વિતરણમાં સ્પર્ધા, ક્રોસ-સબ્સિડીમાં બદલાવ, ખાનગી કંપનીઓની એન્ટ્રી: શું છે ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ, કઈ રીતે વીજળી ક્ષેત્રમાં આવશે ફેરફારો અને કેમ થઈ રહ્યો છે વિરોધ

ભારતના વીજળી ક્ષેત્રમાં એક વખત ફરી મોટો કાયદાકીય ફેરફાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રસ્તાવિત ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025ને લઈને રાજકીય અને નીતિગત ચર્ચા તેજ થઈ ગઈ છે. એક તરફ સરકાર તેને ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રને આધુનિક, સ્પર્ધાત્મક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરનારો સુધારો ગણાવે છે તો બીજી તરફ વીજળી ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા કર્મચારી સંગઠનો અને કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે આ પ્રસ્તાવિત કાયદો ધીમે-ધીમે વીજળી વિતરણને ખાનગીકરણની દિશામાં લઈ જઈ શકે છે.

વર્તમાન બજેટ સત્ર દરમિયાન આ બિલને સંસદમાં રજૂ કરવાની સંભાવના છે. તેના વિરોધમાં ઑલ ઇન્ડિયા પાવર એન્જિનિયર્સ ફેડરેશને (All-India Power Engineers Federation- AIPEF) 7 માર્ચ 2026ના રોજ વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું છે અને 10 માર્ચે દેશવ્યાપી હડતાળનું આહ્વાન પણ કર્યું છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં આ બિલ વાસ્તવમાં શું છે, તેમાં શું ફેરફારો પ્રસ્તાવિત છે અને તેના પક્ષ-વિરોધમાં કેવી દલીલો આપવામાં આવી રહી છે તે સમજવું મહત્વનું બની જાય છે.

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025 શું છે અને તેને કેમ લાવવામાં આવ્યું?

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025 મૂળભૂત રીતે ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ 2003માં સુધારા કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. કેન્દ્ર સરકારના ઊર્જા મંત્રાલયે તેને ઑક્ટોબર 2025માં ડ્રાફ્ટ તરીકે રજૂ કર્યો હતો. તેનો હેતુ ભારતના વીજળી ક્ષેત્રમાં લાંબા સમયથી રહેલી માળખાકીય સમસ્યાઓને દૂર કરવાનો અને વીજળી પુરવઠા પ્રણાલીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે.

સરકાર અનુસાર વીજળી ક્ષેત્રમાં ત્રણ મુખ્ય સમસ્યાઓ સતત રહી છે.

પહેલી સમસ્યા છે રાજ્ય-માલિકીની વિતરણ કંપનીઓ એટલે કે ડિસ્કોમ્સની (Discoms) ભારે નાણાકીય ખોટ. અનેક રાજ્યોમાં વીજળી વિતરણ કંપનીઓ ખરાબ બિલિંગ વ્યવસ્થા, તકનીકી નુકસાન અને વીજળી ચોરી જેવા કારણોસર સતત ખોટમાં ચાલી રહી છે. બીજી સમસ્યા છે વીજળી વિતરણમાં સ્પર્ધાનો અભાવ. મોટાભાગના વિસ્તારોમાં ગ્રાહકોને માત્ર એક જ વિતરણ કંપની પાસેથી વીજળી લેવાની ફરજ પડે છે, જેનાથી સેવાની ગુણવત્તા સુધારવાનું દબાણ ઘટી જાય છે.

ત્રીજી મોટી સમસ્યા ક્રોસ-સબ્સિડીની છે. ભારતમાં ઔદ્યોગિક ગ્રાહકોને અવારનવાર વધુ દરે વીજળી આપવામાં આવે છે જેથી ખેડૂતો અને ઘરેલુ ગ્રાહકોને સસ્તી વીજળી આપી શકાય. સરકારનું માનવું છે કે આ વ્યવસ્થા ઉદ્યોગોની સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરે છે. સરકારની દલીલ છે કે પ્રસ્તાવિત બિલ આ ત્રણેય સમસ્યાઓને ધ્યાને લઈને ભારતના વીજળી ક્ષેત્રને વધુ ટકાઉ, સ્પર્ધાત્મક અને આધુનિક બનાવશે. 

વીજળી વિતરણમાં સ્પર્ધા: બિલની સૌથી મોટી જોગવાઈ

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025ની સૌથી ચર્ચિત અને મહત્વની જોગવાઈ વીજળી વિતરણ પ્રણાલીમાં સ્પર્ધા વધારવાની છે. વર્તમાન વ્યવસ્થામાં મોટાભાગના રાજ્યોમાં કોઈ એક વિસ્તારમાં માત્ર એક જ ડિસ્કોમને વીજળી વિતરણનો અધિકાર હોય છે. પ્રસ્તાવિત સુધારો આ વ્યવસ્થાને બદલવાની દિશામાં પગલું છે. બિલ અનુસાર એક જ વિસ્તારમાં એક કરતાં વધુ વિતરણ લાઇસન્સધારી કંપનીઓ કામ કરી શકશે.

તેનો હેતુ એ ગણાવવામાં આવ્યો છે કે જ્યારે અનેક કંપનીઓ વીજળી વિતરણમાં ભાગ લેશે ત્યારે ગ્રાહકોને વધુ સારી સેવા અને વિકલ્પો મળશે. તેને ઘણી વખત દૂરસંચાર ક્ષેત્ર સાથે તુલના કરીને સમજાવવામાં આવે છે, જ્યાં સ્પર્ધા આવ્યા પછી સેવા ગુણવત્તા અને તકનીકી વિકાસમાં તેજી આવી હતી. તેમ છતાં વીજળી ક્ષેત્રમાં આ પ્રકારની સ્પર્ધા લાગુ કરવી તકનીકી અને માળખાકીય રીતે ક્યાંય વધુ જટિલ માનવામાં આવે છે. 

સરકારી નેટવર્કનો ઉપયોગ: ‘શેર્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’ મોડલ

બિલનું બીજું મહત્વનું પાસું એ છે કે ખાનગી વિતરણ કંપનીઓ હાલના સરકારી વિતરણ નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકશે. જોગવાઈ અનુસાર જો કોઈ વિસ્તારમાં ખાનગી વિતરણ કંપની વીજળી સપ્લાય કરવા માંગે તો તેને નવા તાર અને નેટવર્ક બનાવવાની જરૂર નહીં પડે. તે રાજ્યની માલિકીની ડિસ્કોમના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરી શકશે, શરત માત્ર એટલી કે તે તેના માટે નિર્ધારિત વ્હીલિંગ ચાર્જ ભરવો પડશે.

સરકારનું કહેવું છે કે આવું કરવાથી અનાવશ્યક રીતે સમાંતર નેટવર્ક બનાવવાની જરૂર નહીં પડે અને સંસાધનોની બચત થશે. જો દરેક નવી કંપનીને અલગ-અલગ વીજળી લાઇન અને નેટવર્ક બનાવવું પડે તો તેમાં જમીન, મૂડી અને સમયનો મોટો ખર્ચ થશે. પરંતુ આ જ જોગવાઈ આ બિલના સૌથી મોટા વિવાદોમાંનો એક બની ગઈ છે. 

યુનિવર્સલ સર્વિસ ઑબ્લિગેશન અને મોટા ગ્રાહકોને વિકલ્પ

બિલમાં એક અન્ય મહત્વનો સુધારો યુનિવર્સલ સર્વિસ ઑબ્લિગેશન (USO) સાથે જોડાયેલો છે. વર્તમાન વ્યવસ્થામાં વિતરણ કંપનીઓની જવાબદારી હોય છે કે તેઓ પોતાના વિસ્તારમાં દરેક ગ્રાહકોને વીજળી પૂરી પાડે. પ્રસ્તાવિત સુધારા હેઠળ રાજ્ય વીજળી નિયમન આયોગોને એ અધિકાર આપવામાં આવશે કે તેઓ એવા ગ્રાહકોને આ બંધનમાંથી છૂટ આપી શકે જેમની વીજળીની માંગ 1 મેગાવોટથી વધુ હોય. આ સામાન્ય રીતે મોટા ઔદ્યોગિક ગ્રાહકો હોય છે.

તેનો અર્થ એ થશે કે મોટાં ઔદ્યોગિક એકમો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ અલગ-અલગ વીજળી સપ્લાયર પસંદ કરી શકશે. સરકારની દલીલ છે કે આવું કરવાથી ઉદ્યોગોને વધુ સસ્તી અને વિશ્વસનીય વીજળી મળશે અને ઔદ્યોગિક વિકાસને ગતિ મળશે. તેમ છતાં નાના ગ્રાહકો માટે ડેઝિગ્નેટેડ સપ્લાયરની (designated supplier) વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે, જેથી ઘરેલુ ગ્રાહકોનો પુરવઠો અવરોધાય નહીં. 

ટેરિફ સુધારા અને ક્રોસ-સબ્સિડીમાં ઘટાડો

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025 વીજળી દરોની વ્યવસ્થામાં પણ મહત્વના ફેરફારો પ્રસ્તાવિત કરે છે. બિલ અનુસાર વીજળી ટેરિફને વાસ્તવિક ખર્ચની વધુ નજીક લાવવામાં આવશે. તે હેઠળ ઉદ્યોગો, રેલવે અને મેટ્રો જેવી શ્રેણીઓ પર લાગુ ક્રોસ-સબ્સિડીને આગામી પાંચ વર્ષમાં ધીમે-ધીમે સમાપ્ત કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. સરકારનું માનવું છે કે તેનાથી ઔદ્યોગિક વીજળી ખર્ચ ઘટશે અને ભારતીય ઉદ્યોગોની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધશે.

સાથે જ બિલ એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે ખેડૂતો અને નીચી આવક ધરાવતા ગ્રાહકોને આપવામાં આવતી સબ્સિડી સમાપ્ત કરવામાં આવશે નહીં. તેના બદલે રાજ્ય સરકારો આ ગ્રાહકોને સીધી ચૂકવણી કરીને અથવા અન્ય તંત્ર દ્વારા સહાય પૂરી પાડી શકશે. તે ઉપરાંત જો વિતરણ કંપનીઓ સમયસર ટેરિફ પ્રસ્તાવ દાખલ ન કરે તો સ્ટેટ ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશનને સ્વયં ટેરિફ નિર્ધારિત કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવશે જેથી દરોની વાર્ષિક સમીક્ષા નિશ્ચિત થઈ શકે. 

કેન્દ્ર-રાજ્ય સમન્વય માટે ઇલેક્ટ્રિસિટી કાઉન્સિલ

બિલમાં ઇલેક્ટ્રિસિટી કાઉન્સિલની સ્થાપનાનો પણ પ્રસ્તાવ છે. આ કાઉન્સિલનો હેતુ વીજળી ક્ષેત્રમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે નીતિ સમન્વયને મજબૂત કરવાનો છે. આ કાઉન્સિલની અધ્યક્ષતા કેન્દ્રીય વીજળી મંત્રી કરશે અને વિવિધ રાજ્યોના ઊર્જા મંત્રીઓ તેના સભ્યો હશે. કાઉન્સિલનું કામ નીતિગત સૂચનો આપવા, સુધારાઓ પર સહમતિ બનાવવી અને વીજળી ક્ષેત્રમાં સમન્વિત નીતિ માળખું તૈયાર કરવાનું હશે. 

તે ઉપરાંત વીજળી ક્ષેત્રના નિયમનકારોની જવાબદારી પણ વધારવામાં આવી છે. બિલમાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે આયોગના સભ્યો જો ગંભીર બેદરકારી કરે તો તેમને જવાબદાર ઠેરવી શકાય. સાથે જ Appellate Tribunal for Electricityના (APTEL) સભ્યોની સંખ્યા પણ વધારી શકાશે. 

નવીકરણીય ઊર્જા અને ઊર્જા ભંડારણ પર ભાર

બિલમાં ઊર્જા ક્ષેત્રના ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને બિન-ફોસિલ ઊર્જા સ્ત્રોતોને પ્રોત્સાહન આપવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેમાં જોગવાઈ છે કે વિતરણ કંપનીઓ નવીકરણીય સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી ખરીદવા માટે નિર્ધારિત ટકાવારીનું પાલન કરશે. જો તેઓ આવું ન કરે તો તેમના પર પ્રતિ યુનિટ 35થી 45 પૈસા સુધીનો દંડ લાગી શકે છે. તે ઉપરાંત બિલમાં ઊર્જા ભંડારણ પ્રણાલી (energy storage systems) અને વીજળી લાઇનો સાથે જોડાયેલા કેટલાક નવા કાનૂની પ્રાવધાનો પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. 

કેમ થઈ રહ્યો છે વિરોધ?

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025નો સૌથી મોટો વિરોધ વીજળી ઇજનેરોના સંગઠન AIPEFએ કર્યો છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે આ બિલ વીજળી વિતરણ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓ માટે રસ્તો ખોલવાનો પ્રયાસ છે. AIPEFનો આરોપ છે કે જો ખાનગી કંપનીઓને સરકારી નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી મળે તો તેઓ માત્ર નફાકારક ઔદ્યોગિક અને વાણિજ્યિક ગ્રાહકોને જ લક્ષ્ય બનાવશે. આ પ્રક્રિયાને ઘણી વખત ‘ચેરી-પિકિંગ’ કહેવામાં આવે છે.

આવી સ્થિતિમાં સરકારી ડિસ્કોમ્સ પાસે માત્ર ઓછા નફાકારક કે ખોટવાળા ગ્રાહકો—જેમ કે કૃષિ અને ગ્રામીણ ઘરેલુ ગ્રાહકો—જ રહી જશે. આનાથી તેમની નાણાકીય સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. બિલના વિરોધમાં કેટલાક લોકો દિલ્હી અને મુંબઈનાં ઉદાહરણો પણ આપે છે, જ્યાં વીજળી વિતરણમાં ખાનગી કંપનીઓ પહેલેથી જ સક્રિય છે.

વિરોધ કરનારાઓનું કહેવું છે કે આ શહેરોમાં ખાનગીકરણ પછી પણ વાસ્તવિક સ્પર્ધા ઊભી નથી થઈ. દિલ્હીમાં ટાટા પાવર અને BSES જેવી કંપનીઓ જ વીજળી વિતરણ કરે છે અને ગ્રાહકો પાસે વિકલ્પો નથી. મુંબઈમાં પણ અનેક લાઇસન્સ હોવા છતાં કંપનીઓ વચ્ચે વિવાદ અને કાનૂની મામલા સામે આવ્યા છે. આથી આલોચકોનું માનવું છે કે વીજળી ક્ષેત્રમાં સ્પર્ધા લાવવાનું મોડલ વ્યવહારમાં કાગળ પર જેટલું સરળ દેખાય છે તેટલું સરળ નથી. 

સરકારનો પક્ષ: સુધારા, સ્પર્ધા અને આર્થિક વિકાસ

કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે પ્રસ્તાવિત સુધારા ભારતના વીજળી ક્ષેત્રને વધુ ટકાઉ અને સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે જરૂરી છે. સરકાર અનુસાર રાજ્ય ડિસ્કોમ્સની કુલ ખોટ લગભગ 6.9 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે વીજળી ક્ષેત્રની નાણાકીય સ્થિરતા માટે ગંભીર પડકાર છે. સરકારનું માનવું છે કે ખાનગી ભાગીદારી અને સ્પર્ધાથી સેવા ગુણવત્તા સુધરશે, ઉદ્યોગોને સસ્તી વીજળી મળશે અને આર્થિક વિકાસને ગતિ મળશે. તેની સાથે સરકાર એ પણ કહે છે કે આ બિલમાં જાહેર સંપત્તિઓના અનિવાર્ય ખાનગીકરણની કોઈ જોગવાઈ નથી. 

આગળ શું?

ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025 ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો એક મહત્વનો કાયદાકીય પ્રસ્તાવ છે. એક તરફ સરકાર તેને માળખાકીય સુધારાઓ દ્વારા વીજળી ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવાનો પ્રયાસ ગણાવી રહી છે તો બીજી તરફ કર્મચારી સંગઠનો અને કેટલાક લોકો તેને જાહેર ક્ષેત્રની ભૂમિકાને નબળી પાડનારું પગલું માને છે.

બિલ સંસદમાં રજૂ થયા બાદ તેના પર વ્યાપક રાજકીય અને નીતિગત ચર્ચા થવાની સંભાવના છે. એ જોવું રસપ્રદ રહેશે કે શું સરકાર તેમાં સુધારા કરે છે કે મૂળ સ્વરૂપમાં જ તેને પસાર કરાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે વીજળી ક્ષેત્રમાં કોઈપણ મોટા સુધારાની અસર માત્ર ઉદ્યોગો કે કંપનીઓ સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં, તે કરોડો ગ્રાહકો, ખેડૂતો, ઉદ્યોગો અને આખા આર્થિક તંત્રને સીધી અસર કરશે. આથી ઇલેક્ટ્રિસિટી એમેન્ડમેન્ટ બિલ 2025 પર થનારી ચર્ચા આવનારા સમયમાં ભારતના એનર્જી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.