કેટલીક વિદાય એવી હોય છે, જેને સ્વીકારતા માણસની આખી જિંદગી વીતી જાય છે. વૃદ્ધ માતા-પિતાને વિદાય આપવી પણ સરળ નથી, પરંતુ જે સંતાનને માતા-પિતાએ પોતાની આંખો સામે મોટું થતું જોયું હોય, જેની સાથે ભવિષ્યનાં સપનાં જોડ્યાં હોય, જેના જીવનની શરૂઆતમાં જ પરિવાર તેની આખી જિંદગીનાં ચિત્રો દોરવા લાગ્યો હોય, એ સંતાનને અકાળે વિદાય આપવાનો વિચાર પણ માણસને અંદરથી હચમચાવી દે છે. જે હાથ પકડીને ચાલતા શીખવ્યું હોય, જેનો અવાજ ઘરની ઓળખ બની ગયો હોય, જેની હાજરીમાં ભવિષ્યની અસંખ્ય શક્યતાઓ દેખાતી હોય, તેની ગેરહાજરીમાં પરિવારને જાણે સમય જ અટકી ગયો હોય એવો અનુભવ થાય છે. મૃત્યુ જીવનનો અંત છે એ વાત સમજાય છે, પરંતુ દરેક મૃત્યુને મનથી સ્વીકારી લેવું એટલું સરળ નથી. ખાસ કરીને જ્યારે વિદાયની ક્ષણ એવી ઉંમરે આવી હોય જ્યારે જીવનને હજુ લાંબો રસ્તો કાપવાનો બાકી હોય.
ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોનું સ્મરણ જુદી જુદી તિથિઓ અને વિધિઓ સાથે જોડાયેલું છે. પિતૃપક્ષની ત્રયોદશી આ સંદર્ભમાં એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ગુજરાતમાં આ તિથિ ‘તેરસ શ્રાદ્ધ’ અને ‘બાલભોળાની તેરસ’ જેવા નામોથી પણ ઓળખાય છે. પરંપરાગત રીતે આ દિવસે ત્રયોદશી તિથિએ અવસાન પામેલા સ્વજનો ઉપરાંત નાની ઉંમરે મૃત્યુ પામેલાં સંતાનોના શ્રાદ્ધનું પણ વિશેષ મહત્વ માનવામાં આવે છે. આ પરંપરા પાછળ માત્ર મૃત્યુની તિથિ પ્રમાણે ધાર્મિક કર્મ કરવાની વ્યવસ્થા નથી, પરિવારના એવા સભ્યોને પણ સ્મરણમાં સ્થાન આપવાનો ભાવ છે, જેમનું જીવન સામાન્ય રીતે અપેક્ષિત ગણાતી ઉંમર સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ પૂરું થઈ ગયું.
જે જીવન પૂરું ખીલી પણ ન શક્યું હોય, તેના સ્મરણ માટેની પરંપરા
માણસના જીવનમાં કેટલીક ઘટનાઓ એવી હોય છે, જેનો અર્થ શોધવા માટે તેની પાસે શબ્દો પણ ઓછા પડી જાય છે. બાળકનું મૃત્યુ એમાંની એક છે. વૃદ્ધ વ્યક્તિના અવસાનને પણ પરિવાર ઊંડા દુઃખ સાથે અનુભવે છે, પરંતુ બાળકના મૃત્યુમાં એક અલગ પ્રકારની પીડા રહેલી છે. અહીં પરિવાર કોઈ વ્યક્તિની ગેરહાજરીથી જ દુઃખી નથી હોતો, તેની સાથે જોડાયેલાં અસંખ્ય સંભવિત ભવિષ્ય પણ અચાનક અદૃશ્ય થઈ જાય છે. જે ઉંમરે બાળકને દુનિયા ઓળખવાની હોય, પરિવારને નવાં સપનાં આપવાનાં હોય અને જીવનના અનેક અનુભવો મેળવવાના હોય, એ જ ઉંમરે જીવનનો અંત આવી જાય ત્યારે પાછળ રહી ગયેલા લોકો માટે સ્મૃતિ અને શોક બંનેનું સ્વરૂપ જુદું બની જાય છે.
પિતૃપક્ષની ત્રયોદશી સાથે જોડાયેલી પરંપરા આ પ્રકારનાં અવસાન પામેલાં સંતાનોના ધાર્મિક સ્મરણને વિશેષ સ્થાન આપે છે. અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. ત્રયોદશીનું શ્રાદ્ધ માત્ર અકાળે મૃત્યુ પામેલા લોકો માટે જ નક્કી કરાયેલું નથી. જે સ્વજનનું અવસાન ભાદરવા કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી તિથિએ થયું હોય, તેમના માટે પણ આ તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. તેની સાથે નાની ઉંમરે અવસાન પામેલાં સંતાનો માટે આ દિવસનું વિશેષ મહત્વ પરંપરાગત પંચાંગોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. એટલે આ તિથિનો સંબંધ મૃત્યુની ચોક્કસ તિથિ સાથે પણ છે અને બાળવયે વિદાય પામેલા સ્વજનોના સ્મરણ સાથે પણ છે.
‘બાલભોળાની તેરસ’ અને ગુજરાતની ધાર્મિક પરંપરા
ગુજરાતમાં પિતૃપક્ષની ત્રયોદશીને ‘બાલભોળાની તેરસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ નામની પાછળની પરંપરા ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે, કારણ કે તે ત્રયોદશીના શ્રાદ્ધને બાળવયે અવસાન પામેલાં સંતાનોના સ્મરણ સાથે જોડે છે. કોઈ પરિવાર માટે બાળકનું મૃત્યુ માત્ર એક વ્યક્તિની વિદાય નથી હોતું. બાળક સાથે જોડાયેલી રોજિંદી ટેવો, ઘરમાં સંભળાતો અવાજ, રમકડાં, કપડાં અને તેની સાથે જોવામાં આવેલાં ભવિષ્યનાં સપનાં બધું જ સ્મૃતિનો ભાગ બની જાય છે. સમય જતાં ઘરની વસ્તુઓ બદલાય છે, લોકો ફરી જીવનની ગતિમાં જોડાય છે, પરંતુ એ વિદાયની સ્મૃતિ પરિવારના જીવનમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખે છે.
ધાર્મિક પરંપરાઓ આવાં સ્મરણને ચોક્કસ સમય અને વિધિ સાથે જોડે છે. પિતૃપક્ષની ત્રયોદશી એમાંનું એક ઉદાહરણ છે. અહીં સ્મરણ કોઈ એક વ્યક્તિની અંગત યાદ સુધી સીમિત રહેતું નથી, તેને પરિવારના ધાર્મિક જીવનમાં સ્થાન મળે છે. જે સ્વજનને પરિવાર રોજિંદા જીવનમાં યાદ કરે છે, તેના માટે નિર્ધારિત તિથિએ ધાર્મિક કર્મ કરવાની પરંપરા સ્મરણને એક સામૂહિક સ્વરૂપ આપે છે. આ રીતે ‘બાલભોળાની તેરસ’ ગુજરાતની પિતૃપરંપરામાં એવી વિશેષ ઓળખ ધરાવે છે, જે બાળવયે અવસાન પામેલાં સંતાનોના સ્મરણને તિથિ આધારિત શ્રાદ્ધ સાથે જોડે છે. ત્રયોદશી શ્રાદ્ધને ‘કાકબલી’ અને ‘તેરસ શ્રાદ્ધ’ જેવાં નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, જોકે પ્રદેશ પ્રમાણે નામ અને રીતમાં ફેરફાર જોવા મળે છે.
શાસ્ત્રોમાં તિથિનું સ્થાન અને શ્રાદ્ધની પરંપરા
હિંદુ ધર્મપરંપરામાં શ્રાદ્ધ માટે અવસાન પામેલા સ્વજનની તિથિને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ગરુડ પુરાણ સાથે જોડાયેલી શ્રાદ્ધવિષયક પરંપરાઓમાં પણ જે તિથિએ અવસાન થયું હોય તે તિથિએ શ્રાદ્ધ કરવાના વિચારને સ્થાન મળે છે. પિતૃપક્ષ દરમિયાન અલગ અલગ તિથિઓ પર કરવામાં આવતાં શ્રાદ્ધની વ્યવસ્થા આ જ તિથિ આધારિત ધાર્મિક પરંપરાનો ભાગ છે. ત્રયોદશીનું વિશિષ્ટ સ્થાન સમજવા માટે આ પૃષ્ઠભૂમિ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે એક તરફ ત્રયોદશી તિથિએ અવસાન પામેલા સ્વજનો સાથે જોડાયેલી છે અને બીજી તરફ બાળવયે મૃત્યુ પામેલાં સંતાનોના સ્મરણ માટે પણ જાણીતી છે.
અહીં શાસ્ત્રીય પરંપરા અને પ્રચલિત લોકાચાર વચ્ચેનો ભેદ પણ ધ્યાનમાં રાખવો જોઈએ. પિતૃકર્મના નિયમો વિવિધ સ્મૃતિગ્રંથો, પુરાણો, ધર્મનિબંધો અને પ્રાદેશિક પરંપરાઓમાંથી પસાર થઈને વર્તમાન સુધી પહોંચ્યા છે. દરેક પ્રથા માટે એક જ ગ્રંથમાં એક જ વાક્યમાં સંપૂર્ણ વિધાન મળી જાય એવું જરૂરી નથી. કેટલીક પરંપરાઓનો આધાર ધર્મશાસ્ત્રીય સંદર્ભોમાં મળે છે, જ્યારે કેટલીકની ઓળખ પ્રદેશમાં પેઢીઓથી ચાલતા આચાર અને નામોમાં વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. ‘બાલભોળાની તેરસ’ને સમજતી વખતે પણ આ બંને સ્તરોને સાથે રાખવાં જોઈએ. ત્રયોદશી શ્રાદ્ધની તિથિ આધારિત પરંપરા અને બાળવયે અવસાન પામેલાં સંતાનો માટે તેનું વિશેષ મહત્વ, આ બંને પાસાંને અલગ પાડવાથી શાસ્ત્રીય આધાર વધુ સ્પષ્ટ બને છે.
અકાળ વિદાય અને પરિવારની સ્મૃતિ
મૃત્યુ પછી પરિવાર પોતાના સ્વજનને કેવી રીતે યાદ રાખે છે, એ દરેક પરિવાર માટે જુદો અનુભવ હોય છે. કોઈને જૂની તસવીરોમાં પોતાના સ્વજનની હાજરી અનુભવાય છે, કોઈને તેની બોલવાની રીત યાદ આવે છે તો કોઈને રોજિંદા જીવનની કોઈ સામાન્ય ઘટના અચાનક તેની ગેરહાજરીની યાદ અપાવે છે. અકાળે વિદાય પામેલાં સંતાનોના કિસ્સામાં આ સ્મૃતિ ઘણીવાર તેમની સાથે જીવવાના સમય કરતાં તેમની સાથે જીવવાના રહી ગયેલા સમયની આસપાસ પણ રચાય છે. જે પ્રસંગો આવવાના હતા, જે ઉંમરે પહોંચવાનું હતું, જે સંબંધો રચાવાના હતા અને જે સપનાં પૂરાં થવાનાં હતાં, એ બધું પરિવારની યાદમાં એક અલગ જ સ્થાન ધરાવે છે.
ધાર્મિક તિથિ પર કરવામાં આવતું સ્મરણ આ વ્યક્તિગત અનુભવને પરિવારની પરંપરા સાથે જોડે છે. પિતૃપક્ષની ત્રયોદશીનું મહત્વ આ દૃષ્ટિએ પણ સમજાય છે. અહીં મૃત્યુ પામેલાં સંતાનને પરિવારના ભૂતકાળના એક પ્રસંગ તરીકે ભૂલી જવાનું નથી, તેના સ્મરણને ધાર્મિક જીવનમાં સ્થાન આપવાનું છે. આ પરંપરા શોકને એક જ રીતે અનુભવવાની ફરજ પાડતી નથી, કે દરેક પરિવારની લાગણી એકસરખી હોય એવું પણ માનતી નથી. તે એક નિર્ધારિત તિથિ આપે છે, જેના દ્વારા પરિવાર પોતાના દિવંગત સ્વજનને યાદ કરી શકે છે અને પેઢીઓથી ચાલતા ધાર્મિક આચરણમાં તેનું સ્મરણ જાળવી શકે છે.
ત્રયોદશીનું વિશેષ સ્થાન
પિતૃપક્ષની દરેક તિથિની પોતાની પરંપરા અને ઓળખ છે. ત્રયોદશીનું વિશેષ સ્થાન એ છે કે તે તિથિએ અવસાન પામેલા સ્વજનોના શ્રાદ્ધ ઉપરાંત બાળવયે વિદાય પામેલાં સંતાનોના સ્મરણ સાથે પણ જોડાયેલી છે. આ પરંપરાને સમજતી વખતે તેને અકાળ મૃત્યુના દરેક પ્રકાર માટેની એકમાત્ર તિથિ માની લેવી યોગ્ય નથી. હિંસક મૃત્યુ, અકસ્માત કે અન્ય અસામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં થયેલાં અવસાન સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ માટે પિતૃપક્ષની ચતુર્દશીનું અલગ મહત્વ છે. ત્રયોદશી અને ચતુર્દશીની આ ભિન્નતા જાળવવાથી બંને તિથિઓના ધાર્મિક સંદર્ભો પોતાની આગવી ઓળખ સાથે સમજી શકાય છે.
બાળક કે યુવાન વયે અવસાન પામેલા સ્વજનની વિદાય પરિવાર માટે કેટલી અસહ્ય હોય શકે છે, તે સમજવા માટે કોઈ જટિલ દાર્શનિક સિદ્ધાંતની જરૂર નથી. પરંતુ ધાર્મિક પરંપરાએ આ દુઃખને સ્મરણ અને વિધિનું સ્થાન આપ્યું છે, એ બાબત નોંધપાત્ર છે. ‘બાલભોળાની તેરસ’ અને ત્રયોદશી શ્રાદ્ધ આ પરંપરાની એવી ઓળખ છે, જેમાં નાની ઉંમરે વિદાય પામેલા સ્વજનોને પણ પિતૃપક્ષના ધાર્મિક સ્મરણમાં સ્થાન મળે છે. જીવનની અવધિ ભલે ટૂંકી રહી હોય, પરિવારના જીવનમાં એ વ્યક્તિનું સ્થાન તેની ઉંમરથી નક્કી થતું નથી. પિતૃપક્ષની ત્રયોદશી આ સ્મરણને ધાર્મિક પરંપરામાં જાળવી રાખતો એક વિશેષ અવસર છે.
