ભારતીય સભ્યતામાં મંદિર માત્ર પથ્થરોને જોડીને બનાવવામાં આવેલી ઇમારત નથી. તે એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં અધ્યાત્મ, દર્શન, ગણિત, સ્થાપત્ય, મૂર્તિવિજ્ઞાન, મંત્રવિદ્યા અને ઉપાસનાપદ્ધતિ એકબીજા સાથે એવી રીતે જોડાય છે કે સમગ્ર રચના પોતે જ એક આધ્યાત્મિક અનુભવ બની જાય છે. મંદિરના શિખરથી લઈને ગર્ભગૃહ સુધી, પ્રવેશદ્વારથી લઈને દેવતાની પ્રતિષ્ઠા સુધી અને નિત્યપૂજાથી લઈને ઉત્સવો સુધી, દરેક તત્વ પાછળ એક સુવ્યવસ્થિત ધાર્મિક દૃષ્ટિ રહેલી છે. સનાતન ધર્મે હજારો વર્ષોમાં વિકસાવેલી આ પરંપરાને સમજવા માટે આગમ શાસ્ત્રનો અભ્યાસ મહત્વપૂર્ણ છે.
આગમ શાસ્ત્રો ભારતીય ધર્મપરંપરાના એવા સમૃદ્ધ ગ્રંથસમૂહ છે, જે ઉપાસનાને માત્ર વ્યક્તિની ભાવના સુધી સીમિત રાખતા નથી, પરંતુ તેને એક સુનિયોજિત સાધના અને સંસ્થાકીય પરંપરાનું સ્વરૂપ આપે છે. ભગવાનની ઉપાસના કેવી રીતે કરવી, મંદિરની રચના કયા સિદ્ધાંતોના આધારે કરવી, મૂર્તિનું નિર્માણ કઈ રીતે થવું જોઈએ, પ્રાણપ્રતિષ્ઠા માટે કઈ વિધિઓ જરૂરી છે અને મંદિરની દૈનિક વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલવી જોઈએ, આવા અનેક પ્રશ્નોના ઉત્તર આગમ પરંપરામાં મળે છે. આ જ્ઞાનની વિશેષતા એ છે કે તે આધ્યાત્મિક ચિંતનને વ્યવહારુ જીવન સાથે જોડે છે. અહીં ધર્મ માત્ર માન્યતા નથી, પરંતુ જીવનમાં ઉતારવાની એક શિસ્તબદ્ધ પદ્ધતિ છે.
આગમ શાસ્ત્ર એટલે શું?
‘આગમ’ શબ્દનો સંબંધ પરંપરાગત રીતે પ્રાપ્ત થયેલા જ્ઞાન અને ઉપદેશ સાથે છે. હિંદુ ધર્મમાં આગમ ગ્રંથો મુખ્યત્વે દેવતાની ઉપાસના, મંદિરવિધાન, પ્રતિષ્ઠા, મંત્ર, યંત્ર, ધ્યાન અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોનું વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપે છે. શૈવ, વૈષ્ણવ અને શાક્ત પરંપરાઓમાં આગમ તથા તંત્રસંબંધિત ગ્રંથોનું વિશેષ સ્થાન છે. શૈવ આગમોમાં ભગવાન શિવની ઉપાસના અને શિવમંદિરોની વિધિઓનું નિરૂપણ મળે છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં પાંચરાત્ર અને વૈખાનસ સંહિતાઓ ભગવાન વિષ્ણુની ઉપાસના તથા મંદિરવ્યવસ્થાના મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. શાક્ત પરંપરાના ગ્રંથોમાં દેવીની ઉપાસના, મંત્રસાધના અને શક્તિતત્વનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે.
આગમ પરંપરા સનાતન ધર્મના વિશાળ જ્ઞાનવિશ્વનો ભાગ છે. વેદ, ઉપનિષદ, પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને શિલ્પશાસ્ત્રની જેમ આગમ ગ્રંથો પણ પોતાના વિશિષ્ટ ક્ષેત્રમાં માર્ગદર્શન આપે છે. કેટલાક આગમોમાં જ્ઞાન, યોગ, ક્રિયા અને ચર્યા જેવા વિભાગો દ્વારા આધ્યાત્મિક વિચારથી લઈને દૈનિક આચરણ સુધીની ચર્ચા કરવામાં આવે છે. અહીં જ્ઞાનનો અર્થ પરમ તત્વની સમજ છે, યોગનો સંબંધ સાધના સાથે છે, ક્રિયા ઉપાસના અને ધાર્મિક વિધિઓનું માર્ગદર્શન આપે છે, જ્યારે ચર્યા ભક્તના આચરણ અને ધાર્મિક જીવન સાથે જોડાયેલી છે. આ રીતે આગમ શાસ્ત્રો ઉપાસકના આંતરિક જીવન અને મંદિરની બાહ્ય વ્યવસ્થા વચ્ચે એક સેતુ રચે છે.
આ પરંપરાનો એક નોંધપાત્ર ગુણ એ છે કે તેમાં સૂક્ષ્મ આધ્યાત્મિક વિચાર અને વ્યવહારુ વિધિ વચ્ચે સતત સંવાદ જોવા મળે છે. દેવતાના સ્વરૂપનું ધ્યાન કઈ રીતે કરવું અને તેમની પ્રતિમાની સ્થાપના કઈ રીતે કરવી, આ બંને અલગ વિષયો હોવા છતાં એકબીજાથી અભિન્ન છે. સ્થાપત્ય, મૂર્તિકલા અને મંત્રવિધિને એક જ ધાર્મિક દૃષ્ટિ સાથે જોડવાની આ ક્ષમતા ભારતીય જ્ઞાનપરંપરાનું ઊંડાણ છે.
મંદિરની રચના પાછળનું વિજ્ઞાન અને દર્શન
સનાતન પરંપરામાં મંદિરની રચના માત્ર સુવિધા કે સૌંદર્યના હેતુથી કરવામાં આવતી નથી. મંદિરને પવિત્ર કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવા માટે વાસ્તુશાસ્ત્ર, શિલ્પશાસ્ત્ર અને આગમ ગ્રંથોમાં વિવિધ નિયમો તથા માર્ગદર્શિકાઓ આપવામાં આવી છે. મંદિર ક્યાં બનાવવું, ભૂમિની પસંદગી કેવી રીતે કરવી, દિશાઓનું મહત્વ શું છે, પાયાની રચના કઈ રીતે કરવી અને ગર્ભગૃહનું સ્થાન ક્યાં હોવું જોઈએ, આવા પ્રશ્નો સ્થાપત્ય અને ધાર્મિક વિધાન બંને સાથે જોડાયેલા છે. આ પ્રક્રિયામાં ભૂમિની તપાસ, માપન, દિશાનિર્ધારણ અને રચનાના પ્રમાણને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
મંદિરના આયોજન સાથે વાસ્તુપુરુષ મંડળનો વિચાર જોડાયેલો છે. આ એક જ્યોમેટ્રિક ગોઠવણી છે, જેના આધારે મંદિરના વિવિધ ભાગોનું સ્થાન અને પરસ્પર સંબંધ નક્કી કરવામાં આવે છે. મંદિરની ભૂમિને ચોક્કસ વિભાગોમાં વહેંચીને તેમાં જુદાં-જુદાં તત્વોનું સ્થાન નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે. આ રચના પાછળ બ્રહ્માંડને એક સુવ્યવસ્થિત એકમ તરીકે જોતી ભારતીય દૃષ્ટિ રહેલી છે. મંદિરનું કેન્દ્ર, તેની દિશાઓ અને ઊર્ધ્વગામી શિખર મળીને એવી રચના બનાવે છે, જેમાં પૃથ્વી પરનું સ્થાપત્ય બ્રહ્માંડના આધ્યાત્મિક અર્થ સાથે જોડાય છે.
મંદિરનું સ્થાપત્ય અનેક શાખાઓના જ્ઞાનનું સંયોજન છે. પથ્થરની પસંદગી, ભારવહન કરતી દીવાલો, સ્તંભોની ગોઠવણી, છત અને શિખરની રચના, પ્રકાશનો પ્રવેશ તથા શિલ્પોની સ્થિતિ, આ બધામાં કારીગરી અને ગણતરીની જરૂર પડે છે. નાગર, દ્રવિડ અને વેસર જેવી સ્થાપત્યશૈલીઓમાં આ જ્ઞાન જુદાં-જુદાં પ્રાદેશિક સ્વરૂપોમાં વિકસ્યું છે. ઉત્તર ભારતનાં વક્રાકાર શિખરો અને દક્ષિણ ભારતનાં સ્તરબદ્ધ વિમાનો આ વૈવિધ્યનાં ઉદાહરણો છે. રચનામાં ભિન્નતા હોવા છતાં મંદિરને દેવતાની ઉપાસના માટેના પવિત્ર નિવાસ તરીકે જોવાની દૃષ્ટિ અનેક પરંપરાઓમાં કેન્દ્રસ્થાને રહે છે.
પ્રવેશદ્વારથી ગર્ભગૃહ સુધીની આધ્યાત્મિક યાત્રા
મંદિરમાં પ્રવેશતાં જ ભક્ત એક એવી રચનામાં પ્રવેશે છે, જેમાં દરેક ભાગનું પોતાનું કાર્ય અને ધાર્મિક મહત્વ છે. વિશાળ ગોપુરમ, પ્રાકાર, મંડપ, ધ્વજસ્તંભ, બલિપીઠ અને ગર્ભગૃહ તરફ જતો માર્ગ મંદિરની એકંદર રચનાને પૂર્ણતા આપે છે. જોકે દરેક મંદિરમાં આ બધા ભાગો એકસરખા સ્વરૂપે હોય જ એવું નથી. પ્રદેશ, સ્થાપત્યશૈલી, મંદિરનો સમયગાળો અને દેવતાની ઉપાસનાપદ્ધતિ પ્રમાણે તેની રચનામાં ફેરફાર જોવા મળે છે.
દક્ષિણ ભારતીય મંદિરોમાં ગોપુરમ ઘણી વાર દૂરથી જ દેખાતું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર બને છે. તેના પર દેવતાઓ, પુરાણપ્રસંગો અને ધાર્મિક પ્રતીકોનાં શિલ્પો જોવા મળે છે. મંદિરની બહારની દુનિયા અને પવિત્ર પરિસર વચ્ચેનું આ પ્રવેશદ્વાર ભક્તને એક અલગ આધ્યાત્મિક અનુભૂતિમાં લઈ જાય છે. મંદિરના પ્રાકાર તેની સીમા નક્કી કરે છે, જ્યારે મંડપ ભક્તોના એકત્ર થવા, ભજન, ધાર્મિક પ્રવચન, ઉત્સવ અને અન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે જગ્યા પૂરી પાડે છે. આમ, મંદિર વ્યક્તિગત ઉપાસનાની સાથે સામૂહિક ધાર્મિક જીવનનું પણ કેન્દ્ર બને છે.
મંદિરના ધ્વજસ્તંભનું પણ આગવું સ્થાન છે. અનેક મંદિરોમાં તે મુખ્ય દેવતાની સામે સ્થાપિત હોય છે અને મંદિરની ધાર્મિક ઓળખ તથા ઉત્સવપરંપરા સાથે જોડાયેલો હોય છે. તેની નજીક બલિપીઠ સહિતનાં અન્ય ધાર્મિક તત્વો હોય છે. ભક્ત આગળ વધે તેમ સ્થાપત્યનો આકાર બદલાતો જાય છે. વિશાળ મંડપમાંથી વધુ સંયમિત આંતરિક ભાગ તરફ અને ત્યાંથી ગર્ભગૃહ તરફની યાત્રા મનને બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓમાંથી આંતરિક એકાગ્રતા તરફ લઈ જતી આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા તરીકે અનુભવાય છે. આ જ કારણ છે કે મંદિરના દરેક ભાગને માત્ર ઉપયોગિતાની દૃષ્ટિએ સમજવો પૂરતો નથી. તેની રચનામાં ધાર્મિક પ્રતીકો, ઉપાસનાની પદ્ધતિ અને ભક્તના અનુભવનું સંયોજન જોવા મળે છે. મંદિરનું આયોજન ભક્તને દેવતાના સાનિધ્ય તરફ લઈ જતું હોય છે. આ યાત્રાનો કેન્દ્રબિંદુ ગર્ભગૃહ છે, જ્યાં મંદિરની મુખ્ય ઉપાસ્ય મૂર્તિ અથવા પવિત્ર પ્રતીક સ્થાપિત હોય છે.
ગર્ભગૃહ: મંદિરનું આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર
‘ગર્ભગૃહ’ શબ્દનો અર્થ જ તેની વિશિષ્ટતા સમજાવે છે. ગર્ભ એટલે અંદર રહેલું બીજ અથવા સર્જનને ધારણ કરતું કેન્દ્ર અને ગૃહ એટલે નિવાસસ્થાન. ગર્ભગૃહને દેવતાના પવિત્ર નિવાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. તે સામાન્ય રીતે મંદિરનો સૌથી આંતરિક અને ધાર્મિક રીતે મહત્વપૂર્ણ ભાગ હોય છે. તેનું કદ ઘણી વાર બહારના મંડપોની સરખામણીએ નાનું હોય છે, પરંતુ સમગ્ર મંદિરની રચના તેની આસપાસ ગોઠવાયેલી હોય છે. ઉપર ઊભરતું શિખર અથવા વિમાન પણ ગર્ભગૃહની સ્થિતિ સાથે સંબંધિત હોય છે.
ગર્ભગૃહની મર્યાદિત જગ્યા, પ્રકાશની નિયંત્રિત વ્યવસ્થા અને દેવતાની પ્રતિમા પર કેન્દ્રિત ઉપાસના ભક્તના અનુભવને વિશિષ્ટ બનાવે છે. અહીં ધ્યાન બાહ્ય ભવ્યતા કરતાં દેવતાના દર્શન અને ઉપાસના પર કેન્દ્રિત થાય છે. ભક્ત માટે દર્શન માત્ર મૂર્તિને જોવાની ક્રિયા નથી. તે દેવતાના સાનિધ્યમાં ઊભા રહીને શ્રદ્ધા, સમર્પણ અને આધ્યાત્મિક સંબંધનો અનુભવ કરવાની ક્ષણ છે. ગર્ભગૃહ મંદિરના સ્થાપત્યને ઉપાસનાના જીવંત અનુભવ સાથે જોડે છે.
આગમ પરંપરામાં ગર્ભગૃહ અને તેમાં સ્થાપિત દેવતાની મૂર્તિ સંબંધિત વિધિઓને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે. મંદિરની નિત્યપૂજા, અભિષેક, અલંકાર, નૈવેદ્ય અને અન્ય અનુષ્ઠાનો માટે નિયમો નિર્ધારિત હોય છે. આ નિયમો દેવતાની ઉપાસનાપદ્ધતિ અને સંબંધિત આગમિક પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભગૃહમાં કોણ પ્રવેશી શકે, મૂર્તિની સેવા કોણ કરી શકે અને કઈ વિધિ કયા ક્રમમાં થવી જોઈએ, તે પણ મંદિરની પરંપરા તથા લાગુ પડતા ધાર્મિક નિયમો સાથે સંકળાયેલા પ્રશ્નો છે. અહીં પૂજારીની ભૂમિકા વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. પૂજારી માત્ર વિધિ કરાવનાર વ્યક્તિ નથી, પરંતુ મંદિરની ઉપાસનાપરંપરાને નિયમિત રીતે જાળવવાની જવાબદારી નિભાવતો સેવક પણ છે. તેના માટે મંત્રોચ્ચાર, પૂજાવિધિ, શુદ્ધિ સંબંધિત આચરણ અને પરંપરાગત અનુશાસનનું જ્ઞાન જરૂરી બને છે. ગર્ભગૃહની પવિત્રતા અને ઉપાસનાની સાતત્યતા જાળવવામાં આ શિસ્તનું મહત્વ છે.
પ્રાણપ્રતિષ્ઠા: મૂર્તિમાંથી દેવતાના સાનિધ્ય સુધી
મંદિરના નિર્માણમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક સંસ્કારોમાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન છે. પથ્થર, ધાતુ કે અન્ય યોગ્ય સામગ્રીમાંથી બનેલી મૂર્તિની રચના પછી તેને આગમિક વિધિ પ્રમાણે ઉપાસના માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા આ સ્થાપનાની કેન્દ્રસ્થિત ધાર્મિક પ્રક્રિયા છે. સનાતન ઉપાસનાની દૃષ્ટિએ આ વિધિ દ્વારા મૂર્તિમાં દેવતાના ઉપાસ્ય સાનિધ્યની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. એટલે મૂર્તિનું નિર્માણ અને દેવતાની પ્રતિષ્ઠા એક જ પ્રક્રિયાના બે નામ નથી. મૂર્તિ તૈયાર કરવી શિલ્પની પ્રક્રિયા છે, જ્યારે પ્રાણપ્રતિષ્ઠા તેને મંદિરની નિયમિત ઉપાસનામાં કેન્દ્રસ્થાન આપતી ધાર્મિક વિધિ છે.
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાની પ્રક્રિયામાં મંત્રોચ્ચાર, હોમ, કળશવિધિ, અભિષેક, ન્યાસ અને અન્ય ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ ક્રમ અને વિધિ મંદિરના ઉપાસ્ય દેવતા તથા અનુસરાતી આગમિક પરંપરા પ્રમાણે નક્કી થાય છે. મૂર્તિને વિવિધ પવિત્ર દ્રવ્યો વડે સ્નાન કરાવવું, મંત્રો દ્વારા દેવતાનું આવાહન કરવું અને નિર્ધારિત વિધિ પ્રમાણે મૂર્તિની સ્થાપના કરવી, આ બધું અનુશાસિત ધાર્મિક પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. પ્રતિષ્ઠા પછી દેવતાની નિત્યપૂજા અને સમયાંતરે થતી વિશેષ પૂજાઓ દ્વારા મંદિરની ઉપાસનાપરંપરા આગળ વધે છે.
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાનો અર્થ સનાતન ધર્મની મૂર્તિપૂજાની સમજ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. હિંદુ ઉપાસનામાં મૂર્તિ માત્ર દેવતાના સ્વરૂપનું ચિત્રાત્મક પ્રતિનિધિત્વ નથી. તે ભક્ત માટે દેવતાના દર્શન અને ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બને છે. નિરાકાર પરમ તત્વને સ્વીકારતી ભારતીય દર્શનપરંપરાઓની સાથે સાકાર ઉપાસનાની સમૃદ્ધ પરંપરા પણ વિકસેલી છે. મૂર્તિ ભક્તને પોતાના મન, ભાવના અને ચેતનાને એક નિશ્ચિત દિવ્ય સ્વરૂપ પર કેન્દ્રિત કરવાની તક આપે છે. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા આ ઉપાસનાને ધાર્મિક સંસ્કાર અને પરંપરાગત વિધિ દ્વારા પૂર્ણતા આપે છે.
મંદિરની નિત્યપૂજા અને ધાર્મિક અનુશાસન
પ્રાણપ્રતિષ્ઠા સાથે મંદિરની ઉપાસનાની શરૂઆત થતી હોય છે, પરંતુ મંદિરનું ધાર્મિક જીવન કોઈ એક દિવસના મહોત્સવ સુધી મર્યાદિત રહેતું નથી. નિત્યપૂજા, અભિષેક, આરતી, નૈવેદ્ય, શૃંગાર, ઉત્સવો અને વિશેષ તિથિઓના અનુષ્ઠાનો દ્વારા દેવતાની સેવા સતત ચાલતી રહે છે. આગમ ગ્રંથોમાં આ પ્રકારની ઉપાસનાવિધિઓ માટે વિસ્તૃત માર્ગદર્શન મળે છે. મંદિરની પરંપરા પ્રમાણે પૂજાનો સમય, મંત્રોચ્ચાર, અર્પણ કરવામાં આવતી સામગ્રી અને વિવિધ અનુષ્ઠાનોનો ક્રમ નિર્ધારિત હોય છે. આ દૈનિક વ્યવસ્થામાં સમયનું પણ મહત્વ છે. અનેક મંદિરોમાં દેવતાને જાગૃત કરવા, સ્નાન કરાવવા, વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી શણગારવા, ભોજન અર્પણ કરવા અને આરતી ઉતારવા જેવી સેવાઓ નિશ્ચિત ક્રમમાં કરવામાં આવે છે. આ પરંપરા દેવતાને જીવંત ઉપાસ્ય સાનિધ્ય તરીકે માનવાની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે. મંદિરમાં ઉજવાતા બ્રહ્મોત્સવ, રથયાત્રા અને અન્ય વાર્ષિક ઉત્સવો પણ આ ધાર્મિક જીવનનો ભાગ છે. ટૂંકમાં મંદિર માત્ર વ્યક્તિગત દર્શનનું સ્થળ નથી રહેતું, પરંતુ ભક્તો, સેવકો, સંગીતકારો, શિલ્પીઓ અને સ્થાનિક સમાજને જોડતી જીવંત સંસ્થા બને છે.
મંદિરની વ્યવસ્થા પેઢી દર પેઢી આગળ વધે તેમાં પરંપરાગત જ્ઞાનનું વિશેષ યોગદાન છે. સ્થાપત્યની જાણકારી ધરાવતા સ્થપતિઓ, મૂર્તિનિર્માણમાં નિષ્ણાત શિલ્પીઓ, આગમિક વિધિઓ જાણતા આચાર્યો અને નિત્યપૂજાની જવાબદારી નિભાવતા પૂજારીઓ, સૌ પોતપોતાની ભૂમિકા દ્વારા મંદિરની પરંપરાને જીવંત રાખે છે. આ વ્યવસ્થા ભારતીય જ્ઞાનપરંપરામાં રહેલા વિશિષ્ટ કાર્યવિભાજન અને પેઢીગત તાલીમનું પણ ઉદાહરણ છે.
સનાતન મંદિર પરંપરાની વિશિષ્ટતા
ભારતનાં મંદિરોની ભવ્યતા તેમના ઊંચા શિખરો, વિશાળ મંડપો અને અદભુત શિલ્પોમાં દેખાય છે, પરંતુ તેમનો સાચો વૈભવ આ સ્થાપત્ય પાછળ રહેલા જ્ઞાનમાં પણ વસે છે. એક મંદિરનું નિર્માણ કરવા માટે ભૂમિ, દિશા, માપ, સામગ્રી અને સ્થાપત્યનું જ્ઞાન જરૂરી બને છે. મૂર્તિની રચના માટે શિલ્પશાસ્ત્રની સમજ જોઈએ. પ્રાણપ્રતિષ્ઠા અને નિત્યપૂજા માટે આગમિક વિધિઓનું જ્ઞાન જરૂરી છે. આ બધાને જોડતી આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ મંદિરને માત્ર ઇમારત નહીં, પરંતુ ઉપાસનાનું કેન્દ્ર બનાવે છે. સનાતન ધર્મની આ પરંપરા જ્ઞાનને જીવનથી અલગ કરતી નથી. સ્થાપત્યમાં ગણિત છે, શિલ્પમાં સૌંદર્યશાસ્ત્ર છે, પૂજામાં મંત્ર અને અનુશાસન છે, જ્યારે સમગ્ર મંદિરની રચનામાં બ્રહ્માંડ અને માનવજીવન વચ્ચેના સંબંધની સમજ છે. આ જ કારણ છે કે ભારતનાં પ્રાચીન મંદિરો આજે પણ ઇતિહાસકારો, સ્થાપત્યવિદો, શિલ્પવિદો અને ધર્મના અભ્યાસુઓ માટે અભ્યાસના વિશાળ ક્ષેત્ર સમાન છે.
આગમ શાસ્ત્રો આપણને સમજાવે છે કે સનાતન ધર્મે ઉપાસનાને કેટલી ઊંડાણપૂર્વક વિકસાવી છે. અહીં શ્રદ્ધાને પદ્ધતિ મળે છે, કલાને આધ્યાત્મિક હેતુ મળે છે અને સ્થાપત્યને ધાર્મિક અર્થ મળે છે. મંદિરના પ્રવેશદ્વારથી ગર્ભગૃહ સુધીની યાત્રા ભક્તને બાહ્ય જગતમાંથી દેવતાના સાનિધ્ય તરફ લઈ જાય છે, જ્યારે પ્રાણપ્રતિષ્ઠા અને નિત્યપૂજા આ સાનિધ્યને પરંપરાગત ધાર્મિક જીવનમાં કેન્દ્રસ્થાન આપે છે. આ સમગ્ર વ્યવસ્થા સનાતન સભ્યતાની જ્ઞાનસમૃદ્ધિ, કલાત્મક પ્રતિભા અને આધ્યાત્મિક ઊંડાણનું પ્રતીક છે.
