5 ફેબ્રુઆરીએ રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં એવી એક સમજૂતી થઈ, જેણે નાગાલેન્ડના પૂર્વીય ભાગ સાથે જોડાયેલી દાયકાઓ જૂની અસંતોષ અને ઉપેક્ષાની ભાવનાને નિર્ણાયક દિશા આપી. કેન્દ્ર સરકાર, નાગાલેન્ડ સરકાર અને ઈસ્ટર્ન નાગાલેન્ડ પીપલ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ENPO) વચ્ચે હસ્તાક્ષરિત મેમોરેન્ડમ ઑફ એગ્રીમેન્ટે (MoA) ફ્રન્ટિયર નાગાલેન્ડ ટેરિટોરિયલ ઓથોરિટીનાં (FNTA) ગઠનનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. નોંધનીય છે કે ENPO એ રાજ્યના છ પૂર્વી જિલ્લાઓમાં રહેતી આઠ ચિહ્નિત નાગા જનજાતિઓનું સર્વોચ્ચ પ્રતિનિધિ સંગઠન છે. કરારનું આ પગલું માત્ર પ્રશાસનિક સુધારાની દિશામાં મહત્વનું નથી, પરંતુ ઉત્તર-પૂર્વને શાંત, સમૃદ્ધ અને સમાવેશી બનાવવાની તે કલ્પના સાથે પણ જોડાયેલું છે જેને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી લાંબા સમયથી આગળ વધારી રહ્યા છે.
આ ત્રિપક્ષીય સમજૂતી નાગાલેન્ડના મુખ્યમંત્રી નેઇફિયુ રિયો અને કેન્દ્રીય ગૃહ તથા સહકારિતા મંત્રી અમિત શાહની હાજરીમાં પૂર્ણ થઈ છે. આ ઐતિહાસિક પ્રસંગે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય અને રાજ્ય સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, નાગાલેન્ડના ઉપમુખ્યમંત્રી યંથુંગો પેટન, મંત્રીમંડળના સભ્યો અને અન્ય વિશેષ વ્યક્તિઓ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
પૂર્વી નાગાલેન્ડ માટે પ્રશાસનિક સશક્તિકરણનો પાયો
આ સમજૂતી હેઠળ નાગાલેન્ડના છ પૂર્વી જિલ્લાઓ—તુએનસાંગ, મોન, કિફિરે, લોંગલેંગ, નોકલાક અને શામાતોર માટે ફ્રન્ટિયર નાગાલેન્ડ ટેરિટોરિયલ ઓથોરિટીની (FNTA) સ્થાપનાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. FNTA હેઠળ 46 વિષયો સાથે સંબંધિત અધિકારોનું વિકેન્દ્રીકરણ થશે, જેનાથી સ્થાનિક વહીવટને નિર્ણય લેવાની વધુ ક્ષમતા અને સંસાધનો મળશે. આ વ્યવસ્થા ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 371(A)ની જોગવાઇઓ અનુરૂપ રહેશે, જેથી નાગાલેન્ડની વિશિષ્ટ બંધારણીય સ્થિતિ સાથે કોઈ ટકરાવ ન થાય.
સમજૂતીમાં એ પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે FNTA માટે એક મિની-સચિવાલય પણ બનાવવામાં આવશે, જેનું નેતૃત્વ એડિશનલ ચીફ સેક્રેટરી અથવા પ્રિન્સિપલ સેક્રેટરી સ્તરનો અધિકારી કરશે. વિકાસ સાથે જોડાયેલા ખર્ચને વિસ્તાર અને વસ્તીના પ્રમાણમાં વહેંચવામાં આવશે. પ્રારંભિક માળખાગત ખર્ચ અને વાર્ષિક નાણાકીય સહાયની જવાબદારી પણ કેન્દ્ર સરકાર ઉઠાવશે, જેની રકમ દર વર્ષે નક્કી કરવામાં આવશે.
વડા પ્રધાન અને ગૃહમંત્રીનો સંદેશ: શાંતિ અને વિકાસનો ભરોસો
પીએમ નરેન્દ્ર મોદીએ આ કરારને ‘ઐતિહાસિક સમજૂતી’ ગણાવીને કહ્યું કે આનાથી પૂર્વી નાગાલેન્ડની વિકાસ-યાત્રાને નવી ગતિ મળશે અને લોકો માટે તકો તથા સમૃદ્ધિના દ્વાર ખુલશે. તેમના શબ્દોમાં આ ઉત્તર-પૂર્વમાં શાંતિ, પ્રગતિ અને સમાવેશી વિકાસ પ્રત્યે સરકારની અટલ પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે.
This is a historic agreement indeed, which will enhance the development trajectory of Eastern Nagaland in particular. I am sure it will open new avenues of opportunity and prosperity for the people. It reflects our unwavering commitment to peace, progress and inclusive growth in… https://t.co/bKsHl8rWOn
— Narendra Modi (@narendramodi) February 6, 2026
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આ સમજૂતીને પૂર્વી નાગાલેન્ડના ‘દાયકાઓ જૂના લંબિત મુદ્દાઓના નિરાકરણ’ તરફનું મોટું પગલું ગણાવ્યું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે 2019 પછી કેન્દ્ર સરકારે ઉત્તર-પૂર્વમાં 12 મહત્વની સમજૂતીઓને અમલમાં મૂકી છે અને આ કરાર વડા પ્રધાન મોદીના શાંતિપૂર્ણ તથા સમૃદ્ધ ઉત્તર-પૂર્વના વિઝનને સાકાર કરવાની એક કડી છે.
Today a historic agreement was signed between Govt of India, Govt of Nagaland and ENPO resolving decades-long pending issues of Eastern Nagaland. It is a giant step towards realising Modi Ji's vision for a peaceful and prosperous Northeast by resolving all contentious issues. pic.twitter.com/sxt23lBX1n
— Amit Shah (@AmitShah) February 5, 2026
શાહે ENPOના પ્રતિનિધિઓને ભરોસો આપ્યો કે કેન્દ્ર માત્ર પૂર્વી નાગાલેન્ડના વિકાસમાં સહયોગ જ નહીં આપે, પરંતુ તેની જવાબદારી પણ ઉઠાવશે. તેમણે એ પણ યાદ અપાવ્યું કે 2021–22 દરમિયાન ENPO સાથેના સંવાદમાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે પીએમ મોદી આ વિસ્તારમાં શાંતિ સ્થાપના માટે પ્રતિબદ્ધ છે અને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભરોસો રાખવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી.
મધ્યસ્થતાથી સહમતિ સુધી: ગૃહ મંત્રાલયની ભૂમિકા
અમિત શાહે આ પ્રસંગે એ વાતનો સંતોષ વ્યક્ત કર્યો કે ગૃહ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ લાંબા સમય સુધી ENPO અને નાગાલેન્ડ સરકાર વચ્ચે પુલનું કામ કર્યું હતું. તેમણે આ વિસ્તારના વ્યૂહાત્મક મહત્વ પર ભાર મૂકતાં આખા રાજ્ય, તેના નાગરિકો, મુખ્યમંત્રી રિયો, તેમના મંત્રીમંડળ અને નાગાલેન્ડના બંને સાંસદોને વાતચીતને તાર્કિક અંત સુધી પહોંચાડવા બદલ અભિનંદન આપ્યા. સાથે તેમણે એવું પણ કહ્યું છે કે રાજ્ય અને કેન્દ્ર મળીને પૂર્વી નાગાલેન્ડના વિકાસને વેગ આપશે.
મુખ્યમંત્રી નેફિયુ રિયોએ પણ આ સમજૂતીને નાગા સમાજની જીત ગણાવી અને આશા વ્યક્ત કરી કે આનાથી વિવિધ સમુદાયો વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસ વધશે. તેમણે કેન્દ્ર સરકારનો આભાર માનતાં ભવિષ્યમાં સતત સહયોગની આશા વ્યક્ત કરી.
વિશેષ પ્રશાસનિક માળખું અને સ્થાનિક અપેક્ષાઓ
આ સમજૂતીનો હેતુ માત્ર વહીવટી પુનઃરચના જ નહીં, પરંતુ વધુ સારી નિર્ણય પ્રક્રિયા, નાણાકીય સ્વાયત્તતા, ઝડપી મૂળભૂત સુવિધાઓનો વિકાસ, આર્થિક સશક્તિકરણ અને સંસાધનોના વધુ સારા ઉપયોગ દ્વારા પૂર્વી નાગાલેન્ડને આગળ વધારવાનો છે. ગૃહ સચિવ ગોવિંદ મોહને જણાવ્યું કે આ MoA લાંબા સમયથી ચાલતી વાતચીતને નિર્ણાયક અંત સુધી લઈ જશે અને એ સુનિશ્ચિત કરશે કે સંસ્થાગત શાસન અને વિકાસ-વ્યવસ્થા સ્થાનિક અપેક્ષાઓને પૂર્ણ કરે.
અલગાવની માંગથી સમાવેશ સુધીની યાત્રા
સ્વતંત્રતા પછીથી જ પૂર્વી નાગાઓમાં અલગાવની ભાવના અને અલગ વહીવટી વ્યવસ્થાની માંગ રહી છે. 1994માં તુએનસાંગ મોન પીપલ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન તરીકે શરૂ થયેલું આંદોલન 2005માં ઈસ્ટર્ન નાગા પીપલ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ENPO) તરીકે ઓળખાયું. આ આંદોલન વિસ્તારનાં પછાતપણા અને અવગણનાના વિરોધમાં ઊભું થયું હતું.
2010માં ENPOએ છ પૂર્વી જિલ્લાઓ માટે ફ્રન્ટિયર નાગાલેન્ડ ટેરિટોરિયલ ઓથોરિટીની માંગ મૂકી. તેમનું કહેવું હતું કે વિકાસ અને શાસનમાં અસંતુલન દૂર કરવા માટે નાણાકીય, ધારાસભીય અને કાર્યપાલક સ્વતંત્રતા જરૂરી છે. સાથે જ સરકારમાં પૂર્વી નાગા જનજાતિઓનું ઓછું પ્રતિનિધિત્વ એ પણ મુખ્ય ફરિયાદ રહી છે.
આ માંગને કારણે ચૂંટણી બહિષ્કાર, હડતાલો, અનેક બેઠકોના દોર અને આશ્વાસનો જોવા મળ્યા. ઘણી વખત પ્રગતિ થઈ, પરંતુ પછી અડચણો આવી. તેમ છતાં મોદી સરકાર સતત સંવાદમાં રહી અને ENPOની વાત સાંભળી.
વાતચીત, સહમતિ અને અંતિમ સમાધાન
2022માં ગૃહ મંત્રાલય અને ENPO વચ્ચે ઉચ્ચસ્તરીય સમિતિ દ્વારા ઔપચારિક વાટાઘાટો શરૂ થઈ. જોકે અલગ રાજ્યની જીદને કારણે વાતચીત આગળ વધી શકી નહીં. પછીથી ENPOએ કેન્દ્રના એ પ્રસ્તાવ પર સહમતિ આપી, જેમાં વધુ સ્વાયત્તતા સાથે FNTAની વ્યવસ્થા હતી. ડિસેમ્બર 2024માં ENPOએ અનુચ્છેદ 371(A) હેઠળ FNTAના ગઠનના પ્રસ્તાવને સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપી, જેમાં કાર્યપાલક, ધારાસભીય અને બજેટીય અધિકારોનું હસ્તાંતરણ સામેલ હતું.
ત્યારબાદ બેઠકોની શ્રેણી ચાલી અને ENPOએ પોતાની માંગોમાં નમ્રતા દાખવી. આખરે અલગ રાજ્યની માંગને અંતિમ વાટાઘાટમાં સ્થગિત કરી દેવામાં આવી અને નાગાલેન્ડ રાજ્યની અંદર જ FNTA નામથી વિશેષ સ્વાયત્ત વહીવટી એકમ પર સહમતિ થઈ. આ વ્યવસ્થા દસ વર્ષ પછી સમીક્ષાને આધીન રહેશે અને બાકીના વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓનું નિરાકરણ લોકશાહી રાજકીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા કરવામાં આવશે.
ઉપેક્ષાથી અવસર તરફ ઉત્તર-પૂર્વ
એક સમયે ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તાર ગંભીર અવગણનાનો શિકાર રહ્યો હતો, ખાસ કરીને કોંગ્રેસના શાસન દરમિયાન. વર્તમાન સરકારે આ સ્થિતિ બદલવા માટે નક્કર પગલાં ભર્યા છે, જેથી વિસ્તારને મુખ્યધારા સાથે જોડી શકાય અને દૂરસુદૂરના વિસ્તારોમાં પણ વિકાસ પહોંચી શકે. વિવિધ વિરોધી જૂથો સાથે સંવાદ અને સમજૂતીની નીતિએ લાંબા સમયથી ચાલી આવતી રાજકીય અસ્થિરતા અને હિંસાને ઘટાડવામાં મદદ કરી છે.
આ જ સતત પ્રયાસોના પરિણામે ENPOની અલગ રાજ્યની માંગ પણ અટકી ગઈ છે અને તેણે અનુચ્છેદ 371(A) હેઠળ મર્યાદિત સ્વાયત્તતા ધરાવતા વિશેષ વહીવટી માળખા FNTAને સ્વીકારી લીધું છે. હવે ઇતિહાસનો એક અત્યંત વિવાદાસ્પદ અધ્યાય સમાપ્તિ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે અને તેના સ્થાને આશા, સ્થિરતા અને વિકાસથી ભરેલા નવા યુગની શરૂઆત થઈ રહી છે, જ્યાં પૂર્વી નાગાલેન્ડ સંઘર્ષની નહીં, પરંતુ સમાવેશ અને પ્રગતિની ગાથા લખશે.
