ગુજરાતની જીવાદોરી ગણાતા નર્મદા પ્રોજેક્ટને લઈને ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા નાણાકીય વિવાદનો આખરે ઉકેલ આવી ગયો છે. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની હાજરીમાં ચારેય રાજ્યોએ જુલાઈ 2026માં સમજૂતી કરી હતી. ત્યારબાદ 27 ઑક્ટોબરે નર્મદા કંટ્રોલ ઓથોરિટીની રિવ્યૂ કમિટીએ આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી અને બાકી નાણાંની ચુકવણીની પદ્ધતિ પણ નક્કી કરી.
હવે 16 નવેમ્બરે કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થાની જાહેરાત કરી છે. આ વ્યવસ્થા પ્રમાણે જરૂરિયાત ઊભી થાય ત્યારે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર ગુજરાતને પાણી આપશે અને તેના બદલામાં ગુજરાત આ બંને રાજ્યોને મળવાપાત્ર વીજળી પૂરી પાડશે અથવા તેની કિંમત ચૂકવશે. ઉલ્લેખનીય છે કે આ પ્રોજેક્ટને પૂર્ણ થતાં દાયકાઓ લાગી ગયા હતા, કારણ કે પ્રોજેક્ટની સાથે ઘણા વિવાદો પણ જોડાયેલા હતા.
નર્મદા નદી અને સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટનું મહત્વ
નર્મદા મધ્ય ભારતની સૌથી મહત્વપૂર્ણ નદીઓમાંની એક છે. નર્મદા મધ્ય પ્રદેશના અમરકંટકમાંથી નીકળે છે. ત્યાંથી નદી પશ્ચિમ તરફ જઈને મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્રની સરહદ અને ગુજરાતમાંથી પસાર થઈને અરબી સમુદ્રમાં મળે છે. નર્મદા નદીના પાણીનો ઉપયોગ પીવાના પાણી, ખેતી અને વીજળીના ઉત્પાદન માટે થઈ શકે તે હેતુથી તેના પર અનેક યોજનાઓ બનાવવામાં આવી છે. તેમાં ગુજરાતના નર્મદા જિલ્લામાં આવેલો સરદાર સરોવર ડેમ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ છે. આ ડેમ કઈં 5-10 વર્ષમાં ઊભો થયેલો નથી. આ પ્રોજેક્ટ સાથે દાયકાઓ જૂના વિવાદો જોડાયેલા છે.
નોંધનીય છે કે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટનો હેતુ માત્ર ડેમ બાંધવાનો નહોતો. પણ ડેમમાં પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેને વિવિધ નહેરોના માધ્યમથી ગુજરાતના વિવિધ વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવાનો હતો. આ પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ, શહેરો અને ગામડાંઓમાં પીવાના પાણીની જરૂરિયાત અને ઉદ્યોગો માટે થવાનો હતો. હવે ગુજરાત ઉપરાંત રાજસ્થાનના કેટલાક વિસ્તારોને પણ આ પ્રોજેક્ટમાંથી પાણી મળવાનું છે. બીજી તરફ ડેમમાંથી વીજળીનું ઉત્પાદન કરીને મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતને વીજળી આપવાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી હતી.
આ રીતે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ ચાર રાજ્યોના હિત સાથે જોડાયેલો છે. ગુજરાતને પાણી અને વીજળી બંનેનો લાભ મળે છે, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રને વીજળીનો હિસ્સો મળે છે. રાજસ્થાનને પાણીની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. આટલા મોટા આંતરરાજ્ય પ્રોજેક્ટમાં દરેક રાજ્યનો હિસ્સો, ખર્ચ અને જવાબદારી નક્કી કરવી જરૂરી હતી.
સમયની સાથે જેમ-જેમ પ્રોજેક્ટ આગળ વધતો ગયો તેમ-તેમ નવા પ્રશ્નો પણ ઊભા થતા ગયા. કયા રાજ્યએ પ્રોજેક્ટ પાછળ કેટલો ખર્ચો કરવો તે મોટો સવાલ બન્યો. ડેમના નિર્માણ ઉપરાંત જમીન સંપાદન અને વિસ્થાપિતોના પુનર્વસનનો પ્રશ્ન પણ જટિલ હતો. મધ્ય પ્રદેશમાં ડેમની ડૂબમાં આવેલી જમીન અને લોકોના પુનર્વસન પાછળ કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થવાનો હતો. આ તમામ નાણાકીય બાબતોને લઈને રાજ્યો વચ્ચે પરસ્પર મતભેદો શરૂ થઈ ગયા હતા.
1969માં નર્મદા જળવિવાદ ટ્રિબ્યુનલની રચના
આ વિવાદોના કાયમી ઉકેલ માટે સરકારે દાયકાઓ પહેલાં પગલાં લીધાં હતાં. કેન્દ્ર સરકારે 6 ઑક્ટોબર 1969ના રોજ આંતરરાજ્ય જળવિવાદ કાયદા હેઠળ નર્મદા જળવિવાદ ટ્રિબ્યુનલની રચના કરી હતી. ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષ તરીકે ન્યાયમૂર્તિ વી. રામાસ્વામીની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી.
ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ મુખ્ય પ્રશ્ન હતો કે નર્મદા નદીના ઉપયોગ લાયક પાણીમાંથી કેટલો હિસ્સો ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનને આપવો. આ ઉપરાંત સરદાર સરોવર ડેમની ઊંચાઈ, પાણીના સંગ્રહની ક્ષમતા અને પ્રોજેક્ટના અમલ સાથે જોડાયેલી ઘણી બાબતો સામેલ હતી. લગભગ દસ વર્ષ સુધી વિચારણા કર્યા બાદ ટ્રિબ્યુનલે 7 ડિસેમ્બર 1979ના રોજ પોતાનો ચુકાદો આપ્યો. કેન્દ્ર સરકારે 12 ડિસેમ્બર 1979ના રોજ આ ચુકાદો જાહેર કર્યો. આ ચુકાદો ચારેય રાજ્યો માટે અંતિમ અને બંધનકર્તા બન્યો.
1979ના આ ચુકાદામાં પાણીની સ્પષ્ટ ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. નર્મદા નદીના ઉપલબ્ધ કુલ 28 મિલિયન એકર ફૂટ પાણીમાંથી હિસ્સા નક્કી થયા. જેમાં મધ્ય પ્રદેશને સૌથી વધુ 18.25 MAF પાણી ફાળવાયું હતું. જ્યારે ગુજરાતના ભાગે 9 MAF પાણી આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત રાજસ્થાનને 0.50 MAF અને મહારાષ્ટ્રને 0.25 MAF પાણી આપવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.
આ વહેંચણી મુજબ પાણીનો સૌથી મોટો હિસ્સો મધ્ય પ્રદેશને મળ્યો હતો. અહીં એક બાબત ખાસ સમજવી જરૂરી છે. 1979ના ચુકાદામાં પાણીની મૂળ ફાળવણી નક્કી થઈ ગઈ હતી. એટલે નવેમ્બર 2026માં થયેલી સમજૂતીમાં પાણીની ફાળવણી એની એ જ રાખવામાં આવી છે. હાલની સમજૂતી મુખ્યત્વે પ્રોજેક્ટના ખર્ચ અને બાકી નાણાકીય જવાબદારીઓના વિવાદનો ઉકેલ છે. જ્યારે ગુજરાતને જરૂરિયાત મુજબ વધારાનું પાણી મળી રહે તે માટે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર સાથે અલગ વ્યવસ્થા નક્કી કરવામાં આવી રહી છે.
સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટમાં વિવાદ શા માટે ઊભો થયો?
પાણીની ફાળવણી નક્કી થયા પછી પણ સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના કામમાં વિવિધ અડચણો આવતી જ રહી. આ પ્રોજેક્ટમાં ડેમનું નિર્માણ, નહેરોનું બાંધકામ, વીજળી ઉત્પાદન કેન્દ્રો, જમીન સંપાદન અને ડેમના કારણે અસરગ્રસ્ત બનેલા લોકોનું પુનર્વસન જેવાં અનેક કામ સામેલ હતાં. આ બધાં કામ પાછળ મોટો ખર્ચ થવાનો હતો. ચારેય રાજ્યોને પ્રોજેક્ટનો લાભ મળવાનો હોવાથી ખર્ચ અને જવાબદારી પણ નક્કી કરવી જરૂરી હતી.
એટલે પાણીની વહેંચણી બાદ નાણાંની લેણદેણનો વિવાદ ઊભો થયો. ખાસ કરીને મધ્ય પ્રદેશ અને ગુજરાત વચ્ચે આ નાણાકીય જવાબદારીઓ અંગે લાંબા સમયથી મતભેદ હતા. ફેબ્રુઆરી 2026માં ગુજરાત વિધાનસભામાં રજૂ કરાયેલી માહિતી પ્રમાણે, 31 જુલાઈ 2025 સુધી મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાન પાસેથી સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના ખર્ચ પેટે ગુજરાતને કુલ ₹7,974.86 કરોડ લેવાના બાકી હતા.
તેમાં મધ્ય પ્રદેશનો હિસ્સો ₹5,516.50 કરોડ, મહારાષ્ટ્રનો ₹1,883.84 કરોડ અને રાજસ્થાનનો ₹574.52 કરોડ હતો. આ આંકડા દર્શાવે છે કે વિવાદ માત્ર રાજકીય મતભેદ પૂરતો નહોતો, તેમાં પ્રોજેક્ટના ખર્ચ અને નાણાકીય જવાબદારીઓના મોટા હિસાબો પણ સામેલ હતા.
વીજળીની વહેંચણી પણ વિવાદનો મહત્વનો ભાગ
નાણાકીય બાબતોની સાથે વીજળીની વહેંચણી પણ એક મહત્વનો વિષય હતો. કારણ કે ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીમાંથી વીજળીનું ઉત્પાદન પણ કરવામાં આવે છે. આ માટે ડેમમાં રિવર બેડ પાવર હાઉસ અને કેનાલ હેડ પાવર હાઉસ બનાવવામાં આવ્યા છે. પાણી ટર્બાઇનમાંથી પસાર થાય ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યારબાદ પાણી નદીના હેઠવાસમાંથી છોડવામાં આવે છે.
નર્મદા જળવિવાદ ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા પ્રમાણે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીની વહેંચણી પણ નક્કી કરવામાં આવી હતી. તેમાં મધ્ય પ્રદેશને 57 ટકા, મહારાષ્ટ્રને 27 ટકા અને ગુજરાતને 16 ટકા વીજળી આપવાની જોગવાઈ છે.
આ વ્યવસ્થામાંથી એક મહત્વનો મુદ્દો સામે આવે છે. નિયમ મુજબ વીજળીનો મોટો હિસ્સો મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રને મળવાનો હતો, જ્યારે ગુજરાતે પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવાની હતી. આ બંને બાબતો એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે કારણ કે વીજળી બનાવવા માટે પાણી છોડવું પડે છે.
ગુજરાતને પાણી અને બાકીના રાજ્યોને વીજળી જોઈતી હતી, જેથી રાજ્યો વચ્ચે મતભેદો ઊભા થયા હતા. આ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે એવું આયોજન કરવું જરૂરી બન્યું કે ગુજરાતની પાણીની જરૂરિયાત સંતોષાય અને સાથે-સાથે મધ્ય પ્રદેશ તથા મહારાષ્ટ્રના વીજળીના હિતોને પણ કોઈ નુકસાન ન થાય.
2026માં અમિત શાહની હાજરીમાં ચારેય રાજ્યો વચ્ચે સમજૂતી
આખરે વર્ષોથી અટવાયેલા નાણાકીય વિવાદનો ઉકેલ લાવવા માટે 7 જુલાઈ 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં બેઠક યોજાઈ. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ અને કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલની હાજરીમાં ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનના મુખ્યમંત્રીઓએ સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા. બેઠકમાં ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ, મધ્ય પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવ, મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ અને રાજસ્થાનના મુખ્યમંત્રી ભજનલાલ શર્મા હાજર રહ્યા હતા.
આ સમજૂતીનો મુખ્ય હેતુ સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના નિર્માણખર્ચ, પુનર્વસન અને અન્ય બાકી નાણાકીય જવાબદારીઓનો અંતિમ હિસાબ કરીને તેનો એક વખતમાં નિકાલ કરવાનો હતો. એટલે કે હવે દાયકાઓથી ચાલતા દાવા-પ્રતિદાવા અને બાકી ચુકવણીના મુદ્દાઓને એક જ સમજૂતી હેઠળ ઉકેલવાના હતા.
સમજૂતી પ્રમાણે દરેક રાજ્યના ખર્ચ અને જવાબદારીઓની ગણતરી કરવામાં આવી અને તેના પર 6 ટકા વ્યાજ ઉમેરીને અંતિમ હિસાબ નક્કી કરવામાં આવ્યો. અંતે જૂના બાકી નાણાંની ચુકવણી અંગે ચારેય રાજ્યો વચ્ચે સહમતી થઈ. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આ સમજૂતીને આંતરરાજ્ય સહકાર અને જળસુરક્ષાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું હતું.
ગુજરાતના ખર્ચનો હિસ્સો વધ્યો, મધ્ય પ્રદેશનો દાવો પાછો ખેંચાયો
અહેવાલ પ્રમાણે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના કુલ ખર્ચમાં ગુજરાતનો હિસ્સો અગાઉ 50.57 ટકા હતો, જે વધારીને 75 ટકા કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ મધ્ય પ્રદેશના પુનર્વસન ખર્ચનો હિસ્સો 31.98 ટકાથી ઘટાડીને 16.17 ટકા કરવામાં આવ્યો અને મહારાષ્ટ્રનો હિસ્સો 7.76 ટકા નક્કી કરવામાં આવ્યો.
આ સમજૂતીનો એક મહત્વનો ભાગ એ પણ છે કે મધ્ય પ્રદેશે ગુજરાત સામે કરેલો આશરે ₹7,669 કરોડનો દાવો પાછો ખેંચ્યો છે. આ દાવો પાછો ખેંચાતા બંને રાજ્યો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતો એક મોટો નાણાકીય પ્રશ્ન દૂર થયો છે.
7 જુલાઈએ થયેલી સમજૂતી બાદ તેની અમલવારી અને બાકી નાણાંની ચુકવણી કેવી રીતે કરવી તે અંગેની પ્રક્રિયા બાકી હતી. આ માટે 27 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ નર્મદા કંટ્રોલ ઓથોરિટીની રિવ્યૂ કમિટીની 15મી બેઠક યોજાઈ હતી. કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ બેઠકમાં ચારેય રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ જોડાયા હતા.
આ બેઠકમાં ભારતના એટર્ની જનરલનો અભિપ્રાય અને 7 જુલાઈના રોજ થયેલા સમજૂતી કરારને સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. સાથે જ સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા બાકી નાણાંની ચુકવણી માટેની પદ્ધતિને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. કેન્દ્રના જળશક્તિ મંત્રાલયે જણાવ્યા મુજબ બાકી નાણાંની ચુકવણી નાણાકીય વર્ષ 2026-27માં પૂર્ણ કરવામાં આવશે.
હવે ગુજરાતને પાણી મળશે, બદલામાં MP અને મહારાષ્ટ્રને વીજળીનું વળતર
નાણાકીય વિવાદના ઉકેલ ઉપરાંત ગુજરાત માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત પાણીની નવી વ્યવસ્થા છે. 16 નવેમ્બર 2026ના રોજ કેન્દ્રીય જળશક્તિ મંત્રી સી.આર. પાટીલે જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતમાં પાણીની જરૂરિયાત ઊભી થાય ત્યારે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર ગુજરાતને પાણી પૂરું પાડશે. તેના બદલામાં ગુજરાત આ બંને રાજ્યોને વીજળી આપશે અથવા વીજળીની કિંમત ચૂકવશે.
અગાઉ જોયું તેમ નર્મદા જળવિવાદ ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા પ્રમાણે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટમાંથી ઉત્પન્ન થતી વીજળીમાં મધ્ય પ્રદેશનો હિસ્સો 57 ટકા, મહારાષ્ટ્રનો 27 ટકા અને ગુજરાતનો 16 ટકા છે. સામાન્ય રીતે ડેમના પાણીનો ઉપયોગ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે. પરંતુ જ્યારે ગુજરાતને પાણીની વધારે જરૂર પડશે ત્યારે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર પોતાના હિસ્સાના પાણીમાંથી ગુજરાતને પાણી આપશે. પરિણામે આ બંને રાજ્યોને આ પાણીમાંથી બનતી વીજળી નહીં મળે.
તેથી આ વીજળીની ભરપાઈ ગુજરાત કરશે. ગુજરાત મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર માટે જરૂરી વીજળી અન્ય સ્ત્રોતમાંથી ખરીદીને પૂરી પાડી શકે છે અથવા તેના બદલે વીજળીની કિંમત ચૂકવી શકે છે. આ ચુકવણી દર વર્ષે કરવામાં આવે તેવી વ્યવસ્થા અંગે પણ કેન્દ્રીય મંત્રીએ વાત કરી છે.
આ વ્યવસ્થામાં એક મહત્વની બાબત એ છે કે ગુજરાતને કેટલું વધારાનું પાણી મળશે, ક્યારે મળશે અને તેના બદલામાં કેટલી વીજળી આપવાની રહેશે તે અંગેની ચોક્કસ વિગતો હજુ નક્કી થવાની બાકી છે. ત્રણેય રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો આ વિગતો નક્કી કરશે અને ત્યારબાદ ઔપચારિક કરાર કરવામાં આવશે. એટલે હાલ બંને રાજ્યો દ્વારા પાણી આપવાની અને ગુજરાત દ્વારા વીજળીનું વળતર આપવાની સમજૂતી થઈ છે, પરંતુ તેનો અમલ કેવી રીતે થશે તેની ચોક્કસ શરતો કરારમાં સ્પષ્ટ થશે.
નવી સમજૂતીથી ગુજરાતને શું ફાયદો થશે?
આ સમજૂતીથી ગુજરાતને મુખ્યત્વે બે મોટા ફાયદા થઈ શકે છે. પહેલો ફાયદો એ છે કે સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના ખર્ચ અને બાકી નાણાકીય જવાબદારીઓ અંગેનો દાયકાઓ જૂનો વિવાદ ઉકેલાયો છે. તેના કારણે હવે રાજ્યો વચ્ચેના જૂના હિસાબો અને ચુકવણીના મુદ્દાઓને લઈને અનિશ્ચિતતા ઓછી થશે. પ્રોજેક્ટના સંચાલન અને જાળવણી સાથે જોડાયેલી બાબતોમાં પણ રાજ્યો વચ્ચે વધુ સ્પષ્ટતા અને સહકાર સ્થાપિત થઈ શકશે.
બીજો અને ગુજરાત માટે સીધો ફાયદો એ છે કે જરૂરિયાતના સમયે મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર પાસેથી વધારાનું પાણી મેળવવાનો વિકલ્પ મળશે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં પાણીની અછત ઊભી થાય છે, ત્યાં આ વ્યવસ્થા ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. પીવાના પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં તેમજ ખેતી માટે પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
નોંધનીય છે કે આ કરાર માત્ર આંકડાકીય કે નાણાકીય સમાધાન નથી, પરંતુ આંતરરાજ્ય સહકારનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દાયકાઓ જૂના મતભેદોને બાજુ પર મૂકીને ચારેય રાજ્યોએ વિકાસના પંથે આગળ વધવાનું પસંદ કર્યું છે. ગુજરાત માટે આ નર્મદા પ્રોજેક્ટ હંમેશાં પ્રગતિની ધમની સમાન રહ્યો છે અને હવે આ નવા સમીકરણોથી તેનો વ્યાપ વધુ મજબૂત બન્યો છે.
આગામી સમયમાં ત્રણેય રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો બેસીને આ વ્યવસ્થાની નાની-નાની વિગતોને આખરી ઓપ આપશે. કેટલું પાણી ક્યારે છોડવું અને વીજળીની કિંમત કેવી રીતે ચૂકવવી તેની ઔપચારિક રૂપરેખા પણ ટૂંક સમયમાં તૈયાર થઈ જશે. આ પ્રક્રિયા પૂરી થતાં જ જમીની સ્તરે તેના સકારાત્મક પરિણામો દેખાવા લાગશે.
આમ, સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ હવે સંપૂર્ણપણે સજ્જ થઈ ગયો છે. જૂના હિસાબો ચૂકવાઈ રહ્યા છે અને નવા સહકારના દરવાજા ખુલ્યા છે. ગુજરાતના ખેડૂતો અને નાગરિકો માટે આ નવો અધ્યાય સમૃદ્ધિના નવા દ્વાર ખોલનારો સાબિત થશે તેવી પૂરી આશા છે.


