ISROએ ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ સફળતા મેળવી છે. શુક્રવારની (30 ઑક્ટોબર, 2026) રાત્રે ISROએ GSLV-F18 રોકેટની મદદથી NVS-03 નેવિગેશન સેટેલાઇટનું સફળ પ્રક્ષેપણ કર્યું હતું. આ સેટેલાઇટ ભારતની પોતાની નેવિગેશન સિસ્ટમ Navigation with Indian Constellationનો (NavIC) ભાગ બનશે. તેની મદદથી ભારતમાં નાગરિકો માટે નેવિગેશન સેવાઓ વધુ સુલભ બનશે અને સ્માર્ટફોન સહિતનાં આધુનિક ઉપકરણોમાં સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ પણ સરળ બનશે.
આ સફળતા બાદ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ISROના વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. તેમણે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર પોસ્ટ કરીને કહ્યું હતું કે NVS-03નું પ્રક્ષેપણ ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ NavICને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આ સેટેલાઇટની ઉન્નત ક્ષમતાઓ મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવાના ભારતના પ્રયાસોને આગળ વધારશે અને દેશના નાગરિકોને નેવિગેશન સેવાઓનો લાભ આપશે. વડા પ્રધાને અંતરિક્ષ વૈજ્ઞાનિકોની સમર્પિત કામગીરી અને તેમની પ્રતિભાને દેશ માટે ગૌરવની બાબત ગણાવી હતી.
50 મીટર ઊંચા GSLV-F18 રોકેટથી થયું પ્રક્ષેપણ
ISROના GSLV-F18 રોકેટે આંધ્રપ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરના બીજા લૉન્ચ પેડ પરથી શુક્રવારે રાત્રે 11:51 વાગ્યે ઉડાન ભરી હતી. 24 કલાકની કાઉન્ટડાઉન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ 50 મીટર ઊંચા રોકેટે NVS-03 સેટેલાઇટને અવકાશમાં પહોંચાડ્યું હતું. ત્રણ તબક્કા ધરાવતા આ રોકેટનું લિફ્ટ-ઓફ વજન 420 ટન હતું, જ્યારે તેની મદદથી મોકલવામાં આવેલા NVS-03 સેટેલાઇટનું વજન 2,232 કિલોગ્રામ છે.
ISROએ મિશનની સફળતાની પુષ્ટિ કરતા જણાવ્યું હતું કે રોકેટે સેટેલાઇટને તેની નિર્ધારિત Geosynchronous Transfer Orbitમાં (GTO) સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કર્યો છે. આ મિશન ભારતની સ્વતંત્ર સેટેલાઇટ નેવિગેશન ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવશે.
શું છે NavIC અને ભારતને પોતાની નેવિગેશન સિસ્ટમની જરૂર કેમ પડી?
સામાન્ય રીતે આપણે સ્માર્ટફોનમાં લોકેશન શોધવા, રસ્તાનું અંતર જાણવા કે કોઈ સ્થળ સુધી પહોંચવા માટે GPSનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. GPS એટલે Global Positioning System, જે અમેરિકાની સરકાર દ્વારા સંચાલિત સેટેલાઇટ આધારિત નેવિગેશન સિસ્ટમ છે. વિશ્વના અનેક દેશો આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ કોઈ પણ દેશ માટે પોતાની સ્વતંત્ર નેવિગેશન વ્યવસ્થા હોવી મહત્વપૂર્ણ છે.
આ જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે પોતાની પ્રાદેશિક સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ Indian Regional Navigation Satellite System (IRNSS) વિકસાવી હતી, જેને હવે NavIC તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. NavIC એટલે Navigation with Indian Constellation. આ સિસ્ટમ ભારતની જમીન અને તેની આસપાસના આશરે 1,500 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં નેવિગેશન સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ નાગરિક નેવિગેશન ઉપરાંત સંરક્ષણ, પરિવહન, દરિયાઈ માર્ગો, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં થઈ શકે છે. પોતાની નેવિગેશન સિસ્ટમ હોવાને કારણે ભારત વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાતો માટે અન્ય દેશોની સેટેલાઇટ સિસ્ટમ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે.
NVS-03માં શું છે ખાસ?
NVS-03 એ ISROની નેક્સ્ટ જનરેશન નેવિગેશન સેટેલાઇટ શ્રેણીનો ત્રીજો ઉપગ્રહ છે. તેનો મુખ્ય હેતુ NavICની સેવાઓને સતત જાળવી રાખવાનો અને તેની ટેક્નોલોજીકલ ક્ષમતાઓમાં વધારો કરવાનો છે. આ સેટેલાઇટની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વિશેષતાઓમાંની એક તેમાં લગાવવામાં આવેલી સ્વદેશી Rubidium Atomic Clock છે. આ એટોમિક ક્લોક ISROના Space Applications Centre દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે. સેટેલાઇટમાં સ્વદેશી એટોમિક ક્લોક ઉપરાંત અન્ય ખરીદેલી એટોમિક ક્લોક પણ લગાવવામાં આવી છે.
નેવિગેશન સિસ્ટમમાં ચોક્કસ સમયનું વિશેષ મહત્વ હોય છે. સેટેલાઇટમાંથી આવતા સિગ્નલના આધારે કોઈ ઉપકરણ પોતાનું સ્થાન નક્કી કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં સમયની ગણતરીમાં થતી અત્યંત નાની ભૂલ પણ લોકેશનની ચોકસાઈને અસર કરી શકે છે. એટોમિક ક્લોક અત્યંત ચોકસાઈ સાથે સમયની ગણતરી કરવામાં મદદ કરે છે.
NVS-03ની બીજી વિશેષતા એ છે કે તેમાં અગાઉના L5 અને S બેન્ડ ઉપરાંત L1 ફ્રીક્વન્સી બેન્ડનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. L1 બેન્ડના કારણે NavIC હવે આધુનિક નાગરિક નેવિગેશન ઉપકરણો સાથે વધુ સુસંગત બનશે. ખાસ કરીને સ્માર્ટફોન અને સ્માર્ટવૉચ જેવાં વેરેબલ ડિવાઇસમાં આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ સરળ બનવાની અપેક્ષા છે.
અત્યાર સુધી NavICના ઉપયોગમાં આધુનિક ઉપકરણો સાથેની સુસંગતતા એક મહત્વપૂર્ણ પાસું હતું. હવે L1 બેન્ડના ઉમેરાથી સામાન્ય નાગરિકો સુધી આ સ્વદેશી ટેક્નોલોજીનો વ્યાપ વધારવામાં મદદ મળશે.
માત્ર નેવિગેશન નહીં, બેન્કિંગ અને શેરબજાર માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે એટોમિક ક્લોક
NVS-03માં સામેલ એટોમિક ક્લોકનું મહત્વ માત્ર સેટેલાઇટ નેવિગેશન પૂરતું સીમિત નથી. ચોક્કસ સમયની ગણતરી આધુનિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ આધાર છે. બેન્કિંગ વ્યવહારો, શેરબજારમાં થતી ખરીદ-વેચાણની પ્રક્રિયા, ડિજિટલ નેટવર્ક અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સમયની ચોકસાઈ અત્યંત જરૂરી હોય છે. આ તમામ ક્ષેત્રોમાં અલગ-અલગ સિસ્ટમ વચ્ચે સમયનું યોગ્ય સંકલન હોવું આવશ્યક છે. સમયની ગણતરીમાં નાનો તફાવત પણ કેટલીક પ્રક્રિયાઓને અસર કરી શકે છે.
ભારત આ ક્ષેત્રમાં પણ વિદેશી સિસ્ટમ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. જૂન 2025માં સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે ભારતીય માનક સમયની (IST) જાળવણી માટે અમેરિકાની GPS સિસ્ટમ પર આધાર રાખવાને બદલે દેશમાં સ્થાપિત એટોમિક ક્લોકના નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ હેતુ માટે ગુવાહાટી, બેંગલુરુ, અમદાવાદ, ફરીદાબાદ અને ભુવનેશ્વરમાં પાંચ એટોમિક ક્લોક સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. સરકારે તે સમયે જણાવ્યું હતું કે આ ક્લોકનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે અને ટૂંક સમયમાં સમગ્ર વ્યવસ્થાને કાર્યરત કરવામાં આવશે. આ સિસ્ટમ કાર્યરત થયા બાદ બેન્કો અને વ્યવસાયિક સંસ્થાઓએ પણ તેનો ઉપયોગ કરવાનો રહેશે.
આમ, NVS-03નું સફળ પ્રક્ષેપણ ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાની સાથે સમયની ચોક્કસ ગણતરી અને મહત્ત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા હાંસલ કરવાના પ્રયાસો માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
વડા પ્રધાન મોદીએ ISROના વૈજ્ઞાનિકોને પાઠવ્યા અભિનંદન
NVS-03ના સફળ પ્રક્ષેપણ બાદ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ X પર પોસ્ટ કરીને ISROની ટીમને અભિનંદન આપ્યા હતા. તેમણે લખ્યું હતું કે GSLV-F18 દ્વારા NVS-03નું સફળ પ્રક્ષેપણ ભારતની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ NavICને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું છે.
વડા પ્રધાને ઉમેર્યું હતું કે આ સેટેલાઇટની ઉન્નત ક્ષમતાઓ મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતાના ભારતના પ્રયાસોને આગળ વધારશે અને દેશના નાગરિકોને નેવિગેશન સેવાઓનો લાભ પહોંચાડશે. તેમણે અંતમાં કહ્યું હતું કે ભારતના અંતરિક્ષ વૈજ્ઞાનિકોનું સમર્પણ અને તેમની પ્રતિભા સતત દેશને ગૌરવ અપાવી રહ્યાં છે.
કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી રાજ્યમંત્રી જિતેન્દ્ર સિંઘે પણ ISROની ટીમને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે કરવામાં આવેલા સુધારાઓનાં પરિણામે ભારતની સફળતાઓ દેશની અંતરિક્ષ ટેક્નોલોજીની વધતી ક્ષમતાનું પ્રતિબિંબ છે. તેમણે આ સિદ્ધિને ભારત માટે ગૌરવની બીજી એક ક્ષણ ગણાવી હતી.
NVS-03નું પ્રક્ષેપણ ભારતની અંતરિક્ષ યાત્રામાં એક વધુ ઉપલબ્ધિ છે. સ્વદેશી નેવિગેશન, ચોક્કસ સમયની ગણતરી અને નાગરિક ઉપકરણોમાં પોતાની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધારવાની દિશામાં આ મિશન ભારતની લાંબાગાળાની આત્મનિર્ભરતાના પ્રયાસોને નવી ગતિ આપશે.
