પિતૃપક્ષ તૃતીયા: જળની એક અંજલિ પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? તર્પણની પ્રાચીન પરંપરા અને તેનો અર્થ

પિતૃપક્ષમાં કોઈ વ્યક્તિ નદી, તળાવ કે ઘરના આંગણે ઊભી રહે છે. બંને હથેળીઓમાં થોડું જળ લે છે. ક્યારેક તેમાં તલ હોય છે, ક્યારેક કુશનો સ્પર્શ હોય છે. મંત્રોચ્ચાર થાય છે અને હાથ ધીમે-ધીમે ઢળે છે. હથેળીમાંથી નીકળેલું જળ જમીન પર પડે છે અને થોડી જ ક્ષણોમાં માટીમાં સમાઈ જાય છે. બહારથી જોનાર માટે ઘટના એટલી જ છે. થોડું જળ લીધું, અર્પણ કર્યું અને જળ વહેવા દીધું. પરંતુ ધાર્મિક પરંપરાએ આ નાનકડી ક્રિયાને ‘તર્પણ’ નામ આપ્યું છે. 

એટલે અહીં પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે જળ અર્પણ કેમ કરવામાં આવે છે. પ્રશ્ન એ પણ છે કે જળની આ અંજલિ માટે જ તર્પણની પરંપરામાં આટલું વિશેષ સ્થાન કેમ ઊભું થયું? પાણી તો રોજિંદા જીવનની સૌથી સહજ વસ્તુ છે. તરસ છીપાવવા માટેનું જળ, સ્નાન માટેનું જળ, પૂજામાં વપરાતું જળ અને નદીના પ્રવાહનું જળ. ભારતીય સંસ્કૃતિએ જળને જીવનના લગભગ દરેક સ્તરે જોયું છે. છતાં પિતૃકર્મમાં જ્યારે હથેળીમાંથી જળ છોડવામાં આવે છે ત્યારે એ જ સામાન્ય જળ એક વિશિષ્ટ ધાર્મિક અર્પણ બની જાય છે.

‘તર્પણ’ શબ્દમાં જ છુપાયેલો અર્થ

‘તર્પણ’ શબ્દ પોતે આ ક્રિયાનો એક સંકેત આપે છે. સંસ્કૃતની ‘તૃપ્’ ધાતુનો સંબંધ તૃપ્તિ, પ્રસન્નતા અને સંતોષ સાથે છે. ‘તર્પણ’ એટલે તૃપ્ત કરવાનું, સંતોષ આપવાનું અથવા અર્પણ દ્વારા તૃપ્તિ તરફ લઈ જવાનું કર્મ. પિતૃઓ માટે કરવામાં આવતું તર્પણ એટલે જળ દ્વારા કરવામાં આવતું એક એવું અર્પણ, જેનું લક્ષ્ય પિતૃઓની તૃપ્તિ માનવામાં આવે છે.

અહીં જળનું મહત્વ તેની કિંમતમાં નથી. જળ દુર્લભ વસ્તુ નથી. તેનું ધાર્મિક મહત્વ એમાં છે કે જીવન અને જળ વચ્ચેનો સંબંધ ભારતીય ચિંતનમાં અત્યંત પ્રાચીન છે. જન્મથી મૃત્યુ સુધી માણસ જળ સાથે જોડાયેલો છે. શરીરની શુદ્ધિ હોય, યજ્ઞની તૈયારી હોય, સંકલ્પ હોય કે દેવતાને અર્ઘ્ય આપવાનું હોય, જળ ધાર્મિક કર્મને સ્પર્શતું રહે છે. તર્પણમાં આ જ જળ પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અર્પિત થાય છે.

વેદોમાં પિતૃઓ માટેનું અર્પણ

વૈદિક સાહિત્યમાં પિતૃઓ માટે અર્પણની પરંપરા ખૂબ પ્રાચીન છે. ઋગ્વેદના દશમ મંડળનું પંદરમું સૂક્ત પિતૃસૂક્ત તરીકે જાણીતું છે. તેમાં વિવિધ પિતૃઓને આવાહન કરવામાં આવે છે અને તેમના માટે કરવામાં આવેલા હવિનો સ્વીકાર કરવાની પ્રાર્થના થાય છે. એક મંત્રમાં અગ્નિને પિતૃઓ સુધી અર્પણ પહોંચાડનાર તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. બીજા મંત્રમાં જાણીતા અને અજાણ્યા પિતૃઓનો ઉલ્લેખ છે. એટલે વૈદિક પિતૃકર્મની શરૂઆતથી જ ‘અર્પણ’ અને ‘પિતૃ’ વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ છે. પિતૃઓને ઉદ્દેશીને અર્પણ કરવાની જે ધાર્મિક દૃષ્ટિ વેદોમાં મળે છે, તે પછીની પિતૃપરંપરાના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ પૃષ્ઠભૂમિ બનાવે છે.

પછીના ધર્મશાસ્ત્રીય સાહિત્યમાં જળ દ્વારા પિતૃઓને તર્પણ આપવાનો વિચાર વધુ સ્પષ્ટ સ્વરૂપ લે છે. મનુસ્મૃતિના ત્રીજા અધ્યાયના 283મા શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્નાન કર્યા પછી જળ દ્વારા પિતૃઓને તર્પણ કરનારને પિતૃયજ્ઞના કર્મનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ એક નાનો શ્લોક છે, પરંતુ તર્પણની પરંપરાને સમજવા માટે ખૂબ મહત્વનો છે. અહીં ‘અદ્‌ભિઃ’ એટલે જળ દ્વારા અને ‘તર્પયતિ’ એટલે તૃપ્ત કરે છે, બંને શબ્દો સાથે આવે છે. પિતૃયજ્ઞના સંદર્ભમાં જળ કોઈ સહાયક વસ્તુ તરીકે નહીં, તર્પણનું સીધું માધ્યમ બને છે. ધર્મશાસ્ત્રની ભાષામાં જળ દ્વારા કરવામાં આવતું આ અર્પણ એટલું મહત્વ ધરાવે છે કે તેને પિતૃયજ્ઞ સાથે સીધો સંબંધ આપવામાં આવ્યો છે.

જળ માત્ર જળ નથી રહેતું

અહીં એક સુંદર બાબત છે. તર્પણમાં જળ હથેળીમાંથી નીકળે છે, પરંતુ વિધિનો અર્થ જળના ભૌતિક પ્રવાહમાં સમાઈ જતો નથી. માણસ કોઈ પિતૃનું નામ લે છે, ગોત્ર જાણીતું હોય તો તેનો ઉચ્ચાર કરે છે અને નિર્ધારિત રીતથી જળ અર્પિત કરે છે. એટલે જળ એક માધ્યમ છે, જ્યારે સંકલ્પ અને સંબોધન તેને ધાર્મિક અર્થ આપે છે. જળ જમીન પર પડે છે એ આંખે દેખાતી ઘટના છે.‘કોના માટે’ અને ‘કયા સંકલ્પથી’ અર્પણ કરવામાં આવ્યું એ તેની અંદર રહેલી ધાર્મિક ઘટના છે. આ બંનેને અલગ કરી દેવામાં આવે તો તર્પણ માત્ર પાણી ઢોળવાની ક્રિયા બની જાય. પરંપરા તેને એટલું સરળ રાખતી નથી.

આ જ કારણ છે કે તર્પણની વિધિમાં દિશા, હથેળીનો ભાગ, કુશ, તલ અને મંત્ર જેવી બાબતોને સ્થાન મળ્યું છે. અલગ-અલગ ગૃહ્યસૂત્રો અને સ્મૃતિપરંપરાઓમાં વિધિના સ્વરૂપમાં ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે, એટલે દરેક પ્રદેશ અને સંપ્રદાયની પદ્ધતિ એકસરખી હોવી જરૂરી નથી. છતાં પિતૃતર્પણ માટે જળ અર્પણ કરવાનો મૂળ ભાવ અનેક પરંપરાઓમાં ટકી રહ્યો છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં કાળા તલ સાથે જળ અર્પણ થાય છે, પિતૃઓ માટે વિશિષ્ટ ‘પિતૃતીથ’માંથી જળ છોડવામાં આવે છે અને દક્ષિણ દિશાનો સંબંધ પિતૃકર્મ સાથે રાખવામાં આવે છે. આ વિધિની ચોક્કસ પદ્ધતિ કુટુંબ અને શાખા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે, પરંતુ જળનું કેન્દ્રસ્થાન અવિચળ રહે છે.

‘પિતૃતીથ’ની સંકલ્પના પણ અહીં ધ્યાન ખેંચે છે. તર્પણમાં હથેળી માત્ર જળ રાખવાનું પાત્ર નથી રહેતી, હથેળીના અલગ ભાગોને દેવ, ઋષિ અને પિતૃઓ માટેના અર્પણ સાથે જોડવામાં આવે છે. એટલે એક જ હાથમાંથી વહેતું જળ સંબોધ પ્રમાણે અલગ ધાર્મિક અર્થ ધારણ કરે છે. પિતૃઓ માટેનું જળ કયા સ્થાનેથી બહાર આવે છે, તે પણ વિધિનો ભાગ બને છે. આ નાની વિગતો બતાવે છે કે તર્પણની પરંપરાએ જળને એક સામાન્ય દ્રવ્ય તરીકે નહીં, સંકલ્પને ધાર્મિક ક્રિયામાં રૂપાંતરિત કરતું માધ્યમ માન્યું છે.

વહેતું જળ અને અર્પણની ગતિ

જળને લઈને ભારતીય વિચારમાં એક બીજી વાત પણ જોવા મળે છે. જળનું સ્વરૂપ પોતે જ એવું છે કે તે એક જગ્યાએ બંધાઈને રહેતું નથી. તે વહે છે, સ્વીકારી લે છે, વહન કરે છે અને એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાન સુધી પહોંચે છે. નદીનો પ્રવાહ હોય કે વરસાદનું જળ, જળનું મૂળ સ્વરૂપ ગતિ છે. ધાર્મિક વિધિઓમાં જળને વારંવાર આ ગતિ સાથે જોડવામાં આવે છે. અર્ઘ્યમાં જળ સૂર્ય તરફ ઉછળે છે, અભિષેકમાં જળ દેવમૂર્તિ પર વહે છે, આચમનમાં જળ શરીરની અંદર જાય છે અને તર્પણમાં જળ હથેળીમાંથી બહાર નીકળી ધરતી તરફ જાય છે. દરેક સ્થળે જળની ક્રિયા અલગ છે, પરંતુ જળ કોઈ ધાર્મિક સંકલ્પને સ્પર્શતું માધ્યમ બને છે.

તર્પણની બાબતમાં આ ગતિ ખાસ અર્થ ધરાવે છે. માણસ પોતાના હાથમાં જળ રોકે છે, થોડા સમય માટે તેને સંકલ્પ સાથે ધારણ કરે છે અને પછી તેને છોડે છે. આ ક્રિયામાં પકડી રાખવા કરતાં છોડવાનું મહત્વ વધારે છે. પિતૃકર્મમાં જળનું અર્પણ પણ કોઈ વસ્તુ પોતાની પાસે રાખવાની ક્રિયા નથી. પોતાના હાથમાં રહેલું જળ બીજા માટે અર્પિત થઈને હાથમાંથી બહાર જાય છે. ધાર્મિક વિધિની ભાષામાં આ ‘અર્પણ’ છે, માનવીય અનુભવની ભાષામાં કહીએ તો પોતાના પાસે રહેલી વસ્તુને સંબોધિત કરીને આપી દેવાની ક્રિયા છે. આ કારણે જ તર્પણની સૌથી પ્રાચીન છબી પણ ખૂબ સરળ રહી છે. હથેળી, જળ અને એક સંકલ્પ.

તિલોદક: જળ સાથે જોડાયેલું બીજું અર્પણ

તર્પણમાં જળ સાથે તલના ઉપયોગની પરંપરા પણ પછીના ધર્મશાસ્ત્રીય અને ગૃહ્ય પરંપરાઓમાં સ્પષ્ટ બને છે. તલ સાથેનું જળ ‘તિલોદક’ તરીકે ઓળખાય છે અને પિતૃકર્મમાં તેનું વિશિષ્ટ સ્થાન છે. ગૃહ્યસૂત્ર અને પછીની વિધિપરંપરાઓમાં પિતૃઓ માટે તિલમિશ્રિત જળ અર્પણ કરવાના ઉલ્લેખો મળે છે. અહીં પણ જળ મુખ્ય માધ્યમ છે અને તલ તેના સાથે જોડાયેલું અર્પણ. એટલે તર્પણને સમજતી વખતે ‘જળ’ને કોઈ એકાંતરી સામગ્રી તરીકે જોવાને બદલે સમગ્ર અર્પણની રચનામાં તેનું સ્થાન જોવું પડે છે. 

જળની પસંદગી પાછળ કોઈ એક જ શાસ્ત્રીય કારણ શોધવાની ઉતાવળ કરવી પણ યોગ્ય નથી. વૈદિક અને ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરાઓમાં જળના અનેક ધાર્મિક ઉપયોગો છે અને દરેક વિધિમાં તેનો અર્થ એકસરખો નથી. તર્પણમાં જળનો મુખ્ય સંબંધ ‘તૃપ્તિ’ અને ‘અર્પણ’ સાથે છે. મનુસ્મૃતિના શ્લોકમાં પણ પિતૃઓને ‘અદ્‌ભિઃ’ એટલે જળથી તર્પણ કરવાની વાત આવે છે. એટલે આ પરંપરાનું સૌથી મજબૂત શાસ્ત્રીય કેન્દ્ર એ છે કે જળ દ્વારા પિતૃઓને તર્પણ કરવામાં આવે છે. પછીની લોકપરંપરાઓએ તેના સાથે અનેક પ્રતીકાત્મક અર્થો જોડ્યા છે.

શાસ્ત્ર અને લોકપરંપરા વચ્ચેનો ભેદ

આ ભેદ મહત્વનો છે કારણ કે તર્પણને સમજતી વખતે આપણે ઘણી વાર લોકમાન્યતા અને શાસ્ત્રને એક જ સ્તરે મૂકી દઈએ છીએ. કોઈ પ્રદેશમાં જળમાં વિશેષ દ્રવ્ય ઉમેરાય, કોઈ ચોક્કસ નદીમાં તર્પણ કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ માનવામાં આવે, કોઈ કુટુંબમાં ચોક્કસ મંત્રપદ્ધતિ ચાલતી હોય, આ બધું પરંપરાનો ભાગ હોય શકે છે. પરંતુ તર્પણનું મૂળ તત્વ સમજવા માટે એટલું પૂરતું છે કે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને જળનું અર્પણ કરવામાં આવે છે અને આ અર્પણ ‘તર્પણ’ તરીકે ઓળખાય છે. વિધિની બહારની વિવિધતાઓને માન આપીને પણ તેના મૂળને ઓળખી શકાય છે.

ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તમાં એક મંત્ર કહે છે કે અગ્નિ જાણે છે કે કેટલા પિતૃ અહીં છે અને કેટલા દૂર છે, જાણીતા અને અજાણ્યા પિતૃઓને પણ તે અર્પણ સ્વીકારવા માટે સંબોધે છે. અહીં ‘જાણેલા’ અને ‘ન જાણેલા’ પિતૃઓનો ઉલ્લેખ વિશેષ ધ્યાન ખેંચે છે. પિતૃકર્મનું ક્ષેત્ર માત્ર એવા લોકો સુધી સીમિત નથી રહેતું જેમનાં નામ અને ચહેરા પરિવારને યાદ છે. વૈદિક મંત્રોની આ વ્યાપકતા પછીની પિતૃપરંપરામાં પણ વિવિધ સ્વરૂપે દેખાય છે. તર્પણમાં જળની એક અંજલિ જ્યારે કોઈ ચોક્કસ નામ સાથે અર્પિત થાય છે ત્યારે તે વ્યક્તિગત બને છે અને જ્યારે અજ્ઞાત પિતૃઓ માટે અર્પણ કરવામાં આવે છે ત્યારે એ જ જળની અંજલિનું ક્ષેત્ર વિસ્તરે છે.

અંજલિનું કદ નહીં, અર્પણનો સંકલ્પ

અહીં ‘એક અંજલિ’નું સૌંદર્ય સમજાય છે. અંજલિ મોટી હોવી જરૂરી નથી. હથેળીમાં સમાઈ જાય એટલું જળ હોય છે. પરંતુ ધાર્મિક અર્પણનું મૂલ્ય તેની માત્રામાં નક્કી થતું નથી. મનુસ્મૃતિમાં પણ શ્રાદ્ધસંદર્ભે જળના અર્પણને શ્રદ્ધા સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. એક અન્ય શ્લોકમાં જળ પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવામાં આવે તો તેના અક્ષય ફળની વાત આવે છે. આથી પિતૃકર્મમાં જળનું મહત્વ પાણીની માત્રામાં નથી, અર્પણના ધાર્મિક સંદર્ભમાં છે.

પિતૃપક્ષમાં તર્પણ કરતી વખતે દક્ષિણ તરફ મુખ કરવાની પરંપરા પણ આ સમગ્ર વિધિને એક વિશિષ્ટ દિશા આપે છે. ભારતીય ધાર્મિક વિચારમાં દિશાઓ માત્ર ભૂગોળ નથી, વિધિ પ્રમાણે તેમનો ધાર્મિક સંદર્ભ બદલાય છે. પિતૃકર્મમાં દક્ષિણ દિશાનો સંબંધ યમ અને પિતૃઓ સાથે જોડાતો જોવા મળે છે. પરંતુ અહીં પણ પ્રદેશ અને શાખા પ્રમાણે વિધિમાં તફાવત હોય શકે છે. તેથી કોઈ એક આધુનિક વિધિપદ્ધતિને સમગ્ર સનાતન પરંપરાનું એકમાત્ર સ્વરૂપ ગણવું યોગ્ય નહીં બને. મૂળ બાબત એટલી છે કે તર્પણ એક નિર્ધારિત સંકલ્પ અને પિતૃઓને સંબોધીને કરવામાં આવતું જળઅર્પણ છે.

જળ પિતૃઓ સુધી ‘કેવી રીતે’ પહોંચે છે?

આ સમગ્ર પરંપરાને જોતા ‘જળની એક અંજલિ પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે?’ એવો પ્રશ્ન વધુ ઊંડો બને છે. શાસ્ત્રીય પરંપરા તેનો જવાબ કોઈ ભૌતિક માર્ગની રીતે આપતી નથી. જળ હથેળીમાંથી નીકળીને માટીમાં સમાઈ જાય છે, પિતૃલોક સુધી જતું કોઈ દેખાતો જળમાર્ગ શાસ્ત્ર આપણને બતાવતા નથી. અહીં ‘પહોંચવું’ શબ્દનો અર્થ ધાર્મિક સંકલ્પ અને અર્પણના સ્તરે સમજવાનો છે. મનુષ્ય પિતૃને ઉદ્દેશીને જળ અર્પિત કરે છે અને શાસ્ત્ર તેને તર્પણ તરીકે ઓળખે છે. અર્પણનું પાત્ર દૃશ્યમાન ન હોવા છતાં અર્પણની ધાર્મિક ક્રિયા પૂર્ણ થાય છે. આ ભારતીય યજ્ઞપરંપરાના મોટા વિચાર સાથે પણ જોડાય છે કે અર્પણનું ફળ માત્ર આંખે દેખાતી વસ્તુના પરિવહનથી નક્કી થતું નથી.

તર્પણને આ રીતે જોતા જળ એક નાનકડા પાત્રમાંથી નીકળીને ધાર્મિક સંબંધનું માધ્યમ બની જાય છે. તેમાં નદીનો વિશાળ પ્રવાહ નથી, યજ્ઞની અગ્નિની જ્વાળા નથી, ભવ્ય મંદિર નથી. માત્ર હાથમાં સમાઈ શકે એટલું જળ છે. છતાં એ જ જળ સાથે નામ જોડાય છે, સંકલ્પ જોડાય છે, મંત્ર જોડાય છે અને પિતૃઓનું સંબોધન જોડાય છે. ધાર્મિક પરંપરાની શક્તિ ઘણી વાર આવી જ નાની ક્રિયાઓમાં દેખાય છે, જેમાં બહારથી કંઈ મોટું બનતું નથી, પરંતુ ક્રિયાની અંદર એક લાંબી પરંપરા જીવતી હોય છે.

પિતૃપક્ષની તૃતીયા પર તર્પણને સમજવું એટલે પાણીની મહત્તા વિશે સામાન્ય વાત કરવી નહીં. તે સમજવું એટલે એક એવી વિધિની અંદર પ્રવેશવું જેમાં જળ ‘તૃપ્તિ’ના અર્થ સાથે જોડાય છે, અર્પણના સ્વરૂપમાં હાથમાંથી બહાર આવે છે અને પિતૃઓને સંબોધીને ધાર્મિક કર્મ બને છે. ઋગ્વેદના પિતૃસૂક્તમાં દેખાતી અર્પણની પ્રાચીન દૃષ્ટિથી લઈને મનુસ્મૃતિમાં જળ દ્વારા પિતૃતર્પણના સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ સુધી આ પરંપરા અલગ-અલગ ગ્રંથોમાં પોતાનું સ્વરૂપ વિકસાવતી જોવા મળે છે.

છેલ્લે હાથમાં રહેલું જળ ફરી જળ જ રહે છે. તે ધરતીમાં સમાઈ જાય છે. થોડા સમય પછી તેનું કોઈ નિશાન પણ રહેતું નથી. પરંતુ તર્પણની વિધિમાં મહત્વ જળના રહી જવાથી નથી, અર્પિત થઈ જવાથી છે. હથેળીમાં રહેલું જળ પોતાના માટે રાખવામાં આવતું નથી, પિતૃઓના નામે છોડવામાં આવે છે. તર્પણની આખી પરંપરાનો સૌથી સરળ અર્થ આ એક ક્ષણમાં સમાઈ જાય છે, હાથમાં ધારણ કરેલું જળ જ્યારે સંકલ્પ સાથે અર્પિત થાય છે ત્યારે તે માત્ર પાણી રહેતું નથી. તે તર્પણ બની જાય છે અને એક નાનકડી અંજલિ દ્વારા માણસ પોતાના ધાર્મિક જીવનમાં પિતૃઓ માટે સ્થાન નિર્ધારિત કરે છે.