29-30 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ ટોક્યોમાં યોજાયેલી 15મી ભારત-જાપાન વાર્ષિક સમિટે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો. ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જાપાનના વડા પ્રધાન શિગેરુ ઇશિબાના આમંત્રણ પર કરેલી મુલાકાતે બંને દેશોની ‘વિશેષ વ્યૂહાત્મક અને વૈશ્વિક ભાગીદારી’ને મજબૂત કરી છે. આ સમિટમાં નેતાઓની મિત્રતા, પરિવર્તનશીલ રોકાણની પ્રતિબદ્ધતા અને અનેક સીમાચિહ્નરૂપ સમજૂતી કરારો (MoUs) દ્વારા આગામી દાયકા માટે એક વ્યાપક રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં જાપાને ભારતમાં અબજો કરોડોનું રોકાણ કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે.
આ મુલાકાતની શરૂઆત વડા પ્રધાન મોદી માટે ઔપચારિક સ્વાગત સમારોહથી થઈ, જેના પછી રાત્રિભોજન યોજાયું. બંને નેતાઓએ જાપાનના પ્રખ્યાત શિન્કાન્સેન બુલેટ ટ્રેનમાં ટોક્યોથી સેન્ડાઈ સુધીની યાત્રા કરી, સાથે ભોજન લીધું અને ટોક્યો ઇલેક્ટ્રોન ફેક્ટરીની મુલાકાત લીધી, જે સેમિકન્ડક્ટર નવીનતાનું કેન્દ્ર છે. બે દિવસ સુધી વડા પ્રધાન ઇશિબાની મોદી સાથેની સતત હાજરીએ પરસ્પર વિશ્વાસ અને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને ઉન્નત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી.
વડા પ્રધાન મોદીએ જાપાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનો યોશિહિદે સુગા અને ફુમિયો કિશિદા સાથે મુલાકાત કરી. તેમણે જાપાનના હાઉસ ઑફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સના સ્પીકર અને સાંસદોના એક જૂથ સાથે પણ ચર્ચા કરી, જે દ્વિપક્ષીય સમર્થનનું પ્રતિબિંબ છે. ત્યારપછી ભારતના મુખ્યમંત્રીઓની સમકક્ષ જાપાનના 16 પ્રીફેક્ચરના ગવર્નરો ટોક્યોમાં વડા પ્રધાન મોદી સાથે મુલાકાત કરવા આવ્યા હતા. PM મોદીને શોરિનઝાન દારૂમા-જી મંદિરના મુખ્ય પૂજારી રેવ. સેઇશી હિરોસે દ્વારા દારૂમા ડૉલ ભેટમાં આપવામાં આવી હતી.
$68 બિલિયનનું રોકાણ
સમિટનું એક મુખ્ય આકર્ષણ હતું જાપાનની આગામી દાયકામાં ભારતમાં 10 ટ્રિલિયન યેનના (આશરે $68 બિલિયન) ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણની પ્રતિબદ્ધતા. આ મહત્વાકાંક્ષી પ્રતિબદ્ધતા ભારતની આર્થિક સંભાવનાઓમાં જાપાનના વિશ્વાસને દર્શાવે છે. વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીએ જણાવ્યું કે આ રોકાણો, ખાનગી કંપનીઓ દ્વારા ચાલિત સેમિકન્ડક્ટર, રિન્યુએબલ એનર્જી અને ઉભરતી ટેક્નોલોજી જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. વડા પ્રધાન મોદીએ જાપાની કંપનીઓને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા, મેક ફોર ધ વર્લ્ડ’ પહેલને અપનાવવા આહ્વાન કર્યું, જેમાં જાપાનની ટેક્નોલોજીકલ નિપુણતા અને ભારતના વિશાળ બજાર અને પ્રતિભાની સિનર્જીને ઉજાગર કરવામાં આવી.
ડિસેમ્બર 2024 સુધીમાં ભારતમાં જાપાનનું સંચિત વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (FDI) $43 બિલિયનને વટાવી ગયું છે, જે તેને ભારતનો પાંચમો સૌથી મોટો FDI સ્ત્રોત બનાવે છે. નવું રોકાણ લક્ષ્ય સ્ટીલ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs), સેમિકન્ડક્ટર અને રિન્યુએબલ એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોને વેગ આપશે. ગત બે વર્ષમાં $13 બિલિયનના 170થી વધુ MoUs પર હસ્તાક્ષર થયા છે. ભારત-જાપાન નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (SME) ફોરમની શરૂઆત કરવામાં આવી, જે SMEs અને સ્ટાર્ટઅપ્સને જોડવા માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડશે.
સીમાચિહ્નરૂપ MoUs અને આગામી દાયકા માટે સંયુક્ત દ્રષ્ટિ
સમિટમાં ભારત-જાપાન આગામી દાયકા માટે સંયુક્ત દ્રષ્ટિ અપનાવવામાં આવી, જે આઠ મુખ્ય સ્તંભો પર આધારિત છે: આર્થિક ભાગીદારી, આર્થિક સુરક્ષા, ગતિશીલતા, ટેક્નોલોજી અને નવીનતા, પર્યાવરણીય ટકાઉપણું, આરોગ્ય, લોકોથી-લોકોનું વિનિમય અને રાજ્ય-પ્રીફેક્ચર ભાગીદારી. આ ઉપરાંત, સુરક્ષા સહયોગ પર સંયુક્ત ઘોષણા અપનાવવામાં આવી, જે રક્ષા અને સુરક્ષા સંબંધોને ઉન્નત કરશે, જેમાં આતંકવાદ, સાયબર સુરક્ષા અને દરિયાઈ સુરક્ષાને સંબોધશે. અનેક MoUs અને કરારો પર હસ્તાક્ષર થયા, જે વિવિધ ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.
રક્ષા અને સુરક્ષા
સુરક્ષા સહયોગ પરની સંયુક્ત ઘોષણા રક્ષા સહયોગ માટે એક વ્યાપક ફ્રેમવર્ક સ્થાપિત કરે છે, જેમાં બંને દેશોના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારો (NSAs) વચ્ચે સંસ્થાકીય સંવાદનો સમાવેશ થાય છે. આ 2008ની સુરક્ષા સહયોગ ઘોષણા, 2015ના રક્ષા સાધનોના હસ્તાંતરણ, વર્ગીકૃત માહિતીના રક્ષણના કરારો અને 2020ના રિસીપ્રોકલ પ્રોવિઝન ઑફ સપ્લાય્સ એન્ડ સર્વિસ (RPSS) કરાર પર આધારિત છે.
માનવ સંસાધન વિનિમય
માનવ સંસાધન વિનિમય પરનો એક્શન પ્લાન આગામી પાંચ વર્ષમાં ભારત અને જાપાન વચ્ચે 5,00,000 લોકોની ગતિશીલતાને સરળ બનાવશે, જેમાં 50,000 કુશળ ભારતીય વ્યાવસાયિકો જાપાનની અર્થવ્યવસ્થામાં યોગદાન આપશે.
ખનિજ સંસાધનોના ક્ષેત્રમાં સહકાર
પ્રોસેસિંગ ટેકનોલોજીના વિકાસ, સંશોધન અને ખાણકામમાં સંયુક્ત રોકાણો અને આવશ્યક સંસાધનોનો સંગ્રહ કરવાના પ્રયાસો દ્વારા મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટે સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવા માટે એક માળખું તૈયાર કરશે.
ડિજિટલ નવીનતા
ભારત-જાપાન ડિજિટલ પાર્ટનરશિપ 2.0 અને AI સહયોગ પહેલની શરૂઆત, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ઇન્ટરનેટ ઑફ થિંગ્સ (IoT) અને સેમિકન્ડક્ટરમાં સહયોગને આગળ વધારશે. સેમિકન્ડક્ટર સપ્લાય ચેઇન પાર્ટનરશિપ પરનો સમજૂતી કરાર વૈશ્વિક અછત અને ચીનના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ પરના પ્રભુત્વને સંબોધશે.
સ્વચ્છ ઊર્જા
જાપાન-ભારત સ્વચ્છ ઊર્જા ભાગીદારી હેઠળ સ્વચ્છ હાઇડ્રોજન, એમોનિયા અને કાર્બન ઘટાડા માટે સંયુક્ત ક્રેડિટિંગ મિકેનિઝમના કરારો પર હસ્તાક્ષર થયા. આ પહેલ 2030 સુધીમાં 500 GW રિન્યુએબલ એનર્જીના ભારતના લક્ષ્ય અને જાપાનની ટકાઉ ટેક્નોલોજીમાં નિપુણતા સાથે સંરેખિત છે, જે કાર્બન કેપ્ચર, ઉપયોગ, સંગ્રહ, ગ્રીન કેમિકલ્સ અને બાયોફ્યુઅલ્સમાં સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.
અવકાશ સંશોધન
ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) અને જાપાન એરોસ્પેસ એક્સપ્લોરેશન એજન્સી (JAXA) વચ્ચે ચંદ્રયાન-5 મિશન (જેને લુનર પોલર એક્સપ્લોરેશન મિશન, LUPEX તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા, જે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવનું સંશોધન કરશે.
સાંસ્કૃતિક સહયોગ
સાંસ્કૃતિક વિનિમય પરનો સમજૂતી કરાર કલા, સંગ્રહાલયની ભાગીદારી અને સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના વિનિમયને પ્રોત્સાહન આપશે. 2023–24નું પર્યટન વિનિમય વર્ષ, જાપાનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણી અને 2025માં ઓસાકામાં એક્સપો, ભારત પેવેલિયન જેવી ઘટનાઓ સાંસ્કૃતિક સંબંધોને મજબૂત કરે છે.
પર્યાવરણીય ટકાઉપણું
વિકેન્દ્રિત ઘરેલું ગટરવ્યવસ્થા પરનો સમજૂતી કરાર જાહેર આરોગ્ય અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં ટકાઉ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપશે. આ ઉપરાંત, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને નેક્સ્ટ-જનરેશન મોબિલિટીમાં (હાઇ-સ્પીડ રેલ, એવિએશન, બંદરો અને શિપબિલ્ડિંગ) સહયોગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો.
સુષ્મા સ્વરાજ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફોરેન સર્વિસ અને જાપાનના વિદેશ મંત્રાલય વચ્ચે સમજૂતી કરાર
રાજદ્વારીઓ, શિક્ષણવિદો, અધિકારીઓ, નિષ્ણાતો અને સંશોધકો વચ્ચે વિનિમયને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનું માળખું, વિદેશ નીતિમાં પરસ્પર સમજણ વધારવી.
ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને જાપાનના MEXT વચ્ચે સંયુક્ત ઉદ્દેશ્ય નિવેદન
વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોના આદાનપ્રદાન, સંસ્થાકીય સહયોગમાં વધારો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને ઉદ્યોગોની સંડોવણી દ્વારા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં સહયોગને મજબૂત બનાવવા માટેનું ઘોષણાપત્ર.
આર્થિક સુરક્ષા પહેલ
ભારત-જાપાન આર્થિક સુરક્ષા પહેલની શરૂઆત સેમિકન્ડક્ટર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને સ્વચ્છ ઊર્જા ટેક્નોલોજી જેવા ક્રિટિકલ સામગ્રીની સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરશે. આમાં નીતિના દૃષ્ટિકોણ, ગુપ્તચર અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું વિનિમય સામેલ છે.
સંયુક્ત ક્રેડિટિંગ મિકેનિઝમ પર સહકારના મેમોરેન્ડમ
ડીકાર્બોનાઇઝિંગ ટેકનોલોજી, ઉત્પાદનો, સિસ્ટમો અને માળખાગત સુવિધાઓના પ્રસારને સરળ બનાવવા માટે એક માળખું, જે જાપાની રોકાણ અને ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે ભારતના ઉત્સર્જન ઘટાડવાના લક્ષ્યોમાં ફાળો આપે છે.
દ્વિપક્ષીય અને પેટા-રાષ્ટ્રીય સંલગ્નતા
ભારત-જાપાન સંબંધોની દ્વિપક્ષીય પ્રકૃતિ વડા પ્રધાન મોદીની જાપાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનો સુગા અને કિશિદા તેમજ મુખ્ય સાંસદો સાથેની મુલાકાતોમાં સ્પષ્ટ થઈ. 16 જાપાની પ્રીફેક્ચરના ગવર્નરોની સંલગ્નતાએ આ ભાગીદારીના અનોખા પેટા-રાષ્ટ્રીય પરિમાણને ઉજાગર કર્યું. ભારતના સાત રાજ્યો અને ચાર શહેરોએ પહેલેથી જ જાપાની પ્રીફેક્ચર્સ અને શહેરો સાથે MoUs દ્વારા ભાગીદારી કરી છે, જે વેપાર, પર્યટન, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક વિનિમયમાં સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.
29-30 ઑગસ્ટ 2025ની ભારત-જાપાન સમિટે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં ‘નવા અને સુવર્ણ અધ્યાય’ માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે. પરિવર્તનશીલ રોકાણો, સીમાચિહ્નરૂપ MoUs અને આગામી દાયકા માટેની સંયુક્ત દ્રષ્ટિ દ્વારા ભારત અને જાપાને વ્યૂહાત્મક અને લોકો-કેન્દ્રિત ભાગીદારી પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પુનઃપુષ્ટિ કરી છે. નેતાઓની મિત્રતા, દ્વિપક્ષીય સમર્થન અને રાજ્ય-પ્રીફેક્ચર સંલગ્નતા આ સંબંધની ઊંડાઈ અને સ્થિતિસ્થાપકતાને દર્શાવે છે.
