પિતૃપક્ષ દશમી: પિતૃઓ સાથેના સંબંધને શાસ્ત્રોએ ‘સપિંડ’ નામ કેમ આપ્યું?

મૃત્યુ પછી કોઈ વ્યક્તિનું નામ ઘરમાંથી અચાનક ગાયબ થઈ જતું નથી. ગઈકાલ સુધી જે વ્યક્તિ ઘરના એક ખૂણામાં બેસતી હતી, જેનો અવાજ સાંભળીને કોઈ કામ શરૂ થતું હતું, જેની સલાહ વગર પરિવારનો નિર્ણય લેવાતો ન હતો, તેના ગયા પછી પણ તેના માટે એક સ્થાન રહે છે. ફોટોગ્રાફમાં, યાદોમાં, ઘરની વાતોમાં અને સૌથી વધુ તો પરિવારની ધાર્મિક પરંપરામાં. પરંતુ ભારતીય પરંપરાએ આ સંબંધને માત્ર લાગણીના સ્તરે છોડ્યો નથી. તેણે સંબંધોની એક આખી ધાર્મિક ભાષા ઊભી કરી છે. તેમાં એક મહત્વનો શબ્દ છે ‘સપિંડ’.

‘સપિંડ’ શબ્દ સાંભળતાં સામાન્ય રીતે પિંડદાન યાદ આવે છે. સ્વાભાવિક પણ છે, કારણ કે ‘પિંડ’ અને ‘સપિંડ’ બંને શબ્દો એક જ ધાર્મિક પરંપરામાં સાંભળવા મળે છે. પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રોમાં ‘સપિંડ’નો અર્થ માત્ર એટલો નથી કે જેને પિંડ અર્પણ કરવામાં આવે. આ શબ્દ પરિવાર અને પૂર્વજો વચ્ચેના સંબંધની એક વિશિષ્ટ શાસ્ત્રીય રચના દર્શાવે છે. મનુસ્મૃતિમાં તો સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે સપિંડ સંબંધ સાતમા પુરુષ સુધી રહે છે અને ત્યાર પછી ‘સમાનોદક’ સંબંધની વાત આવે છે. અહીંથી દશમીની આ તિથિ એક રસપ્રદ દુનિયા ખોલે છે. કારણ કે ‘સપિંડ’ માત્ર એક ધાર્મિક શબ્દ નથી. તેની અંદર શરીર, વંશ, પૂર્વજ, પિંડદાન, મૃત્યુ પછીની વિધિ અને પરિવારના સંબંધોને જોડતી એક પ્રાચીન ધાર્મિક દૃષ્ટિ સમાયેલી છે અને સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ શબ્દને સમજતા આપણે ફરી ‘પિંડ’ સુધી પહોંચીએ છીએ, પરંતુ આ વખતે પિંડદાનની વિધિ સમજવા માટે નહીં, પિંડ અને સંબંધ વચ્ચે શાસ્ત્રોએ જે કડી બનાવી છે તેને સમજવા માટે.

‘સપિંડ’ શબ્દમાં છુપાયેલો સંબંધ

સંસ્કૃતમાં ‘સપિંડ’ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ એક જ પિંડ સાથે સંબંધ ધરાવનાર એવો થાય છે. ધર્મશાસ્ત્રીય સંદર્ભમાં આ શબ્દનો અર્થ વધુ વિશિષ્ટ બને છે. મનુસ્મૃતિના પાંચમા અધ્યાયના 60મા શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘સપિંડતા તુ પુરુષે સપ્તમે વિનિવર્તતે.’ અર્થાત્ સપિંડ સંબંધ સાતમા પુરુષે સમાપ્ત થાય છે. એ જ શ્લોકમાં આગળ ‘સમાનોદક’ સંબંધની મર્યાદા પણ દર્શાવવામાં આવી છે, જ્યારે જન્મ અને નામની સામાન્ય પરંપરા ઓળખી શકાય તેમ ન રહે ત્યારે તે સંબંધ પણ આગળ વધતો નથી. આ એક શ્લોકને કારણે ‘સપિંડ’ વિશે એક સામાન્ય સમજ ઊભી થાય છે કે આ સાત પેઢીઓનો સંબંધ છે. પરંતુ અહીં પણ શાસ્ત્રીય પરંપરા એટલી સીધી ગણતરી પૂરતી નથી. મનુસ્મૃતિ પર મેધાતિથિની વ્યાખ્યામાં સપિંડ સંબંધને પરિવાર અને પેઢીઓની રચના સાથે સમજાવવામાં આવ્યો છે. ત્યાં ચર્ચા એ રીતે આગળ વધે છે કે એક જ કુટુંબમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો વચ્ચે ચોક્કસ પેઢી સુધી સપિંડતા રહે છે. એટલે ‘સપિંડ’નો અર્થ કોઈ એક જ વિધિમાં પિંડ મેળવનાર લોકોની યાદી નથી, પરંતુ એક જ વંશીય શરીર અને સંબંધની શાસ્ત્રીય સંકલ્પના સાથે જોડાયેલો છે.

અહીં ‘શરીર’ શબ્દ મહત્વનો છે. ભારતીય ધાર્મિક વિચારમાં વંશને માત્ર નામોની યાદી તરીકે જોવામાં આવ્યો નથી. એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં જીવન આગળ વધે છે. પિતા, પુત્ર, પૌત્ર અને આગળની પેઢીઓ એક જ જીવનપ્રવાહની કડીઓ છે. તેથી ‘સપિંડ’ શબ્દમાં પિંડ એટલે માત્ર શ્રાદ્ધમાં બનાવવામાં આવતો અન્નનો ગોળો નથી. તે એક સંબંધની ભાષા પણ બને છે. આ કારણે જ ધર્મશાસ્ત્રોમાં સપિંડ સંબંધનો ઉપયોગ માત્ર શ્રાદ્ધની વિધિમાં થતો નથી. જન્મ અને મૃત્યુ પછીના ધાર્મિક આચાર, અશૌચના નિયમો, વારસાના પ્રશ્નો અને સંબંધોની ઓળખમાં પણ આ શબ્દ મહત્વ ધરાવે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિની પરંપરામાં પણ સપિંડ સંબંધ અને સગોત્ર સંબંધોની ચર્ચા જોવા મળે છે. એટલે ‘સપિંડ કોણ?’ એ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર ‘જેને પિંડ અપાય’ એટલો સરળ નથી. શાસ્ત્રની ભાષામાં સપિંડતા એક સંબંધ છે, જે પેઢીઓની નજીક અને દૂર થતી કડી સાથે બદલાય છે.

સાત પેઢીનો આંકડો ક્યાંથી આવે છે?

આ વાત અહીં રસપ્રદ બને છે. આજના સમયમાં આપણે પરિવારની પેઢીઓ ગણીએ ત્યારે દાદા, પરદાદા કે કદાચ ચાર-પાંચ પેઢી સુધી નામ યાદ રાખવું પણ મુશ્કેલ બને. જૂની પેઢીઓનાં નામ ફોટોગ્રાફ કે વંશાવળીમાં મળે, પણ વ્યક્તિગત સ્મૃતિ ત્યાં સુધી પહોંચી શકતી નથી. પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રો માટે પણ સંબંધની ઓળખ ક્યાંક તો અટકવાની હતી. એટલે સપિંડતા માટે એક મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી. મનુસ્મૃતિ સાતમા પુરુષે સપિંડતા સમાપ્ત થવાની વાત કરે છે. ત્યાર પછી ‘સમાનોદક’ સંબંધનો ઉલ્લેખ આવે છે. એટલે સંબંધ અચાનક સમાપ્ત થઈ જાય છે એવું નથી. નજીકનો સંબંધ એક સ્તર સુધી ‘સપિંડ’ કહેવાય છે અને ત્યાર પછી વધુ દૂરના સંબંધ માટે બીજી સંજ્ઞા આવે છે. જ્યારે સામાન્ય પૂર્વજ, જન્મ અને નામની ઓળખ પણ અસ્પષ્ટ થઈ જાય ત્યારે એ સંબંધની બીજી મર્યાદા આવે છે.

આ રચના બતાવે છે કે પ્રાચીન ભારતીય સમાજમાં ‘પરિવાર’ની સંકલ્પના આજના નાના કુટુંબથી ઘણી વિશાળ હતી. માણસની ઓળખ માત્ર તેના માતા-પિતા અને સંતાનથી થતી નહોતી. તેની પાછળ એક વંશીય કડી હતી અને આ કડીના અલગ અલગ અંતર માટે અલગ ધાર્મિક સંજ્ઞાઓ હતી. પરંતુ અહીં વધુ વાત છે. ‘સપિંડ’ની સીમા અંગે તમામ સ્મૃતિગ્રંથો અને ટીકાકારોમાં એક જ પ્રકારની ગણતરી નથી. વિવિધ ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરાઓમાં તેની વ્યાખ્યા અને ઉપયોગના સંદર્ભો અલગ જોવાં મળે છે. મનુસ્મૃતિનું સાતમા પુરુષ સુધીનું સૂત્ર એક મહત્વપૂર્ણ આધાર છે, પરંતુ તેને આખી ભારતીય પરંપરાનો એકમાત્ર નિયમ માની લેવો યોગ્ય નથી. યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ અને તેના પરના ભાષ્યોમાં પણ સપિંડ સંબંધની ચર્ચા વિવિધ સંદર્ભોમાં થાય છે.

એટલે સાત પેઢીનો આંકડો યાદ રાખવો જેટલું મહત્વનું છે, એટલું જ મહત્વનું એ સમજવું છે કે શાસ્ત્રો સંબંધને એક જીવંત વ્યવસ્થા તરીકે જોતા હતા. કોણ કોનો કેટલો નજીકનો સંબંધ છે, કયા ધાર્મિક કર્મમાં કોનું સ્થાન છે અને કઈ પેઢી પછી સંબંધની સંજ્ઞા બદલાય છે, આ બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું હતું.

મૃત્યુ પછી ‘સપિંડ’ બનવાની વાત કેમ આવે છે?

અહીંથી દશમીના વિષયનો સૌથી મહત્વનો ભાગ શરૂ થાય છે. ‘સપિંડ’ સંબંધ અને ‘સપિંડિકરણ’ એક જ વસ્તુ નથી, જોકે બંને વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછીની ધાર્મિક પરંપરામાં શરૂઆતના દિવસોમાં તેના માટે અલગ પ્રકારનું શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. ધર્મશાસ્ત્રીય ભાષામાં તેને ‘પ્રેત’ અવસ્થા સાથે જોડવામાં આવે છે. ત્યાર પછી ‘સપિંડિકરણ’ નામની વિધિ આવે છે. આ વિધિમાં તાજેતરમાં અવસાન પામેલા વ્યક્તિના અર્પણને તેના પૂર્વજોના અર્પણ સાથે જોડવાની પ્રતીકાત્મક અને ધાર્મિક પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.

યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિના શ્રાદ્ધપ્રકરણમાં સપિંડિકરણનું વર્ણન મળે છે. તેમાં ચાર પાત્રોની રચના, તલ અને સુગંધિત જળ સાથે અર્ઘ્ય અને પ્રેત માટેના પાત્રમાંથી પિતૃઓના પાત્રોમાં અર્પણનું સંમિશ્રણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. એ જ સંદર્ભમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવે છે કે આ સપિંડિકરણ સ્ત્રી માટે પણ કરવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણના શ્રાદ્ધવિષયક વર્ણનમાં પણ સપિંડિકરણ વખતે પ્રેત માટેના અર્પણને પિતૃઓ સાથે જોડવાની વિધિનું વર્ણન મળે છે. તેમાં ચાર પાત્રોમાંથી એક પ્રેત માટે રાખવામાં આવે છે અને પછી તેની અર્પણસામગ્રીને પિતૃઓ માટેના અર્પણ સાથે જોડવામાં આવે છે.

આ વિધિનું ધાર્મિક પ્રતીક ખૂબ ગહન છે. મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિ હવે ઘરના દૈનિક જીવનનો ભાગ નથી. તેના મૃત્યુ પછીની શરૂઆતની વિધિઓમાં તેને એક અલગ સ્થાન આપવામાં આવે છે. પછી સપિંડિકરણ દ્વારા તેને પિતૃપરંપરામાં સ્થાન અપાય છે. એટલે અહીં ‘સપિંડ’ શબ્દ ફરી એકવાર સંબંધ અને પિંડ બંનેને જોડે છે. આને માત્ર ‘મૃતકને પિતૃ બનાવી દેવાની વિધિ’ તરીકે જોવી પણ પૂરતી સમજ નહીં આપે. ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં આ એક સંક્રમણ છે. તાજેતરમાં અવસાન પામેલી વ્યક્તિ માટેના વિશિષ્ટ કર્મમાંથી તેને પૂર્વજોની શ્રેણીમાં સ્થાન આપતી ધાર્મિક વ્યવસ્થા તરફ જવાનો તબક્કો. યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિના ભાષ્યમાં પણ સપિંડિકરણને તાજેતરના મૃતકના અર્પણને ત્રણ પૂર્વજોના અર્પણ સાથે જોડવાની પ્રક્રિયા તરીકે વિસ્તૃત રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે. એટલે સપિંડિકરણનો અર્થ ‘એક પિંડને બીજા પિંડ સાથે ભેળવી દેવો’ જેટલો ભૌતિક નથી. તેની પાછળ મૃતકની ધાર્મિક સ્થિતિમાં પરિવર્તન અને તેને પિતૃપરંપરામાં સ્થાન આપવાનો વિચાર રહેલો છે.

જ્યારે એક વ્યક્તિ પિતૃઓની કડીમાં જોડાય છે

આ દૃશ્યને પરિવારના જીવન સાથે જોડીને જુઓ. આજે કોઈ વ્યક્તિના ઘરમાં મૃત્યુ થાય છે. પરિવાર માટે એ ક્ષણે બધું અટકી જાય છે. જે વ્યક્તિ ગઈકાલ સુધી પરિવારની વચ્ચે હતી, આજે તેની માટે અલગ વિધિઓ થવા લાગે છે. અગ્નિસંસ્કારથી શરૂ થતી પ્રક્રિયા પછીના દિવસોમાં આગળ વધે છે. શરૂઆતમાં મૃતકનું સ્થાન ખૂબ તાજું છે. તેની યાદમાં અલગ કર્મ થાય છે. સમય પસાર થતાં ધાર્મિક પરંપરા તેને ધીમે-ધીમે પૂર્વજોની વિશાળ શ્રેણીમાં સ્થાન આપે છે. આ પ્રક્રિયામાં ‘સપિંડિકરણ’ એક પ્રકારનું ધાર્મિક જોડાણ છે. તાજેતરના મૃતકને હવે એકલા સ્મરણના પાત્ર તરીકે નહીં, પરંતુ પિતૃપરંપરાનો એક ભાગ માનીને અર્પણ કરવામાં આવે છે. ગરુડ પુરાણ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ બંનેની પરંપરામાં આ જોડાણનું વિધાન જોવા મળે છે.

અહીં ‘પિતૃ’ શબ્દની વિશાળતા પણ સમજાય છે. પિતૃ એટલે માત્ર પોતાના પિતા નહીં. પિતૃ એક એવી ધાર્મિક શ્રેણી છે જેમાં પોતાના પહેલાં ગયેલી પેઢીઓ સ્થાન પામે છે. અગાઉના લેખોમાં આપણે પિતૃ અને પિતૃસ્મરણના મૂળ વિચાર વિશે વાત કરી ચૂક્યા છીએ, તેથી અહીં તેની પુનરાવર્તન કરવાની જરૂર નથી. અહીં વિશેષ મુદ્દો એ છે કે તાજેતરમાં અવસાન પામેલી વ્યક્તિ અને આ પિતૃશ્રેણી વચ્ચે ધાર્મિક રીતે કડી કેવી રીતે રચાય છે. આ કડીનું એક મહત્વનું પ્રતીક પિંડ છે. અગાઉ આપણે અન્નના ધાર્મિક અર્થની ચર્ચા કરી છે. દશમીમાં પિંડનો અર્થ સંબંધની દૃષ્ટિએ જોવાનો છે. એક પિંડ સાથે જોડાયેલો સંબંધ એટલે એક જ અસ્તિત્વની કડીમાં જોડાયેલા લોકોનો સંબંધ. આ જ વિચારમાંથી ‘સપિંડ’ શબ્દને તેની ધાર્મિક ઊંડાઈ મળે છે.

સપિંડિકરણ માત્ર મૃત્યુની વિધિ નથી

આ વાતને માત્ર મૃત્યુ પછીની એક વિધિ સુધી સીમિત કરી દેવાથી પણ તેનો વ્યાપ નાનો થઈ જાય છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં સપિંડ સંબંધનો ઉપયોગ જન્મ અને મૃત્યુથી લઈને કુટુંબ સંબંધોની ઓળખ સુધીના અનેક પ્રસંગોમાં થયો છે. મનુસ્મૃતિના પાંચમા અધ્યાયમાં સપિંડ સંબંધની ચર્ચા અશૌચ સાથે જોડાયેલી છે. એટલે પરિવારના કોઈ સભ્યના જન્મ અથવા મૃત્યુથી કયા સંબંધીઓને ધાર્મિક રીતે અસર થાય છે, તે નક્કી કરવામાં પણ સપિંડતાનો વિચાર મહત્વનો બને છે. આથી સમજાય છે કે સપિંડ સંબંધ માત્ર મૃતકો માટેની ધાર્મિક વ્યવસ્થા નહોતો. જીવતા લોકો વચ્ચેનો સંબંધ પણ તેની અંદર ઓળખાતો હતો. કોણ નજીકનું કુટુંબી છે, કોણ દૂરનો સંબંધ છે અને કયા સંબંધની ધાર્મિક જવાબદારી કેટલી છે, તેની પાછળ પણ આ પ્રકારની વર્ગીકરણ પદ્ધતિ હતી.

યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિના અન્ય સંદર્ભોમાં સપિંડ સંબંધ વારસાના નિયમોમાં પણ આવે છે. નજીકના સપિંડને વારસામાં પ્રાથમિકતા આપવાની ચર્ચા થાય છે અને પેઢીઓની નજીક-દૂરની કડી પ્રમાણે સંબંધીઓનું સ્થાન નક્કી કરવામાં આવે છે. એટલે ‘સપિંડ’ શબ્દ એક જ સમયે ધાર્મિક વિધિ, કુટુંબ સંબંધ અને સામાજિક વ્યવસ્થાના અલગ અલગ સ્તરોને સ્પર્શે છે. આ આખી વ્યવસ્થાને આજના કુટુંબ સાથે સરખાવીએ તો એક વાત તરત સમજાય છે. આજના સમયમાં પરિવાર ઘણીવાર એક ઘરમાં રહેતા બે કે ત્રણ લોકો સુધી સીમિત થઈ ગયો છે. પરંતુ શાસ્ત્રીય સમાજમાં પરિવારનું અસ્તિત્વ ઘરની ચાર દીવાલોથી ઘણું આગળ હતું. જીવતા સભ્યો, વિદેહ પૂર્વજો અને આવનારી પેઢીઓ વચ્ચે એક સતત સંબંધ માનવામાં આવતો હતો. ‘સપિંડ’ એ આ સતતતાને ઓળખાવતો એક શાસ્ત્રીય શબ્દ હતો.

પિંડથી પિતૃ સુધીની કડી

પિતૃપક્ષની દશમી પર પાછા ફરીએ ત્યારે ‘સપિંડ’નો અર્થ વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. પિતૃપક્ષમાં આપણે વારંવાર પિતૃઓનું સ્મરણ કરીએ છીએ, પરંતુ પિતૃઓ સાથેનો સંબંધ માત્ર સ્મરણથી બનેલો નથી. શાસ્ત્રોએ આ સંબંધ માટે અલગ સંજ્ઞાઓ, મર્યાદાઓ અને વિધિઓ નિર્ધારિત કરી છે. ‘સપિંડ’ એ બતાવે છે કે કોઈ વ્યક્તિ પૂર્વજોથી કેટલી નજીકની ધાર્મિક કડીમાં જોડાયેલી છે. ‘સપિંડિકરણ’ એ બતાવે છે કે મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિને પિતૃપરંપરામાં કેવી રીતે ધાર્મિક સ્થાન આપવામાં આવે છે. અને ‘સમાનોદક’ જેવી સંજ્ઞા બતાવે છે કે સંબંધની નજીકની મર્યાદા પૂરી થયા પછી પણ પૂર્વજ સાથેની ઓળખનો વિચાર સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થતો નથી. મનુસ્મૃતિમાં આ સંબંધોની મર્યાદાઓને જન્મ અને નામની ઓળખ સાથે જોડવામાં આવી છે.

એટલે સપિંડ શબ્દની અંદર બે દુનિયા એકબીજાને મળે છે. એક દુનિયા ઘરની છે, જ્યાં કોઈ વ્યક્તિ પિતા, પુત્ર, ભાઈ, દાદા કે પૌત્ર છે. બીજી દુનિયા શ્રાદ્ધની છે, જ્યાં એ જ વ્યક્તિ પિતૃ, પ્રેત અથવા સપિંડ સંબંધનો ભાગ બને છે. ભારતીય ધર્મપરંપરાએ આ બંને દુનિયાને અલગ રાખી નથી. પરિવારના સંબંધોને જ ધાર્મિક કર્મોની રચનામાં સ્થાન આપ્યું છે. આ કારણે પિતૃપક્ષની દશમી માત્ર એક શ્રાદ્ધ તિથિ બનીને રહેતી નથી. તે આપણને એક એવા શબ્દ સામે ઊભા કરે છે જે સામાન્ય જીવનમાં બહુ ઓછો સાંભળાય છે, પરંતુ પ્રાચીન ધાર્મિક વ્યવસ્થામાં તેનો વ્યાપ ઘણો મોટો હતો. ‘સપિંડ’ કહેતા શાસ્ત્રો જાણે કહી રહ્યા હોય કે માણસ એકલો નથી. તેના અસ્તિત્વની પાછળ એક સંબંધ છે, એક વંશીય કડી છે અને તેના પહેલાં ગયેલી પેઢીઓ સાથેનો એક ધાર્મિક સંબંધ છે.

મૃત્યુ પછી કોઈ વ્યક્તિનું નામ સ્મૃતિમાંથી ધીમે ધીમે દૂર થઈ શકે છે. ઘરમાં તેની વસ્તુઓ ઓછી થતી જાય, તેનો અવાજ યાદોમાં રહી જાય અને થોડા વર્ષો પછી નવી પેઢીને તેનો ચહેરો ફોટોગ્રાફમાંથી ઓળખાવવો પડે. છતાં પિતૃપરંપરામાં એ વ્યક્તિ અદૃશ્ય થતી નથી. સપિંડિકરણ જેવી વિધિઓ દ્વારા તેને એક મોટી પેઢીગત કડીમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. ‘સપિંડ’નો અર્થ સૌથી સરળ અર્થ એ કે જે સંબંધ માત્ર લોહીનો નથી, માત્ર યાદનો નથી અને માત્ર વિધિનો પણ નથી. તે જીવનથી મૃત્યુ સુધી અને વ્યક્તિથી પેઢી સુધી ચાલતી એક ધાર્મિક કડી છે. પિંડ અહીં હાથમાં રહેલું અર્પણ છે, પરંતુ ‘સપિંડ’માં એ જ પિંડ સંબંધનું પ્રતીક બની જાય છે અને પિતૃપક્ષની દશમી એ સંબંધને ફરી એકવાર યાદ કરાવતી તિથિ બનીને સામે આવે છે.