માણસ મૃત્યુ પામે ત્યારે તેની પાસે રહેલી વસ્તુઓમાંથી એક પણ વસ્તુ તેની સાથે જતી નથી. ઘર રહે છે, જમીન રહે છે, સંપત્તિ રહે છે, કપડાં અને પુસ્તકો રહે છે. જીવતા લોકો એ બધું વહેંચે છે, સાચવે છે અથવા ક્યારેક ભૂલી પણ જાય છે. પરંતુ ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં મૃત્યુ પછી પણ એક એવી વસ્તુ છે જે જીવિત માણસ પોતાના હાથથી કરી શકે છે. દાન. અહીં વાત અચાનક મુશ્કેલ બની જાય છે. દાન તો કોઈ જીવિત વ્યક્તિને આપવામાં આવે છે તો પછી પિતૃના નામે કરવામાં આવેલું દાન ખરેખર કોને મળે છે? જેને વસ્તુ મળે છે તેને, કે જેના નામે સંકલ્પ કરવામાં આવે છે તેને? અને જો વસ્તુ કોઈ બ્રાહ્મણ કે અન્ય પાત્રને મળી તો શાસ્ત્રોએ તેને પિતૃકર્મ સાથે કેમ જોડ્યું? આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધતા ‘દાન’ એક સામાન્ય સદાચાર રહેતું નથી. તે ભારતીય ધર્મવિચારમાં એક અત્યંત ગહન સંસ્થા બની જાય છે, જ્યાં વસ્તુ, ત્યાગ, પાત્ર, સંકલ્પ, કર્મફળ અને મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિની સ્મૃતિ એક જ ધાર્મિક ક્રિયામાં ભેગાં થાય છે.
પિતૃપક્ષની દ્વાદશી આ વિચારને સમજવા માટે વિશેષ રસપ્રદ છે, કારણ કે પિતૃકર્મમાં દાન કોઈ બાજુની બાબત નથી. વિવિધ શાસ્ત્રીય ગ્રંથોમાં પિતૃઓના સન્માન સાથે બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા, અન્ન, ધન, વસ્ત્ર અને અન્ય દ્રવ્યો આપવાનો ઉલ્લેખ આવે છે. વિષ્ણુ પુરાણના ત્રીજા અંશના શ્રાદ્ધપ્રકરણમાં તો પિતૃઓના સન્માનમાં સંપન્ન માણસે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે રત્ન, વસ્ત્ર, જમીન, વાહન, ધન અને અન્ય વસ્તુઓ આપવી જોઈએ એવું વર્ણન આવે છે. એ જ ગ્રંથ તરત બીજી સ્થિતિ પણ સ્વીકારે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ એટલું આપી શકે તેમ ન હોય તો પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ઓછું આપવું, અન્ન ન આપી શકે તો ધાન્ય આપવું અને તે પણ શક્ય ન હોય તો અલ્પ દાન કરવું. અહીં શાસ્ત્રીય વિચારની એક માનવીય બાબત સામે આવે છે કે દાનનું મૂલ્ય દાતાની સંપત્તિથી એકસરખું નક્કી થતું નથી.
આ વાતને વધુ આગળ લઈ જઈએ તો પિતૃકર્મમાં દાનનો અર્થ ‘કેટલું આપ્યું’ કરતાં ‘પોતાની પાસે જે છે તેમાંથી કેટલું ધાર્મિક રીતે છોડ્યું’ એવો બની જાય છે. સંપત્તિવાન માણસ માટે મોટું દાન શક્ય છે, સામાન્ય ગૃહસ્થ માટે નાનું દાન. પરંતુ શાસ્ત્રો એવી સ્થિતિની પણ કલ્પના કરે છે જ્યાં માણસ પાસે અન્ન કે ધન કંઈ જ નથી. વિષ્ણુ પુરાણમાં આ માટે એક અસાધારણ ઉદાહરણ આવે છે. જો દાતા પાસે કોઈ સંપત્તિ કે અનાજ ન હોય તો તે પિતૃઓને નમન કરીને પોતાની અસમર્થતા વ્યક્ત કરી શકે છે અને પોતાની ભક્તિથી જ તેમને પ્રસન્ન કરવાની પ્રાર્થના કરી શકે છે. બીજા વિકલ્પ તરીકે ગાય માટે એક દિવસનું ઘાસ એકત્ર કરીને આપવાનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે. એટલે દાન અહીં સંપત્તિનું પ્રદર્શન બનીને ઊભું થતું નથી. તેની અંદર ‘મારી પાસે જે છે તેમાંથી હું શું છોડી શકું છું?’ એવો પ્રશ્ન વધારે મહત્વનો બની જાય છે.
દાન એટલે માલિકીમાંથી એક પગલું પાછળ હટવું
માનવજીવનમાં સંપત્તિ સાથેનો સંબંધ ખૂબ જ વિચિત્ર છે. જે વસ્તુને આપણે ‘મારી’ કહીએ છીએ, તે ખરેખર કેટલા સમય માટે આપણી પાસે રહે છે? ઘર પેઢી બદલે છે, જમીનના માલિક બદલાય છે, પૈસા હાથ બદલે છે, સત્તા બદલાય છે. છતાં માણસ સંપત્તિને પોતાની ઓળખનો ભાગ માને છે. ધર્મશાસ્ત્રોમાં દાન આ માલિકીભાવ સામે ઊભી થતી એક ધાર્મિક ક્રિયા છે. માણસ પોતાની વસ્તુ પરનો સંપૂર્ણ અધિકાર સ્વેચ્છાએ છોડે છે. દાન આપવાની ક્ષણે વસ્તુ હજુ તેની પાસે છે, પરંતુ સંકલ્પ થયા પછી તે તેની રહેતી નથી. પિતૃકર્મ સાથે આ વિચાર જોડાય ત્યારે તેનો અર્થ વધુ ઊંડો બને છે. વ્યક્તિ પોતાના પિતૃના નામે કોઈ વસ્તુ આપે છે. વસ્તુ કોઈ જીવિત પાત્રને મળે છે, પરંતુ દાનનો ધાર્મિક ઉદ્દેશ પિતૃ સાથે જોડાયેલો રહે છે. એટલે એક જ ક્રિયામાં બે અલગ સ્તરો ઊભા થાય છે. ભૌતિક સ્તરે વસ્તુ એક હાથમાંથી બીજા હાથમાં જાય છે. ધાર્મિક સ્તરે તે પિતૃસ્મરણ, સંકલ્પ અને ત્યાગ સાથે જોડાય છે. આ બે સ્તરોને અલગ કરી દઈએ તો પિતૃકર્મમાં દાનનું સ્થાન સમજાતું નથી.
વિષ્ણુ પુરાણમાં શ્રાદ્ધની પ્રક્રિયા વર્ણવતી વખતે પિતૃઓ માટેના કર્મ પછી બ્રાહ્મણોને તેમની શક્તિ પ્રમાણે દાન અને દક્ષિણા આપવાની વાત આવે છે. અહીં ‘શક્તિ પ્રમાણે’ શબ્દ અત્યંત મહત્વનો છે. શાસ્ત્ર દાનને માત્ર સમૃદ્ધ માણસ માટેની ધાર્મિક સુવિધા બનાવતું નથી. દાનમાં પદાર્થની કિંમત કરતાં દાતાની ક્ષમતા અને ધાર્મિક ભાવના વચ્ચે સંબંધ બાંધવામાં આવે છે. આ જ વિચારનું એક અદ્ભુત અંતિમ બિંદુ વિષ્ણુ પુરાણના ઉપરોક્ત કથનમાં જોવા મળે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે કશું જ ન હોય તો તે પોતાની અસમર્થતા સ્વીકારીને પિતૃઓ સમક્ષ નમન કરે. અહીં દાનની વ્યાખ્યા લગભગ સંપત્તિથી આગળ નીકળી જાય છે. આપવાની ઇચ્છા પોતે જ ધાર્મિક અભિવ્યક્તિ બની જાય છે. આ વાત પિતૃકર્મને માત્ર ધનિક લોકોની વિધિ બનવાથી બચાવે છે. પિતૃ માટેનું કર્મ કરનાર માણસ પાસે કેટલી સંપત્તિ છે તે કરતાં પોતાની ક્ષમતાની અંદર તે શું કરી શકે છે એ મહત્વનું બને છે.
વસ્તુ કોને મળે છે અને દાન કોના નામે થાય છે?
અહીં ભારતીય દાનવિચારનો સૌથી રસપ્રદ પ્રશ્ન આવે છે. દાનમાં પાત્ર કોણ છે? પિતૃના નામે કરવામાં આવેલા દાનમાં વસ્તુ તો જીવિત વ્યક્તિને મળે છે તો ધાર્મિક રીતે તેનો સંબંધ પિતૃ સાથે કેવી રીતે બને છે? ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં આ પ્રશ્નનો જવાબ ‘સંકલ્પ’ અને ‘પાત્ર’ની રચનામાંથી બહાર આવે છે. દાન કોઈ અનિશ્ચિત રીતે ફેંકી દેવામાં આવેલી વસ્તુ નથી. દાતા જાણે છે કે તે શું આપી રહ્યો છે, કોને આપી રહ્યો છે અને કયા ધાર્મિક હેતુથી આપી રહ્યો છે. એટલે પાત્રનું મહત્વ વધે છે. શ્રાદ્ધમાં કોને આમંત્રિત કરવો તેની લાંબી ચર્ચા વિષ્ણુ પુરાણમાં મળે છે. વેદનો અભ્યાસ કરનાર, પોતાના ધાર્મિક કર્તવ્યોનું પાલન કરનાર, તપસ્યા કરનાર અને વિશિષ્ટ ધાર્મિક લાયકાત ધરાવનાર બ્રાહ્મણોને શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય પાત્ર તરીકે ગણાવવામાં આવ્યા છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજાય છે. દાન એટલે રસ્તામાં મળેલા કોઈપણ માણસને વસ્તુ આપી દેવી એવું શાસ્ત્રીય ચિત્ર નથી. દાન સાથે ‘પાત્રતા’નો વિચાર જોડાયેલો છે. કોણ લે છે એ પ્રશ્ન એટલો જ મહત્વનો છે જેટલો કોણ આપે છે. શ્રાદ્ધમાં આ બાબત વિશેષ ગંભીર બને છે, કારણ કે અહીં દાન એક સામાન્ય સામાજિક મદદ નહીં, ધાર્મિક કર્મની રચનાનો ભાગ છે. આ વિચારને આજના સમયમાં મૂકીએ તો પણ તેમાં એક બૌદ્ધિક પડકાર છે. આપણે દાનને ઘણીવાર માત્ર જરૂરિયાતમંદને મદદ તરીકે સમજીએ છીએ. તે માનવીય રીતે ખૂબ મૂલ્યવાન વિચાર છે, પરંતુ ધર્મશાસ્ત્રીય દાનવિચાર તેના કરતાં વિશાળ છે. અહીં દાન આપનાર અને લેનાર વચ્ચે માત્ર આર્થિક સંબંધ નથી. પાત્રતા, ધર્મ, સંકલ્પ અને કર્મફળ પણ તેની અંદર આવે છે. એટલે પિતૃપક્ષમાં દાન કરવાની પરંપરા માત્ર ‘કોઈને મદદ કરી દો’ એવા અર્થમાં સમેટી શકાય નહીં.
પિતૃના નામે દાન અને જીવિત માણસનો લાભ
અહીં એક બીજો વિરોધાભાસ ઉભો થાય છે. જો દાનની વસ્તુ કોઈ જીવિત વ્યક્તિને મળે છે તો તેનો લાભ તેને થાય છે. પછી પિતૃકર્મમાં તે પિતૃ માટેનું કર્મ કેવી રીતે બન્યું? શાસ્ત્રીય પરંપરા આ પ્રશ્નને આધુનિક ભૌતિક લેવડદેવડની જેમ નથી જોતી. ધાર્મિક કર્મમાં સંકલ્પનું સ્થાન હોવાથી દાનનો હેતુ માત્ર વસ્તુના અંતિમ માલિક સુધી સીમિત રહેતો નથી. દાતા પિતૃને ઉદ્દેશીને કર્મ કરે છે, પાત્રને દાન આપે છે અને તે સમગ્ર ક્રિયાને ધાર્મિક વિધાન સાથે જોડે છે. એટલે ભૌતિક લાભ અને ધાર્મિક ઉદ્દેશ એક જ હોવા જરૂરી નથી. આ બાબતને સમજવા માટે ‘દાન’ અને ‘અર્પણ’ વચ્ચેનો તફાવત ધ્યાનમાં લેવો જરૂરી છે. અર્પણમાં કોઈ વસ્તુ દેવતા, પિતૃ અથવા ધાર્મિક હેતુ માટે સમર્પિત થાય છે. દાનમાં કોઈ પાત્રને વસ્તુ આપવામાં આવે છે. પિતૃકર્મમાં બંનેનાં તત્વો એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે. પિતૃના નામે કરવામાં આવેલું દાન પાત્રને મળે છે, પરંતુ તેનો ધાર્મિક સંકલ્પ પિતૃ તરફ રહે છે. વિષ્ણુ પુરાણના શ્રાદ્ધવિષયક વર્ણનમાં પણ પિતૃઓના સન્માન પછી બ્રાહ્મણોને દાન આપવાની અને તેમની પાસેથી આશીર્વાદ લેવાની વ્યવસ્થા દેખાય છે.
અહીંથી પિતૃકર્મનો એક વિચાર બહાર આવે છે. મૃતકને વસ્તુની જરૂર છે કે નહીં એ પ્રશ્ન કરતાં જીવિત માણસ પોતાની પાસે રહેલી વસ્તુનો ઉપયોગ કયા ધાર્મિક હેતુ માટે કરે છે એ પ્રશ્ન વધારે મહત્વનો બની જાય છે. દાન જીવિત હાથમાંથી નીકળે છે, પરંતુ તેની પાછળનો સંકલ્પ પિતૃ તરફ વળેલો છે. એટલે દાન એક પ્રકારનું ‘ધાર્મિક પરિવહન’ બની જાય છે, જેમાં વસ્તુ એક વ્યક્તિ સુધી પહોંચે છે અને અર્થ બીજા સંબંધ સાથે જોડાય છે.
દાનમાં ‘પાત્ર’ કરતાં પણ મોટું છે ‘ત્યાગ’
ભારતીય દાનપરંપરાને માત્ર સામાજિક કલ્યાણની ભાષામાં સમજીએ તો તેનો એક મોટો ભાગ ચૂકી જઈએ છીએ. દાનમાં આપનાર પોતે પણ બદલાય છે. જે વસ્તુ સુધી તેનો અધિકાર હતો તે વસ્તુ હવે તેની પાસે નથી. આ નાનું લાગતું પરિવર્તન ભારતીય ધર્મવિચારમાં અત્યંત મહત્વનું છે. માણસને પોતાની સંપત્તિનો માલિક માનવામાં આવે છે, પરંતુ તે સંપત્તિનો અંતિમ ભોગવટો જ જીવનનો ધ્યેય નથી. તેમાંનો એક હિસ્સો ધર્મ માટે છોડવાનો છે.
પિતૃપક્ષ આ ત્યાગને એક ખાસ સ્મૃતિ સાથે જોડે છે. માણસ જે કંઈ ધરાવે છે તે પોતે એકલો ઊભો રહીને પ્રાપ્ત કરેલું નથી. અહીં ફરી પિતૃઋણની ચર્ચા કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે દાનનો વિચાર પોતે જ એક અલગ દિશા ખોલે છે. પિતૃના નામે દાન કરતી વખતે માણસ પોતાની સંપત્તિને માત્ર પોતાની વ્યક્તિગત મિલકત તરીકે જોતો નથી. તે તેને ધાર્મિક ઉપયોગ માટે પણ ખોલે છે. પિતૃસ્મરણનો એક જીવંત અર્થ અહીંથી ઊભો થાય છે કે મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિને યાદ કરવી એટલે જીવિત વ્યક્તિની અંદર કોઈક ત્યાગ કરવાની ક્ષમતા પણ જગાડવી. એટલે દાનનું મૂલ્ય તેની કિંમતમાં નહીં, ત્યાગમાં છે. સોનાનું દાન અને એક મુઠ્ઠી ધાન્યનું દાન એકસરખું આર્થિક મૂલ્ય ધરાવતા નથી. પરંતુ શાસ્ત્રીય પરંપરા ગરીબ માણસને પિતૃકર્મથી બહાર નથી કરતી. વિષ્ણુ પુરાણમાં સંપત્તિ ન હોય ત્યારે અલ્પ દાન અને અંતે માત્ર ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને નમન કરવાની વાત સુધી પહોંચતું વર્ણન આ જ વાતને અત્યંત સ્પષ્ટ બનાવે છે.
જ્યારે દાન વસ્તુથી આગળ નીકળી જાય છે
આ આખી પરંપરામાં એક એવી ક્ષણ આવે છે જ્યાં ‘દાન’ શબ્દ પોતે જ મોટો બની જાય છે. શરૂઆતમાં આપણને લાગે છે કે દાન એટલે પૈસા, વસ્ત્ર, ધાન્ય કે કોઈ બીજી વસ્તુ આપવી. પછી સમજાય છે કે વસ્તુ તો માત્ર બહારનું સ્વરૂપ છે. અંદર ત્યાગ છે, સંકલ્પ છે અને પોતાની માલિકીમાંથી એક ભાગ છોડવાની તૈયારી છે. વિષ્ણુ પુરાણનું અસમર્થ દાતાનું ઉદાહરણ આ બાબતને ઊંડાઈથી સમજાવે છે. કોઈ માણસ પાસે અન્ન નથી, ધન નથી, અનાજ નથી, દાન આપવા જેવી કોઈ વસ્તુ નથી. તો શું તેનું પિતૃકર્મ અટકી જાય? ગ્રંથનો જવાબ છે કે નહીં. તે પોતાની અસમર્થતા વ્યક્ત કરીને પિતૃઓને નમન કરી શકે છે. આ દૃશ્યમાં દાન લગભગ વસ્તુવિહીન બની જાય છે. છતાં ધાર્મિક અર્થમાં તે ખાલી રહેતું નથી.
અહીંથી એક વિચિત્ર પરંતુ સુંદર વિચાર સામે આવે છે. માણસ પાસે જ્યારે આપવાનું કશું નથી ત્યારે પણ ‘હું આપવા માગું છું’ એવું કહેવું એક પ્રકારનું આધ્યાત્મિક કર્મ બની શકે છે. સંપત્તિ દાનનું સાધન છે, દાનનો આખો અર્થ નથી. પિતૃકર્મમાં આ તફાવત ખાસ મહત્વનો છે. આ કારણે દાનને માત્ર પુણ્ય મેળવવાની રીત તરીકે જોવી પણ અધૂરી સમજ છે. દાનમાં દાતા પોતે પોતાની સંપત્તિથી થોડું અંતર બનાવે છે. આ અંતર જ ત્યાગ છે અને ત્યાગને જ્યારે પિતૃસ્મરણ સાથે જોડવામાં આવે છે ત્યારે જીવિત માણસ પોતાના જીવનમાંથી કંઈક છોડીને પોતાના પહેલાં ગયેલી પેઢીઓની સ્મૃતિને ધાર્મિક કર્મમાં સ્થાન આપે છે.
પિતૃપક્ષમાં દાનનો અર્થ
પિતૃપક્ષમાં દાનની પરંપરા અંતે આપણને એક અસામાન્ય વિચાર સુધી લઈ જાય છે. મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિને આપણે કંઈ આપી શકતા નથી. તેની સાથે વસ્તુઓનો સીધો વ્યવહાર શક્ય નથી. છતાં ભારતીય ધાર્મિક પરંપરા કહે છે કે જીવિત માણસ તેની યાદમાં કર્મ કરી શકે છે. તે પોતાની પાસેની વસ્તુમાંથી કંઈક છોડે છે, કોઈ પાત્રને આપે છે અને એ ક્રિયાને પિતૃના નામે ધાર્મિક સંકલ્પ સાથે જોડે છે. આ રીતે દાન મૃતક સુધી પહોંચતી કોઈ સામાન્ય વસ્તુ કરતાં વધારે બની જાય છે. તે જીવિત માણસના જીવનમાં પિતૃસ્મૃતિને ક્રિયામાં ફેરવે છે. ઘરમાં રાખેલી તસવીર સ્મૃતિ છે, નામ ઉચ્ચારવું સ્મરણ છે, પરંતુ પોતાની પાસેની વસ્તુમાંથી કંઈક છોડવું ત્યાગ છે. પિતૃકર્મમાં આ ત્રણેયનો અર્થ અલગ છે. દાન સ્મૃતિને હાથની ક્રિયામાં ફેરવે છે.
વિષ્ણુ પુરાણમાં શ્રાદ્ધ દરમિયાન પિતૃઓના સન્માન સાથે દાન અને દક્ષિણા આપવાનો ક્રમ આવે છે. તેમાં દાતા પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપે છે અને પાત્ર પાસેથી આશીર્વાદ લે છે. આ ક્રિયા બતાવે છે કે પિતૃકર્મમાં દાન માત્ર વસ્તુ આપીને પૂર્ણ થતું નથી. આપનાર, લેનાર, પિતૃ અને ધાર્મિક સંકલ્પ એક જ વ્યવસ્થામાં જોડાય છે. કદાચ આ જ કારણે પિતૃપક્ષનું દાન આજના અર્થમાં ‘ચેરિટી’ કરતાં જુદું છે. ચેરિટીનો કેન્દ્ર ઘણીવાર લાભાર્થી હોય છે. પિતૃકર્મના દાનમાં લાભાર્થીનું મહત્વ છે જ, પરંતુ તેની સાથે દાતાની ધાર્મિક સ્થિતિ પણ બદલાય છે. તે પોતાની સંપત્તિમાંથી એક ભાગ છોડે છે અને તેને પોતાના પહેલાં ગયેલા જીવન સાથે જોડે છે. દાનની વસ્તુ કોઈ જીવિત વ્યક્તિના હાથમાં જાય છે, પરંતુ દાનનો અર્થ પેઢીઓની વચ્ચે રહે છે.
મૃત્યુ પછી માણસના નામે શું બાકી રહે છે? સંપત્તિ નહીં, કારણ કે તે વહેંચાઈ જાય છે. ઘર નહીં, કારણ કે તેના માલિક બદલાય છે. વસ્તુઓ નહીં, કારણ કે તે કોઈ બીજાના ઉપયોગમાં આવે છે. સૌથી લાંબું કદાચ સ્મરણ રહે છે અને જ્યારે એ સ્મરણ કોઈ જીવિત માણસને પોતાના અધિકારમાંથી કંઈક છોડવા પ્રેરે છે ત્યારે સ્મરણ નિષ્ક્રિય રહેતું નથી. તે ધર્મકર્મ બની જાય છે. પિતૃપક્ષની દ્વાદશી પર પિતૃઓના નામે કરવામાં આવતું દાન એટલે આ અર્થમાં કોઈ દૂર બેઠેલા મૃતકને વસ્તુ મોકલવાનો પ્રયાસ નથી. તે જીવિત માણસ દ્વારા પોતાની સંપત્તિ, પોતાની માલિકી અને પોતાના ‘હું’ની સીમામાંથી એક ભાગ બહાર કાઢીને તેને ધર્મ સાથે જોડવાની ક્રિયા છે. શાસ્ત્રોમાં દાન માટે દાતાની શક્તિ, પાત્રની યોગ્યતા અને સંકલ્પને જે સ્થાન મળ્યું છે, તે બતાવે છે કે આ પરંપરાની અંદર આર્થિક વ્યવહાર કરતાં ઘણો મોટો વિચાર કામ કરે છે.
અને અહીં પિતૃપક્ષનો સૌથી સુંદર બૌદ્ધિક પાઠ છુપાયેલો છે કે જે વ્યક્તિ હવે લઈ શકતી નથી, તેના નામે આપવાનું શા માટે ચાલુ રાખવું? કારણ કે પિતૃકર્મમાં દાનનો હેતુ મૃતકની જરૂરિયાત પૂરી કરવો જેટલો નથી, જીવિત માણસને પોતાના જીવનથી આગળની કોઈ મોટી પરંપરા સાથે જોડવો પણ છે. વસ્તુ હાથમાંથી નીકળી જાય છે, પરંતુ તેના સાથે જોડાયેલો સંકલ્પ પેઢીઓમાં આગળ વધે છે. દાન ત્યાંથી શરૂ થાય છે જ્યાં ‘મારું’ થોડું ઓછું થાય અને ‘ધર્મ’ થોડું મોટું બને.
