ફિલિપિન્સના આકાશમાં એક ભારતીય નામ પહેલેથી જ ગુંજી રહ્યું છે. આ નામ કોઈ રાજદ્વારી કરારનું નથી, કોઈ વેપારી કંપનીનું નથી, પરંતુ બ્રહ્મોસનું છે. 2022માં ફિલિપિન્સ ભારત પાસેથી બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ ખરીદનાર પહેલો વિદેશી દેશ બન્યો હતો. હવે નવેમ્બર 2026માં ફિલિપિન્સે ફરી ભારત પાસેથી વધુ બ્રહ્મોસ સિસ્ટમ ખરીદવામાં રસ બતાવ્યો છે. આ જ સમયે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 16 અને 17 નવેમ્બરે ફિલિપિન્સની મુલાકાતે પહોંચ્યા છે. તેઓ ત્યાં 23મી ASEAN-India સમિટ અને 21મી ઈસ્ટ-એશિયા સમિટમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. એટલે આ મુલાકાતને માત્ર એક આંતરરાષ્ટ્રીય બેઠક માનીને આગળ વધી જવું યોગ્ય નથી. અહીં એક તરફ ફિલિપિન્સ સાથે ભારતની વધી રહેલી સંરક્ષણ ભાગીદારી છે, બીજી તરફ દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીનનો વધતો દબદબો છે અને ત્રીજી તરફ આખું ASEAN છે, જે ભારતની ‘Act East’ નીતિનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.
પીએમ મોદી પોતે ફિલિપિન્સ જવા પહેલાં કહી ચૂક્યા છે કે ASEAN સાથેના સંબંધો ભારતની ‘Act East Policy’ના કેન્દ્રમાં છે અને ભારતના ‘MAHASAGAR’ વિઝનમાં પણ તેનું મહત્વનું સ્થાન છે. આ એક વાક્ય આખી મુલાકાત સમજવા માટે પૂરતું છે. કારણ કે અહીં વાત માત્ર આસિયાનના દેશો સાથે મિત્રતા વધારવાની નથી. વાત એ છે કે ભારત જે દરિયાઈ વિસ્તારમાં હવે પોતાની હાજરી અને ભાગીદારી વધારી રહ્યું છે, તે જ વિસ્તારમાં ચીન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે. 2026ને ભારત અને ASEANએ ‘યર ઑફ મેરીટાઇમ કોઓપરેશન’ તરીકે મનાવ્યો છે. એટલે પીએમ મોદીની મનિલા મુલાકાતને જો આપણે બ્રહ્મોસ, ફિલિપિન્સ, દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર, મલાક્કા સ્ટ્રેટ, ગ્રેટ નિકોબાર અને ઈન્ડોનેશિયાના સબાંગને જોડીને જોઈએ તો એક મોટું ચિત્ર સામે આવે છે. આ ચિત્ર છે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભારતના વધતા વ્યૂહાત્મક નેટવર્કનું.
મનિલાથી શરૂ થતી વાત મલાક્કા સુધી જાય છે
ફિલિપિન્સને નકશા પર જુઓ તો એક વાત તરત સમજાય છે. આ દેશ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના એવા વિસ્તારમાં બેઠો છે જ્યાંથી દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર તરફની દરિયાઈ હિલચાલને સમજવી હોય તો ફિલિપિન્સને અવગણી શકાય નહીં. ચીન અને ફિલિપિન્સ વચ્ચે દક્ષિણ ચીન સમુદ્રને લઈને લાંબા સમયથી તણાવ છે. આવા સમયે ભારતે ફિલિપિન્સને માત્ર રાજદ્વારી સમર્થન આપ્યું નથી, પરંતુ તેને બ્રહ્મોસ જેવી શક્તિશાળી દરિયાઈ સંરક્ષણ ક્ષમતા પણ આપી છે. 2022નો લગભગ 375 મિલિયન ડૉલરનો કરાર ફિલિપિન્સ માટે ત્રણ શોર-બેઝ્ડ એન્ટી-શિપ મિસાઇલ બેટરીનો હતો. પહેલી સિસ્ટમ 2024માં અને ત્યારબાદ બીજી સિસ્ટમ 2025માં પહોંચાડવામાં આવી હતી. હવે મનિલા વધુ બ્રહ્મોસ સિસ્ટમ લેવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. લગભગ પાંચ વધુ સિસ્ટમ અને આશરે 60 મિસાઇલનો સંભવિત સોદો 700થી 800 મિલિયન ડૉલર સુધીનો હોય શકે છે. એટલે પીએમ મોદી જ્યારે મનિલા પહોંચે છે ત્યારે તેમની પાછળ ભારતની એવી સંરક્ષણ ક્ષમતા પણ ઊભી છે જેને દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના સંદર્ભમાં ગંભીરતાથી જોવામાં આવે છે.
અહીંથી સવાલ થાય કે ભારતને ફિલિપિન્સમાં આટલો રસ શા માટે છે? જવાબ માત્ર ફિલિપિન્સમાં નથી. જવાબ આખા દરિયાઈ નકશામાં છે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્રથી નીચે આવો તો ઈન્ડોનેશિયા આવે છે. ઈન્ડોનેશિયાની પશ્ચિમ બાજુએ સુમાત્રાનો ઉત્તર છે અને ત્યાં આવેલું છે સબાંગ. હવે નકશામાં થોડું વધુ નીચે-પશ્ચિમ જુઓ તો ભારતના અંડમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ આવે છે. આ બંને સ્થળોને જોડો તો વાત મલાક્કા સ્ટ્રેટ સુધી પહોંચી જાય છે અને મલાક્કા સ્ટ્રેટ કોઈ સામાન્ય દરિયાઈ રસ્તો નથી. તે હિંદ મહાસાગર અને પ્રશાંત મહાસાગર વચ્ચેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંનું એક છે. ચીનના વેપાર અને ઊર્જા પુરવઠા માટે પણ તેનું મહત્વ બહુ મોટું છે. એટલે ભારત માટે આ વિસ્તારનો અર્થ માત્ર ભૂગોળ નથી. આ આખો વિસ્તાર ભવિષ્યની દરિયાઈ શક્તિની રમતનો મહત્વનો આયામ છે.
ચીનનો મલાક્કા ‘ડિલેમા’ અને ભારતનો જવાબ
ચીનની આર્થિક ગતિને સમજવી હોય તો તેના નકશા પર નજર કરવી પડે. ચીનની ફેક્ટરીઓમાંથી બનેલો માલ દુનિયાભરમાં જાય છે. ઊર્જા માટે પણ તેને મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર આધાર રાખવો પડે છે. આ વેપાર અને ઊર્જાના મોટાભાગના દરિયાઈ માર્ગોમાં મલાક્કા સ્ટ્રેટનું સ્થાન મહત્વનું છે. એટલા માટે ચીન માટે મલાક્કા માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, એક સંવેદનશીલ બિંદુ છે. ચીનને લાંબા સમયથી જે ચિંતા સતાવે છે તેને સામાન્ય રીતે ‘મલાક્કા ડિલેમા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અર્થાત, ચીનની અર્થવ્યવસ્થા માટે મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ એવો છે જેના પર તેની સીધી સંપૂર્ણ પકડ નથી. આ જ જગ્યાએ ભારતના અંડમાન અને નિકોબાર ટાપુઓનું મહત્વ સમજાય છે.
ગ્રેટ નિકોબાર ભારતનો સૌથી મોટો દક્ષિણનો ટાપુ છે. તે મલાક્કા તરફ જતા આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ માર્ગની નજીક છે. ભારત અહીં માત્ર ટાપુના વિકાસ સુધી સીમિત નથી. ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટમાં 14.2 મિલિયન TEU ક્ષમતાવાળું આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ ટર્મિનલ, આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ, પાવર પ્લાન્ટ અને ટાઉનશિપ જેવા મોટા પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે ગલાથિયા ખાડી આંતરરાષ્ટ્રીય પૂર્વ-પશ્ચિમ શિપિંગ રૂટથી આશરે 40 નોટિકલ માઇલ દૂર છે અને તેનું કુદરતી ઊંડાણ 20 મીટરથી વધારે છે. એટલે આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ માત્ર ગ્રેટ નિકોબારમાં બંદર બનાવવાનો નથી. તે ભારતની દરિયાઈ અને વ્યૂહાત્મક હાજરીને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પણ પ્રયાસ છે.
હવે આ જ નકશામાં થોડું આગળ ઈન્ડોનેશિયાની બાજુ જુઓ. સુમાત્રાના ઉત્તરી છેડે આવેલું સબાંગ પોર્ટ મલાક્કા સ્ટ્રેટના પ્રવેશદ્વાર પાસે છે. જુલાઈ 2026માં પીએમ મોદીની ઈન્ડોનેશિયા મુલાકાત દરમિયાન ઈન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્ટોએ સબાંગ બંદરના સંકલિત વિકાસમાં ભારતની ભાગીદારીમાં રસનું સ્વાગત કર્યું હતું. ભારતની ભૂમિકા તેના સંકલિત વિકાસમાં ભાગીદારીની દિશામાં છે. આ પ્રોજેક્ટમાં બંદર, જહાજ સમારકામ અને નિર્માણ, ઓફશોર એનર્જી સેવાઓ, પ્રવાસન અને કનેક્ટિવિટી જેવા ક્ષેત્રોની વાત છે. પરંતુ ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ આર્થિક ઉપયોગિતાથી ઘણું આગળ જાય છે.
ગ્રેટ નિકોબારથી સબાંગ સુધીની કડી
અહીંથી સૌથી રસપ્રદ યાત્રા શરૂ થાય છે. એક બાજુ ભારતનું ગ્રેટ નિકોબાર અને બીજી બાજુ ઈન્ડોનેશિયાનું સબાંગ. બંને મલાક્કાના ઉત્તરી પ્રવેશદ્વારની આસપાસના મહત્વના ભૂગોળમાં આવે છે. એટલે ભારત અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે અંડમાન-નિકોબાર અને આચે વિસ્તારની કનેક્ટિવિટી વધે તો તેની અસર માત્ર બે દેશોના વેપાર સુધી સીમિત રહેવાની નથી. બંને દેશો દરિયાઈ માહિતીની આપ-લે, દરિયાઈ સુરક્ષા, બંદર કનેક્ટિવિટી અને સમગ્ર વિસ્તારની દરિયાઈ હિલચાલ પર નજર રાખવાની ક્ષમતા વધુ સારી બનાવી શકે છે. ભારત અને ઈન્ડોનેશિયાએ 2026માં અંડમાન-આચે કનેક્ટિવિટી માટે સંયુક્ત ટાસ્ક ફોર્સની બેઠક આગળ વધારવાની વાત પણ કરી છે. ભારતે ઈન્ડોનેશિયાના સબાંગના સંકલિત વિકાસમાં ભાગીદારીમાં રસ દાખવ્યો છે.
આને એકદમ સરળ રીતે સમજીએ તો નકશા પર ત્રણ નામ યાદ રાખવા પડે. ફિલિપિન્સ, સબાંગ અને ગ્રેટ નિકોબાર. ફિલિપિન્સમાં ભારતનું બ્રહ્મોસ પહોંચ્યું છે. સબાંગમાં ભારત ઈન્ડોનેશિયા સાથે ભાગીદારી વધારવા જઈ રહ્યું છે અને ગ્રેટ નિકોબારમાં ભારત પોતાનું મોટું દરિયાઈ અને ટ્રાન્સશિપમેન્ટ કેન્દ્ર ઊભું કરી રહ્યું છે. આ ત્રણેયને જોડો તો ભારતની ઇન્ડો-પેસિફિક વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ દેખાય છે. તે કોઈ એક દિવસમાં ઊભો થયેલો પ્લાન નથી. વર્ષોથી ભારતે ‘Act East’ નીતિ હેઠળ ASEAN દેશો સાથે સંબંધો વધાર્યા છે અને હવે તેમાં દરિયાઈ સુરક્ષા, સંરક્ષણ, કનેક્ટિવિટી અને વેપારનાં નવાં સ્તરો ઉમેરાઈ રહ્યાં છે.
ASEAN એટલે ભારત માટે માત્ર વેપાર નહીં
અહીં ASEANને સમજવું પણ જરૂરી છે. ASEAN એટલે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોનું સંગઠન. તેમાં ઈન્ડોનેશિયા, મલેશિયા, ફિલિપિન્સ, સિંગાપોર, થાઇલેન્ડ, વિયેતનામ, બ્રુનેઈ, લાઓસ, મ્યાનમાર, કંબોડિયા અને તિમોર-લેસ્ટે જેવા 11 દેશો છે. ભારત માટે આ દેશોનું મહત્વ એકસરખું નથી, પરંતુ દરેક દેશ ભારતના ઇન્ડો-પેસિફિક હિતમાં કોઈને કોઈ રીતે મહત્વનો છે. કોઈ દેશ મલાક્કા પાસે છે, કોઈ દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર પાસે છે, કોઈ મોટા વેપાર કેન્દ્ર તરીકે મહત્વનો છે તો કોઈ ભારત માટે દરિયાઈ કનેક્ટિવિટીનો દરવાજો બની શકે છે. એટલે ભારત માટે ASEAN કોઈ એક દેશ સાથેનો સંબંધ નથી. તે આખા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથેનું નેટવર્ક છે.
મોદી સરકારની ‘Act East’ નીતિનો અર્થ પણ અહીં સમજાય છે. ભારતે પૂર્વ તરફ માત્ર વેપાર માટે જોવાનું બંધ કરીને સુરક્ષા, કનેક્ટિવિટી, સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના દૃષ્ટિકોણથી જોવાનું શરૂ કર્યું છે. આજે ભારત-ASEAN સંબંધોમાં વેપાર છે, રોકાણ છે, ડિજિટલ સહયોગ છે, કનેક્ટિવિટી છે, સંરક્ષણ છે અને દરિયાઈ સુરક્ષા પણ છે. 2026ને ખાસ કરીને ASEAN-India Year of Maritime Cooperation તરીકે ઉજવવામાં આવ્યું છે. એટલે આ વર્ષે દરિયાઈ સહયોગને કેન્દ્રમાં મૂકવાનો નિર્ણય પણ કોઈ સંયોગ નથી. ભારત અને ASEAN દેશો એકબીજાની નજીક આવેલા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં રહે છે અને એ જ દરિયાઈ વિસ્તારમાં ચીન પોતાની શક્તિ વધારી રહ્યું છે.
ચીન સામેની લડાઈ હવે સરહદ પર નથી
ચીન સાથે ભારતની સ્પર્ધાની વાત આવે ત્યારે સામાન્ય રીતે લદ્દાખ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને હિમાલય યાદ આવે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક નજર હિંદ મહાસાગર અને ઇન્ડો-પેસિફિક તરફ પણ એટલી જ મજબૂત થઈ છે. કારણ સીધું છે. ચીન પોતાની આર્થિક અને સૈન્ય શક્તિ સાથે દરિયામાં પણ આગળ વધી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનના ગ્વાદરથી લઈને શ્રીલંકાના હંબનટોટા સુધી ચીન સાથે જોડાયેલા બંદર પ્રોજેક્ટોએ ભારતની ચિંતા વધારી છે. ભારત માટે આનો જવાબ દરેક જગ્યાએ ચીની પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરવો નથી. જવાબ એ છે કે ભારત પોતે એવા દેશો સાથે ભાગીદારી બનાવે જ્યાંથી આખા વિસ્તારમાં પોતાની પહોંચ, વિશ્વસનીયતા અને દરિયાઈ ક્ષમતા વધારી શકાય.
આ જ કારણ છે કે ઈન્ડોનેશિયા ભારત માટે એટલું મહત્વનું છે. ઈન્ડોનેશિયા કોઈ નાનો દેશ નથી. તે વિશાળ દ્વીપસમૂહ ધરાવતો દેશ છે અને હિંદ અને પ્રશાંત મહાસાગર વચ્ચેના મહત્વના દરિયાઈ વિસ્તારમાં બેઠો છે. ભારતે ઈન્ડોનેશિયા સાથે માત્ર સબાંગની વાત નથી કરી. બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ, દરિયાઈ સુરક્ષા, માહિતીની આપ-લે અને કનેક્ટિવિટી અંગે પણ સહયોગ વધ્યો છે. જુલાઈ 2026માં બંને દેશોએ દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગ આગળ વધારવા અને અંડમાન-આચે કનેક્ટિવિટી પર કામ ઝડપી કરવાની વાત કરી હતી. એટલે સબાંગ એક અલગ પ્રોજેક્ટ નથી. તે ભારત-ઈન્ડોનેશિયા સંબંધોના મોટા દરિયાઈ ચિત્રનો એક મહત્વનો ટુકડો છે.
અને પછી આવે છે ફિલિપિન્સનું બ્રહ્મોસ કનેક્શન
હવે ફરી મનિલા પાછા આવીએ. કારણ કે શરૂઆત જ્યાંથી થઈ હતી, ત્યાં પાછા ફરવું જરૂરી છે. ફિલિપિન્સને બ્રહ્મોસ આપવાનો અર્થ માત્ર ભારતે એક મિસાઇલ વેચી અને ફિલિપિન્સે એક હથિયાર ખરીદ્યું એટલો નથી. ભારત માટે આ સંરક્ષણ નિકાસનું પણ મોટું ઉદાહરણ છે અને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભારતની ભૂમિકા વધતી હોવાનો સંકેત પણ છે. 2022માં ફિલિપિન્સ બ્રહ્મોસનો પહેલો વિદેશી ગ્રાહક બન્યો હતો. હવે તે વધુ સિસ્ટમ લેવા માંગે છે. આ ખરીદી એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ફિલિપિન્સ અને ચીન વચ્ચે તણાવ ચાલુ છે. એટલે બ્રહ્મોસે ભારત અને ફિલિપિન્સ વચ્ચેના સંબંધને સીધો સુરક્ષા પરિમાણ આપ્યો છે.
અને અહીં એક રસપ્રદ બાબત છે. બ્રહ્મોસ માત્ર ફિલિપિન્સ સુધી અટકતી નથી. જુલાઈ 2026માં ભારત અને ઈન્ડોનેશિયા વચ્ચે પણ બ્રહ્મોસ અને અન્ય સંરક્ષણ સહયોગ આગળ વધ્યો હતો. એટલે એક તરફ ફિલિપિન્સ, બીજી તરફ ઈન્ડોનેશિયા અને વચ્ચે ભારત. જો આને માત્ર હથિયારોના વેચાણ તરીકે જોવામાં આવશે તો આખી વાત અધૂરી રહી જશે. તેને ભારતના વધતા સંરક્ષણ સંબંધો અને ઇન્ડો-પેસિફિક ભાગીદારીના નેટવર્ક તરીકે જોવું પડશે.
પીએમ મોદીનું ASEAN મિશન એટલે આખા નકશાને જોડવાની કવાયત
હવે શરૂઆતનો સવાલ ફરી સામે આવે છે. પીએમ મોદી ફિલિપિન્સ કેમ ગયા છે? સત્તાવાર કારણ સ્પષ્ટ છે. તેઓ 23મી ASEAN-India સમિટ અને 21મી ઈસ્ટ-એશિયા સમિટમાં ભાગ લેવા મનિલા પહોંચ્યા છે. પરંતુ આ બેઠકોમાં થનારી વાતચીતનો અર્થ માત્ર સંયુક્ત નિવેદનો સુધી નથી. ભારત ASEAN સાથે પોતાની કોમ્પ્રિહેન્સિવ સ્ટ્રેટેજિક પાર્ટનરશિપને આગળ વધારવા માંગે છે. 2026-2030ના ASEAN-India Plan of Action પર પણ આગળ વધવાનું છે. સાથે વેપાર, કનેક્ટિવિટી, દરિયાઈ સુરક્ષા, ટેક્નોલોજી અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ છે.
આ આખી વાર્તાને નકશા પર ફરી એકવાર જુઓ. પશ્ચિમમાં ભારતનો હિંદ મહાસાગર છે. દક્ષિણ-પૂર્વમાં અંડમાન અને નિકોબાર છે. તેની આગળ મલાક્કા સ્ટ્રેટ છે. મલાક્કાના પ્રવેશ પાસે ઈન્ડોનેશિયાનું સબાંગ છે. વધુ પૂર્વમાં ફિલિપિન્સ છે, જ્યાં ભારતની બ્રહ્મોસ પહોંચી ચૂકી છે. આ સમગ્ર વિસ્તારમાં ASEANના દેશો ફેલાયેલા છે. હવે સમજાય છે કે પીએમ ASEANને ભારતની ‘Act East’ નીતિનું કેન્દ્ર કેમ કહે છે. ભારતને પૂર્વ તરફ જવું છે તો ASEANમાંથી પસાર થવું પડશે. ભારતને હિંદ મહાસાગર અને પ્રશાંત વચ્ચે પોતાનું કદ વધારવું છે તો ASEAN દેશો સાથે ઊંડા સંબંધો રાખવા પડશે અને ચીનના વધતા દરિયાઈ પ્રભાવ સામે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરવું છે તો માત્ર પોતાની નૌસેનાની તાકાત પૂરતી નથી. સાથી દેશોનું નેટવર્ક પણ જોઈએ.
એટલે ફિલિપિન્સથી શરૂ થયેલી આ યાત્રા સબાંગ સુધી જાય છે અને સબાંગથી ગ્રેટ નિકોબાર સુધી પહોંચે છે. એક જગ્યાએ ભારત બ્રહ્મોસ આપે છે, બીજી જગ્યાએ બંદરના વિકાસમાં ભાગીદારીની દિશામાં આગળ વધે છે અને ત્રીજી જગ્યાએ પોતાનું વિશાળ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ તથા દરિયાઈ કેન્દ્ર ઊભું કરી રહ્યું છે. આ ત્રણેય બાબતો અલગ-અલગ સમાચાર જેવી દેખાય છે, પરંતુ એકસાથે મૂકીએ ત્યારે ભારતની મોટી વ્યૂહરચના સમજાય છે. ભારત હવે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં માત્ર પોતાનો હિસ્સો શોધી રહ્યું નથી. તે પોતાની હાજરી, પોતાની ક્ષમતા અને પોતાના ભાગીદારોનું એવું નેટવર્ક ઊભું કરી રહ્યું છે જેમાં ચીનની વધતી દરિયાઈ મહત્ત્વાકાંક્ષાને પડકાર મળે.
આ જ પીએમ મોદીના ASEAN મિશનની મહત્વની વાત છે. મનિલામાં બેઠક બે દિવસની છે, પરંતુ તેની પાછળનો નકશો ઘણો મોટો છે. તેમાં ફિલિપિન્સની બ્રહ્મોસ છે, ઈન્ડોનેશિયાનું સબાંગ છે, ભારતનું ગ્રેટ નિકોબાર છે, મલાક્કાનો મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે અને આખું ASEAN છે અને આ બધાની વચ્ચે ભારત છે, જે હવે પૂર્વ તરફ માત્ર ‘જુઓ અને વેપાર કરો’ના અભિગમથી નહીં, પરંતુ ‘જોડાઓ, પહોંચ બનાવો, સુરક્ષા મજબૂત કરો અને પોતાની હાજરી ઊભી કરો’ એવા અભિગમ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. ચીન સામે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભારતનું આ નેટવર્ક કદાચ હજુ સંપૂર્ણ બન્યું નથી, પરંતુ તેની દિશા હવે એકદમ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે.


