેલી આખી સેનાને પાર ઉતારવાની હતી.
થોડી જ વારમાં ભગવાન રામને તરસ લાગી. તેમણે લક્ષ્મણને પાણી લાવવા કહ્યું. વાનરો પાણી લઈને આવ્યા. પાણી હાથમાં આવ્યું ત્યારે ભગવાન રામ તેને ગ્રહણ કરવા જ જઈ રહ્યા હતા, પરંતુ એ જ ક્ષણે તેમના અંતરમાં મહાદેવનું સ્મરણ જાગ્યું. શિવપુરાણ કહે છે કે ભગવાન રામે વિચાર્યું કે હજુ સુધી મહાદેવના દર્શન થયા નથી તો તેમની ઉપાસના કર્યા વિના પાણી કેવી રીતે ગ્રહણ કરું? તેમણે પાણી પીધું, પરંતુ ત્યારબાદ શિવની ઉપાસના માટે માટીનું શિવલિંગ બનાવ્યું અને વિધિપૂર્વક પૂજા કરી.
આ પ્રસંગને ધ્યાનથી જોવો તો અહીં આખા રામેશ્વરમનું પ્રથમ તત્વ દેખાય છે. સમુદ્ર પાર કરવાનો પ્રશ્ન બહાર હતો, પરંતુ ભગવાન રામનું પહેલું પગલું બહાર નહીં, અંદર પડ્યું. લંકા સુધી પહોંચવા માટે સેતુ બનવાનો હતો, પરંતુ એ પહેલાં ભગવાન રામે પોતાના મનમાં શિવ માટે સ્થાન બનાવ્યું.
રાવણ પણ શિવનો ભક્ત હતો
ભગવાન રામની પ્રાર્થનાનો ભાગ રામેશ્વરમને વધુ ઊંડાણ આપે છે. ભગવાન રામ શિવને કહે છે કે રાવણ પણ તેમનો ભક્ત છે. શિવ પાસેથી મળેલા વરદાનોને કારણે રાવણ અહંકારી અને અતિશય શક્તિશાળી બન્યો છે અને બીજી તરફ ભગવાન રામ પોતાને પણ શિવના સેવક ગણાવે છે. તેઓ મહાદેવ પાસે પોતાના કાર્યમાં સહાયની પ્રાર્થના કરે છે. આ એક જ પ્રસંગમાં બે પ્રકારની ભક્તિ સામસામે ઊભી થઈ જાય છે.
રાવણને શિવની ભક્તિમાંથી શક્તિ મળી, પરંતુ એ શક્તિ તેના અહંકારને પોષતી ગઈ. ભગવાન રામ શિવ સમક્ષ નમ્યા ત્યારે તેમની પાસે પણ પરાક્રમ હતું, સેનાનું નેતૃત્વ હતું અને પોતાના ધર્મસંકલ્પમાં અડગતા હતી, છતાં તેમણે પોતાની શક્તિને અંતિમ માનવાને બદલે મહાદેવ સમક્ષ પોતાને સેવક તરીકે રજૂ કર્યા.
અહીં ભક્તિ અને શક્તિ વચ્ચેનો તફાવત સમજાય છે. ભક્તિ માણસને શક્તિથી દૂર કરતી નથી, તે શક્તિનો સ્વામી કોણ છે તેની સમજ આપે છે. રાવણ પાસે શિવના વરદાન હતા, પરંતુ રામેશ્વરમમાં ભગવાન રામ શિવના આશ્રયમાં ઊભા છે. એકે શક્તિને પોતાના અહંકારનું સાધન બનાવી, બીજાએ શક્તિને ધર્મના કાર્યમાં લગાવી અને પરમ તત્વ સમક્ષ નમ્રતા જાળવી. આથી રામેશ્વરમનો પ્રસંગ માત્ર ‘રામે શિવની પૂજા કરી’ એટલો સાદો નથી. અહીં ભક્તિનું એક એવું સ્વરૂપ સામે આવે છે જેમાં પરાક્રમ અને સમર્પણ એકબીજાના વિરોધી નથી.
માટીમાંથી શિવ અને પ્રાર્થનામાંથી રામેશ્વર
ભગવાન રામે શિવની ઉપાસના માત્ર ઔપચારિક રીતે કરી નહોતી. શિવપુરાણમાં સોળ પ્રકારની ઉપચારવિધિ, સ્તુતિ, પ્રણામ, મંત્રજપ અને ધ્યાનપૂર્વકની ઉપાસનાનો ઉલ્લેખ આવે છે. ભગવાન રામે મહાદેવને પ્રસન્ન કરીને આગામી યુદ્ધમાં વિજયની પ્રાર્થના કરી. શિવ તેમના પર પ્રસન્ન થયા અને તેમને વિજયનું વરદાન આપ્યું. પરંતુ પછી ભગવાન રામે જે માગ્યું તે વધુ મહત્વનું હતું.
તેમણે મહાદેવને પ્રાર્થના કરી કે તેઓ ત્યાં જ સ્થિર રહે, જેથી આ સ્થાન પવિત્ર બને અને લોકોના કલ્યાણનું કેન્દ્ર બને. ભગવાન શિવે આ પ્રાર્થના સ્વીકારી અને રામેશ્વર નામથી ત્યાં સ્થિર થયા. શિવપુરાણ સ્પષ્ટપણે આ પ્રસંગને રામેશ્વર જ્યોતિર્લિંગના પ્રાગટ્ય સાથે જોડે છે. ત્યારબાદ શિવની કૃપાથી ભગવાન રામે સમુદ્ર પાર કર્યો, રાવણનો વધ કર્યો અને માતા સીતાને પરત મેળવ્યાં.
અહીં એક સુંદર ક્રમ રચાય છે. પ્રાર્થના, કૃપા, સેતુ અને વિજય. પરંતુ આ ક્રમમાં સૌથી મહત્વની વાત વિજય નથી. વિજય તો આગળ મળવાનો હતો. રામેશ્વરમમાં જે અવિનાશી બન્યું તે ભગવાન રામ અને શિવ વચ્ચેનો આ આધ્યાત્મિક સંબંધ હતો.
નામ અનેક, તત્વ એક
હવે રામેશ્વરમ આપણને પુરાણની કથાથી વેદ અને ઉપનિષદના પ્રદેશમાં લઈ જાય છે.
ઋગ્વેદમાં એક પ્રસિદ્ધ મંત્ર છે.
‘એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ।’
અર્થાત્, સત્ય એક છે, જ્ઞાની તેને અનેક નામોથી ઓળખાવે છે. આ મંત્રમાં ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ અને અન્ય દેવનામોનો ઉલ્લેખ આવે છે. અહીં વૈદિક દૃષ્ટિ એક મહત્વની વાત સામે મૂકે છે કે દિવ્યતાને અનુભવવાના અને વ્યક્ત કરવાના સ્વરૂપો અનેક હોય શકે, પરંતુ સત્યની અંતિમ શોધ એક જ પરમ આધાર તરફ લઈ જાય છે.
રામેશ્વરમને આ દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે ત્યારે ભગવાન રામ અને ભગવાન શિવ વચ્ચેનો સંબંધ એક નવી ઊંચાઈ મેળવે છે. અહીં પ્રશ્ન એ નથી કે રામ મોટા કે શિવ મોટા. કારણ કે રામેશ્વરમમાં એકબીજાની સામે બે પરમ સત્તાઓ ઊભી નથી. ભગવાન રામ શિવની ઉપાસના કરે છે અને શિવ ભગવાન રામની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તેમના નામ સાથે પોતાનું સ્વરૂપ જોડે છે. ‘રામેશ્વર’ નામમાં જ આ સંગમ સમાયેલો છે.
આ જ કારણથી રામેશ્વરમને માત્ર શૈવ તીર્થ કે માત્ર રામ સાથે જોડાયેલું વૈષ્ણવ તીર્થ માનવાથી તેની પૂર્ણતા સમજાતી નથી. અહીં બંને પરંપરાઓનો એક એવો સંગમ છે જ્યાં એકને સ્વીકારવા માટે બીજાને નકારવાની જરૂર પડતી નથી.
ઉપનિષદ જે કહે છે, રામેશ્વરમ જે અનુભવે છે
છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં ઉદ્દાલક પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને સર્જનના મૂળ વિશે સમજાવતા કહે છે.
‘સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્।’
આ સૃષ્ટિના પ્રગટ થવા પહેલાં ‘સત્’ જ હતું, એક, બીજું નહીં. ‘એકમેવાદ્વિતીયમ્’ એટલે એક જ, બીજું કોઈ નહીં. અહીં એક સાવધાની જરૂરી છે. આ ઉપનિષદ મંત્ર સીધો રામેશ્વરમની કથા વિશે નથી અને તેને રામ-શિવના પ્રસંગનું શાબ્દિક પ્રમાણ ગણવું યોગ્ય નથી. પરંતુ ભારતીય દર્શનની જે દૃષ્ટિ આ મંત્રમાંથી મળે છે, તે રામેશ્વરમના અનુભવને સમજવા માટે જરૂરી છે.
કારણ કે જ્યારે ‘સત્’ એક છે ત્યારે તેના અનુભવના સ્વરૂપો અનેક કેમ ન હોય શકે? કોઈ તેને રામમાં જુએ છે, કોઈ શિવમાં. કોઈ વિષ્ણુમાં આરાધે છે, કોઈ શક્તિમાં. નામ અને સ્વરૂપ ભક્તિના માર્ગને આકાર આપે છે, પરંતુ પરમ તત્વને નામની સીમામાં બાંધી શકાય નહીં.
રામેશ્વરમમાં આ વિચાર કોઈ દાર્શનિક ચર્ચા તરીકે નથી આવતો. ભગવાન રામ પોતે શિવ સમક્ષ નમે છે. શિવ ભગવાન રામની ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે. બંને વચ્ચેની આ પરસ્પરતા એ બતાવે છે કે ભક્તિની પરંપરાઓ વચ્ચેનો ભેદ પરમ તત્વની એકતાને નકારી કાઢતો નથી.
અહીંથી ‘અદ્વૈત’ શબ્દનો અર્થ પણ વધુ રસપ્રદ બને છે. અદ્વૈતનો અર્થ એ નથી કે રામ અને શિવના સ્વરૂપો દેખાવમાં એક જ છે. અર્થ એ છે કે અંતિમ સત્યને બે પરસ્પર વિરોધી પરમ સત્યોમાં વિભાજિત કરવાની જરૂર નથી.
સેતુ માત્ર સમુદ્ર પર નહોતો બન્યો
રામેશ્વરમની સાથે સેતુનું સ્મરણ સ્વાભાવિક છે. ભગવાન રામને લંકા પહોંચવા માટે સમુદ્ર પાર કરવાનો હતો અને શિવની કૃપા પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેઓ આગળ વધ્યા. શિવપુરાણ પણ શિવની કૃપા પછી ભગવાન રામના સમુદ્ર પાર કરીને લંકા પહોંચવા અને રાવણના વધનો ઉલ્લેખ કરે છે. પરંતુ રામેશ્વરમને આધ્યાત્મિક રીતે વાંચીએ તો સેતુની છબી વધુ ઊંડી બની જાય છે.
સેતુ બે કિનારાઓને જોડે છે. અહીં એક કિનારે ભગવાન રામ છે અને બીજા કિનારે શિવનું પરમ તત્વ. એક બાજુ ભક્તિનું સગુણ સ્વરૂપ છે, બીજી બાજુ તે જ દિવ્યતાનું શૈવ સ્વરૂપ. એક બાજુ કર્તવ્યમાં પ્રવૃત્ત ભગવાન રામ છે, બીજી બાજુ સમાધિ અને ત્યાગના સ્વામી શિવ છે. આ બંને વચ્ચે કોઈ વિસંગતિ ઊભી થતી નથી.
રામ શિવને નમે છે, પરંતુ રામનું રામત્વ ઓછું થતું નથી. શિવ રામને આશીર્વાદ આપે છે, પરંતુ શિવનું શિવત્વ કોઈ રીતે ઓછું થતું નથી. વિપરીત રીતે બંનેની દિવ્યતા એકબીજાના સન્માનમાં વધુ પ્રગટ થાય છે. આ જ રામેશ્વરમનો સેતુ છે. ભેદને નષ્ટ કરતો નહીં, પરંતુ ભેદની અંદર રહેલી એકતાને ઓળખાવતો સેતુ.
રામેશ્વરમનું નામ જ તેનો સંદેશ બની ગયું
રામેશ્વરમની સૌથી સુંદર વાત કદાચ એ છે કે અહીંનું નામ જ ભગવાન રામ અને ભગવાન શિવને એક જ ઉચ્ચારમાં સાથે લાવે છે. રામના સંકલ્પથી શિવની ઉપાસના થાય છે, શિવ પ્રસન્ન થાય છે, રામની પ્રાર્થનાથી ત્યાં સ્થિર થાય છે અને પછી એ સ્થાન ‘રામેશ્વર’ તરીકે ઓળખાય છે. આથી રામેશ્વરમ માત્ર એ સ્થળ નથી જ્યાં ભગવાન રામે યુદ્ધ પહેલાં શિવની પૂજા કરી હતી. તે ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરાની એક એવી દૃષ્ટિનું તીર્થરૂપ છે જેમાં દેવતાના અલગ-અલગ સ્વરૂપો વચ્ચે વિરોધ શોધવાની જગ્યાએ તેમના અંતરમાં રહેલા એક તત્વને ઓળખવાની દિશા મળે છે.
ઋગ્વેદનું ‘એકં સદ્ વિપ્રા બહુધા વદન્તિ’ અનેક નામોની પાછળ રહેલા એક સત્ય તરફ દોરી જાય છે. છાંદોગ્ય ઉપનિષદનું ‘એકમેવાદ્વિતીયમ્’ તે એકત્વને અસ્તિત્વના મૂળ સુધી લઈ જાય છે અને રામેશ્વરમ આ વિચારોને એક જીવંત ધાર્મિક દૃશ્યમાં મૂકે છે કે ભગવાન રામ શિવને નમે છે અને શિવ રામના નામ સાથે સ્થિર થાય છે.
સમુદ્ર સામે ઊભેલા ભગવાન રામને તે સમયે લંકા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ જોઈતો હતો. પરંતુ રામેશ્વરમમાં જે પ્રગટ્યું તે માત્ર એક માર્ગનું સાધન નહોતું. ત્યાં રામ અને શિવ વચ્ચે ભક્તિનો સંબંધ પ્રગટ્યો અને એ સંબંધની અંદર ભારતીય દર્શનનું એક ઊંડું સત્ય દેખાયું સ્વરૂપો અનેક હોય શકે, ઉપાસનાના માર્ગો અનેક હોય શકે, નામો અનેક હોય શકે, પરંતુ ‘પરમ તત્વ’ને અંતે કોઈ એક નામમાં કેદ કરી શકાતું નથી.
એટલે રામેશ્વરમના સમુદ્રકાંઠે ઊભેલા જ્યોતિર્લિંગને જોવું એટલે માત્ર ભગવાન શિવના એક પવિત્ર સ્વરૂપનાં દર્શન કરવા નથી. એ રામ અને શિવના સંગમમાં રહેલા એ અદ્વૈત તત્વને અનુભવવાનો પ્રયત્ન છે, જ્યાં બે નામો સામે આવે છે, પરંતુ અંતે નજર એક જ પરમ સત્ય તરફ વળે છે.
