ઉર્દૂ ચાલશે પણ હિન્દી નહીં…! ભારતીય ભાષાઓને સ્વીકારવામાં તકલીફ શું છે મિલૉર્ડ?

સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) મંગળવારે (15 એપ્રિલ 2025) મહારાષ્ટ્રની એક નગરપાલિકાના સાઇનબોર્ડમાં ઉર્દૂના ઉપયોગને (Use of Urdu) પડકારતી અરજી ફગાવી દીધી. ઉર્દૂને ગંગા-જમુની અથવા હિન્દુસ્તાની તહેતીબનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ગણાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ભાષા એ સંસ્કૃતિ છે અને તે લોકોને વિભાજનનું કારણ ન બનવું જોઈએ. બીજી તરફ, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે અદાલતી કાર્યવાહીમાં અંગ્રેજીને સત્તાવાર ભાષા જણાવી છે.

મહારાષ્ટ્રના કેસમાં બોમ્બે હાઇકોર્ટના નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. બોમ્બે હાઇકોર્ટે અકોલા જિલ્લાના પાતુર ખાતે આવેલી નગર પરિષદની નવી ઇમારતના સાઇનબોર્ડ પર ઉર્દૂના ઉપયોગની મંજૂરી આપી હતી. આ અરજીને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ સુધાંશુ ધુલિયા અને ન્યાયમૂર્તિ કે. વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે ફગાવી દીધી.

ખંડપીઠે જણાવ્યું કે કોઈ વધારાની ભાષાનું પ્રદર્શન મહારાષ્ટ્ર સ્થાનિક સત્તા (રાજભાષા) અધિનિયમ 2022નું ઉલ્લંઘન નથી. આ અધિનિયમમાં ઉર્દૂના ઉપયોગ પર પણ કોઈ પ્રતિબંધ નથી. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું કે સાઇનબોર્ડ પર ઉર્દૂના ઉપયોગનો હેતુ માત્ર ‘અસરકારક સંચાર’ છે. તેથી ભાષાની વિવિધતાનું સન્માન કરવું જોઈએ.

ન્યાયમૂર્તિ ધુલિયાએ તેમના આદેશમાં જણાવ્યું, “નગર પરિષદનું કામ વિસ્તારના સ્થાનિક સમુદાયને સેવાઓ પૂરી પાડવાનું અને તેમની રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી કરવાનું છે. જો નગર પરિષદના અધિકારક્ષેત્રમાં રહેતા લોકો અથવા લોકોનો સમૂહ ઉર્દૂથી પરિચિત હોય, તો ઓછામાં ઓછું નગર પરિષદના સાઇનબોર્ડ પર સત્તાવાર ભાષા એટલે કે મરાઠી ઉપરાંત ઉર્દૂનો ઉપયોગ કરવા પર કોઈ વાંધો ન હોવો જોઈએ.”

ન્યાયાધીશ ધુલિયાએ કહ્યું, “ભાષા એ વિચારોના આદાન-પ્રદાનનું માધ્યમ છે, જે અલગ-અલગ વિચારો અને માન્યતાઓ ધરાવતા લોકોને નજીક લાવે છે. તે તેમની વચ્ચે વિભાજનનું કારણ ન બનવું જોઈએ. આવો આપણે ઉર્દૂ અને દરેક ભાષા સાથે મિત્રતા કરીએ. ઉર્દૂ ભારત માટે વિદેશી નથી. તેનો જન્મ ભારતમાં થયો અને અહીં જ તેનો વિકાસ થયો છે.”

કોર્ટે જણાવ્યું, “ઉર્દૂ વિરુદ્ધ પૂર્વગ્રહ આ ખોટી ધારણામાંથી ઉદ્ભવે છે કે ઉર્દૂ ભારત માટે વિદેશી છે. આ મંતવ્ય ખોટું છે, કારણ કે મરાઠી અને હિન્દીની જેમ ઉર્દૂ પણ ઇન્ડો-આર્યન ભાષા છે. આ એક એવી ભાષા છે જેનો જન્મ આ દેશમાં થયો છે. ઉર્દૂ ભારતમાં અલગ-અલગ સાંસ્કૃતિક પરિવેશ સાથે જોડાયેલા લોકોની જરૂરિયાતને કારણે વિકસી.”

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે એમ પણ કહ્યું કે દેશના સામાન્ય લોકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષાઓ પણ ઉર્દૂ ભાષાના શબ્દોથી ભરેલી છે, ભલે કોઈને તેની જાણ ન હોય. કોર્ટે જણાવ્યું, “હિન્દીમાં રોજબરોજની વાતચીત ઉર્દૂના શબ્દો અથવા ઉર્દૂમાંથી ઉતરી આવેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કર્યા વિના થઈ શકે નહીં. ‘હિન્દી’ શબ્દ પોતે ફારસી શબ્દ ‘હિંદવી’માંથી આવ્યો છે!”

કોર્ટે જણાવ્યું કે શબ્દભંડોળનું આદાન-પ્રદાન બંને બાજુ થાય છે, કારણ કે ઉર્દૂમાં સંસ્કૃત સહિત અન્ય ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાંથી પણ ઘણા શબ્દો ઉધાર લેવામાં આવ્યા છે. કોર્ટે કહ્યું, “ભાષા ધર્મ નથી. ભાષા ધર્મનું પ્રતિનિધિત્વ પણ નથી કરતી. ભાષા કોઈ સમુદાય, પ્રદેશ, લોકોની હોય છે કોઈ ધર્મની નહીં. ભાષા સંસ્કૃતિ છે. ભાષા કોઈ સમુદાય અને તેના લોકોની સભ્યતાની યાત્રાને માપવાનું માપદંડ છે.”

સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આગળ જણાવ્યું, “ઉર્દૂનો મામલો પણ આવો જ છે, જે ગંગા-જમુની તહેતીબ અથવા હિન્દુસ્તાની તહેતીબનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ઉત્તર અને મધ્ય ભારતના મેદાની વિસ્તારોની મિશ્ર સાંસ્કૃતિક પ્રકૃતિ છે. જોકે, ભાષા કંઈ શીખવાનું સાધન બને તે પહેલાં, તેનો સૌથી પહેલો અને પ્રાથમિક હેતુ હંમેશા સંચાર જ રહેશે.”

ન્યાયાલયે કહ્યું, “જ્યારે આપણે ઉર્દૂની ટીકા કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે એક રીતે હિન્દીની પણ ટીકા કરીએ છીએ, કારણ કે ભાષાવિદો અને સાહિત્યિક વિદ્વાનોના મતે ઉર્દૂ અને હિન્દી બે ભાષાઓ નથી, પરંતુ એક જ ભાષા છે. હિન્દી અને ઉર્દૂ વચ્ચે બંને બાજુના કટ્ટરવાદીઓ દ્વારા અવરોધ ઊભો કરવામાં આવ્યો અને હિન્દી વધુ સંસ્કૃતનિષ્ઠ અને ઉર્દૂ વધુ ફારસી બની ગઈ.”

કોર્ટે આગળ જણાવ્યું કે વસાહતી શક્તિઓએ ધર્મના આધારે બંને ભાષાઓને વિભાજિત કરીને આ વિભાજનનો લાભ ઉઠાવ્યો. હવે હિન્દીને હિંદુઓની ભાષા અને ઉર્દૂને મુસ્લિમોની ભાષા માનવામાં આવે છે. કોર્ટે કહ્યું કે વાસ્તવિકતામાં વિવિધતામાં એકતા અને સાર્વત્રિક ભાઈચારાની વિભાવનાથી અલગ કરવાનો આ પ્રયાસ છે.

અદાલતે એ પણ જણાવ્યું કે ઉર્દૂ અદાલતી કાર્યવાહીમાં પણ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ અંગે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે કહ્યું, “ઉર્દૂ શબ્દોની અદાલતની ભાષા પર ઘણી અસર છે, પછી તે ફોજદારી હોય કે દીવાની કાયદો. અદાલતથી લઈને હલફનામા અને પેશી સુધી, ભારતીય અદાલતોની ભાષામાં ઉર્દૂની અસર સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.”

અદાલતી કાર્યવાહીમાં અંગ્રેજીના ઉપયોગ અંગે પણ સુપ્રીમ કોર્ટે ટિપ્પણી કરી. તેણે જણાવ્યું કે બંધારણની કલમ 348 અનુસાર સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય અને ઉચ્ચ ન્યાયાલયોની સત્તાવાર ભાષા અંગ્રેજી છે, પરંતુ આજે પણ આ ન્યાયાલયમાં ઘણા ઉર્દૂ શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે. જેમાં વકાલતનામા, દસ્તી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

અદાલતી કાર્યવાહીની ભાષા અંગ્રેજી: સુપ્રીમ કોર્ટ

બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે અદાલતી કાર્યવાહીની ભાષા હિન્દી નહીં, પરંતુ અંગ્રેજી છે. આ વાત સુપ્રીમ કોર્ટે સપ્ટેમ્બર 2024માં કહી હતી. આ પહેલા માર્ચ 2023માં તત્કાલીન કાયદા પ્રધાન કિરેન રિજિજુએ જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટમાં અદાલતી કાર્યવાહીમાં પ્રાદેશિક ભાષાઓનો ઉપયોગ નહીં કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.

ગયા વર્ષે સુપ્રીમ કોર્ટે એક અરજદાર દ્વારા હિન્દીમાં દલીલો રજૂ કરવા પર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે આ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે અદાલતની સત્તાવાર ભાષા અંગ્રેજી છે. જસ્ટિસ ઋષિકેશ રોય અને જસ્ટિસ એસવીએન ભટ્ટીની ખંડપીઠ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટના એક આદેશ સામે દાખલ કરાયેલી વિશેષ પરવાનગી અરજી (SLP) પર સુનાવણી કરી રહી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ રોયે કહ્યું, “આ અદાલત પોતાની કાર્યવાહી અંગ્રેજીમાં કરે છે. તમે વ્યક્તિગત રીતે રજૂઆત કરી, અમે તમને તમારી વાત પૂર્ણ રીતે કહેવા માટે અટકાવ્યા નથી. બે ન્યાયાધીશો હાજર છે. તમે એ ખાતરી કર્યા વિના હિન્દીમાં દલીલો રજૂ ન કરી શકો કે અદાલત તમારી વાત સમજે છે.” ત્યારબાદ, અરજદારે અંગ્રેજીમાં પોતાની દલીલો રજૂ કરી.

આ પહેલી વખત નથી જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ભાષાને લઈને રોક લગાવવામાં આવી હોય. 2022માં એક અરજદારે હિન્દીમાં દલીલો રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે જસ્ટિસ કેએમ જોસેફ અને હૃષિકેશ રોયે તેમને યાદ અપાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટની ભાષા અંગ્રેજી છે. તે કેસમાં અરજદારને યોગ્ય ભાષામાં દલીલો રજૂ કરવામાં મદદ કરવા માટે એક વકીલ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો હતો.

માર્ચ 2023માં તત્કાલીન કેન્દ્રીય કાયદા અને ન્યાય પ્રધાન કિરેન રિજિજુએ જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટે તમિલનાડુ, ગુજરાત, છત્તીસગઢ, પશ્ચિમ બંગાળ અને કર્ણાટકની સરકારોના તે પ્રસ્તાવોને સ્વીકાર્યા નથી, જેમાં આ રાજ્યોની હાઇકોર્ટની કાર્યવાહીમાં તમિલ, ગુજરાતી, હિન્દી, બંગાળી અને કન્નડના ઉપયોગની મંજૂરી આપવાની વાત કરવામાં આવી હતી.

રિજિજુએ આ વાત લોકસભામાં વિલ્લુપુરમના સાંસદ ડી રવિકુમારના પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું, “આ પ્રસ્તાવો પર ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની સલાહ માંગવામાં આવી હતી અને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્ણ ન્યાયાલયે યોગ્ય વિચાર-વિમર્શ બાદ નિર્ણયને નકારી કાઢ્યો છે.”

રિજિજુએ જણાવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકાર આદેશો અને અન્ય કાનૂની સામગ્રીનું પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં અનુવાદ કરીને કાનૂની મામલાઓને સામાન્ય નાગરિકો માટે સમજી શકાય તેવા બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેમણે કહ્યું હતું કે કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય હેઠળ બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયાએ ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ એસએ બોબડેની અધ્યક્ષતામાં ‘ભારતીય ભાષા સમિતિ’ની રચના કરી છે.

અદાલતની ભાષા અંગે શું કહે છે બંધારણ

ભારતના બંધારણમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટમાં કાર્યવાહીની ભાષાનો ઉલ્લેખ છે. બંધારણની કલમ 348 હેઠળ, સંસદ દ્વારા અન્ય કોઈ જોગવાઈ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઇકોર્ટમાં તમામ કાર્યવાહી અંગ્રેજીમાં થશે. આ જોગવાઈ હાઇકોર્ટની કાર્યવાહીમાં હિન્દી અથવા અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓના ઉપયોગની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ તે માટે રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ સંમતિની આવશ્યક છે.

કલમ 348 અનુસાર, કાયદાઓ અને નિર્ણયોના સત્તાવાર ટેક્સ્ટ પણ અંગ્રેજીમાં હોવા જોઈએ. જોકે, ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ ડીવાય ચંદ્રચૂડે ન્યાયિક શિક્ષણ અને કાર્યવાહીને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં આયોજિત કરવાની હિમાયત કરી હતી, જેથી ન્યાય પ્રણાલીને વધુ સુલભ બનાવી શકાય. તેમણે વકીલો માટે તેમની પસંદગીની ભાષાઓમાં કેસ રજૂ કરવાની શક્યતા પર ભાર મૂક્યો હતો.

નિવૃત્તિ બાદ ભૂતપૂર્વ CJI ચંદ્રચૂડે આગળ સૂચવ્યું હતું કે સ્થાનિક ભાષાઓ દેશમાં ન્યાય વિતરણને સુધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે, જ્યારે સરકાર દ્વારા હાઇકોર્ટમાં સ્થાનિક ભાષામાં અદાલતી કાર્યવાહી માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિપ્રાય માંગવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ ચંદ્રચૂડ જ હતા.

ભાષા જોડનારી છે તો સુપ્રીમ કોર્ટ શા માટે નથી છોડવા માંગતી અંગ્રેજી?

મહારાષ્ટ્રમાં ઉર્દૂના સાઇનબોર્ડને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે અનેક ટિપ્પણીઓ કરી છે, જેમાં ભાષાને જોડનારી ગણાવી છે. બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું કે ભાષા અસરકારક સંચારનું માધ્યમ છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક રાજ્યોની હાઇકોર્ટમાં સ્થાનિક ભાષાનો ઉપયોગ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં હિન્દી ભાષાનો ઉપયોગ સામાન્ય માણસને ન્યાયિક વ્યવસ્થા સાથે વધુ જોડશે.

એવું માનવામાં આવે છે કે ભારતની કુલ વસ્તીના માત્ર 10 થી 15 ટકા લોકો અંગ્રેજી સમજે છે. આ સંખ્યા પણ શહેરી વિસ્તારોની છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સ્થાનિક ભાષાઓ, જેમ કે તમિલ, બંગાળી, કન્નડ, મરાઠી વગેરે જ વધુ સમજાય છે. આવી સ્થિતિમાં જો સુપ્રીમ કોર્ટ અસરકારક સંચારને મહત્વપૂર્ણ માનત, તો સરકાર દ્વારા 2022માં હાઇકોર્ટમાં સ્થાનિક ભાષામાં કાર્યવાહી પર રોક ન લગાવત.

કાયદામાં સ્પષ્ટ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી સંસદ કોઈ વિકલ્પ ન આપે, ત્યાં સુધી અંગ્રેજી જ અદાલતી કાર્યવાહીનું માધ્યમ છે. આવી સ્થિતિમાં ઉર્દૂને ભારતમાં જન્મેલી અને ખીલેલી ગણાવીને તેને જોડનારી ભાષા ગણવામાં આવી રહી છે, જ્યારે અંગ્રેજી તો વિદેશી ભાષા છે. મોટાભાગના લોકો અંગ્રેજી સમજતા પણ નથી તો પછી સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય તેને અદાલતોમાં કાર્યવાહીનું માધ્યમ શા માટે બનાવી રાખવા માંગે છે, આ મુખ્ય પ્રશ્ન છે.

ખરેખર, ભારતમાં એક ભ્રમ છે કે જે લોકો અંગ્રેજી બોલે છે તેઓ પોતાને ઉચ્ચ વર્ગના માને છે. તેમને લાગે છે કે તેઓ સામાન્ય ભારતીયોથી ઘણા ઉપર છે. આવી સ્થિતિમાં સુપ્રીમ કોર્ટનું    અંગ્રેજી પ્રત્યેનું આકર્ષણ આ ભ્રમને વધુ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે. આ દેશમાં દરેક ભારતીયને ન્યાયિક વ્યવસ્થાને પોતાની ભાષામાં જાણવાનો અને સમજવાનો અધિકાર છે. તેથી આ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે ફરીથી વિચાર કરવો જોઈએ.