સરકારની આવક વધારવાની વાત આવે ત્યારે સામાન્ય રીતે કરવેરા, ઉદ્યોગોમાં રોકાણ, સરકારી યોજનાઓ કે કેન્દ્ર તરફથી મળતા ભંડોળની ચર્ચા થાય છે. પરંતુ સરકારની પોતાની કંપનીઓ કેવી રીતે કામ કરે છે, તેમનું માળખું કેવું છે અને તેમાંથી સરકારને કેટલો આર્થિક ફાયદો થાય છે તેની ચર્ચા પ્રમાણમાં ઓછી થાય છે. ગુજરાતમાં ઊર્જા ક્ષેત્રની સરકારી કંપનીઓના મર્જર અને તેના પછી રાજ્ય સરકારને મળેલા રેકોર્ડ ડિવિડન્ડની ઘટના આ દૃષ્ટિએ ધ્યાન ખેંચે છે.
ગુજરાત સરકારે પોતાની કંપનીઓના માળખામાં ફેરફાર કર્યો અને હવે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે આ કંપનીઓ પાસેથી રાજ્યને કુલ ₹384.67 કરોડનું ડિવિડન્ડ મળ્યું છે. રાજ્ય સરકારના નિયંત્રણ હેઠળની કોઈ એક કંપની કે એકમ દ્વારા એક જ નાણાકીય વર્ષમાં સરકારને ચૂકવવામાં આવેલી આ અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ડિવિડન્ડની રકમ છે. આ આંકડો માત્ર મોટો ચેક મળવાની વાત નથી. તેની પાછળ સરકારી કંપનીઓના માળખા, સરકારની સીધી ભાગીદારી અને તેમાંથી રાજ્યને મળતા આર્થિક વળતરની આખી વાત છે.
1 મેના રોજ શું બદલાયું?
આ આખી ઘટનાની શરૂઆત સમજવા માટે 1 મે, 2026ના રોજ પાછા જવું પડે. ગુજરાત સ્થાપના દિવસ એટલે કે ગુજરાત ગૌરવ દિવસના અવસરે રાજ્યના પેટ્રોલિયમ અને ગેસ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા કંપની જૂથના પુનર્ગઠનની યોજના અમલમાં આવી. આ યોજનાને ‘સ્કીમ ઑફ અરેન્જમેન્ટ’ કહેવામાં આવે છે. કંપનીઓના માળખામાં ફેરફાર કરવા, કેટલીક કંપનીઓને એકીકૃત કરવા અને અમુક વ્યવસાયોને અલગ કંપનીમાં રાખવા માટે આવી યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. ગુજરાતના કિસ્સામાં પણ મુખ્ય હેતુ ગેસ અને ઊર્જા ક્ષેત્રના વિવિધ વ્યવસાયોને નવેસરથી ગોઠવવાનો હતો.
A historic financial milestone for Gujarat’s energy sector! Received dividend cheques totaling a record ₹384.67 crore for FY 2025-26 from Gujarat Energy Limited (GEL) and GSPL Transmission Limited (GTL) in Gandhinagar today. This is the highest-ever dividend paid to the State Government by any state-owned enterprise in a single financial year. The successful implementation of the recent ‘Scheme of Arrangement’ has truly unlocked the financial potential of our energy PSUs. With the state’s direct shareholding increasing to approximately 38% in both companies, the government has received ₹324 crore from GEL and ₹60.67 crore from GTL. To put this phenomenal growth into perspective, this single-year payout is almost four times the combined dividend received over the previous three years! This robust financial participation by our public sector enterprises will significantly boost the state’s revenue and further accelerate our ongoing developmental and public welfare initiatives.
— Bhupendra Patel (@Bhupendrapbjp) October 14, 2026
આ યોજનાના ભાગરૂપે ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન એટલે કે GSPC, ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોનેટ લિમિટેડ એટલે કે GSPL અને GSPC એનર્જી લિમિટેડ સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયિક માળખામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો. GSPC અને GSPC એનર્જી લિમિટેડનું ગુજરાત ગેસ લિમિટેડ સાથે એકીકરણ થયું અને ગુજરાત ગેસનું નામ બદલીને ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ એટલે કે GEL રાખવામાં આવ્યું. બીજી તરફ, GSPLનો ગેસ ટ્રાન્સમિશનનો વ્યવસાય અલગ કરીને GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડ એટલે કે GTLમાં મૂકવામાં આવ્યો. એટલે કે ગેસના વિવિધ વ્યવસાયોને એક જ કંપનીના માળખામાં ગોઠવવાની સાથે ગેસ ટ્રાન્સમિશનને અલગ કંપની તરીકે રાખવામાં આવ્યું. આ ફેરફાર 1 મેના રોજ અમલમાં આવ્યો હતો.
અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે. ગેસનું વેચાણ કરવું, ગેસના પુરવઠાનું સંચાલન કરવું અને ગેસને પાઇપલાઇન દ્વારા એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચાડવો, આ બધાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં અલગ પ્રકારના વ્યવસાય છે. ગેસ ટ્રાન્સમિશનનો વ્યવસાય મુખ્યત્વે પાઇપલાઇનના માધ્યમથી ગેસને પુરવઠાના સ્થળેથી માંગ ધરાવતા વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવા સાથે સંબંધિત છે. જ્યારે ગેસના વેપાર, ઉત્પાદન અને વિતરણ સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓનું કાર્યક્ષેત્ર અલગ છે. પુનર્ગઠન બાદ ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડનું માળખું ઊર્જા ક્ષેત્રના અનેક વ્યવસાયોને આવરી લેતું બન્યું, જ્યારે GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડને ગેસના પરિવહન પર કેન્દ્રિત કંપની તરીકે ગોઠવવામાં આવી. આથી આ ફેરફાર માત્ર નામ બદલવા પૂરતો મર્યાદિત નહોતો, પરંતુ કંપનીઓ કયા વ્યવસાય હેઠળ કામ કરશે તેનું પુનર્ગઠન પણ હતું.
સરકારની ભાગીદારીમાં કેટલો ફેરફાર થયો?
આ પુનર્ગઠનનો સૌથી મહત્વનો ભાગ સરકારની સીધી ભાગીદારીમાં થયેલો ફેરફાર છે. કોઈ કંપનીમાં સરકારની ભાગીદારી કેટલી છે, તેનાથી કંપનીના નફામાંથી સરકારને મળતા ડિવિડન્ડની રકમ પર અસર પડી શકે છે. ડિવિડન્ડ એટલે કંપની પોતાના શેરધારકોને વહેંચે તે નફાનો હિસ્સો. કંપની કેટલું ડિવિડન્ડ ચૂકવશે તે તેના નાણાકીય પરિણામો, નફાની સ્થિતિ, નીતિ અને સંબંધિત મંજૂરીઓ પર આધાર રાખે છે. સરકાર કંપનીની શેરધારક હોય ત્યારે તેને પણ પોતાની ભાગીદારીના પ્રમાણ પ્રમાણે ડિવિડન્ડ મળી શકે છે.
પુનર્ગઠન પહેલાં ગુજરાત સરકારની ગુજરાત ગેસ લિમિટેડમાં સીધી ભાગીદારી આશરે 6 ટકા હતી. યોજના અમલમાં આવ્યા પછી ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડમાં સરકારની સીધી ભાગીદારી વધીને આશરે 38 ટકા થઈ. બીજી તરફ, GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડમાં અગાઉ સરકારની સીધી ભાગીદારી નહોતી, પરંતુ પુનર્ગઠન બાદ તેમાં પણ સરકારની આશરે 38 ટકા ભાગીદારી થઈ. આમ, એક તરફ ગુજરાત ગેસ સાથે સંકળાયેલું માળખું વિસ્તરીને ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ બન્યું અને બીજી તરફ ગેસ ટ્રાન્સમિશનનો વ્યવસાય અલગ કંપનીમાં ગોઠવાયો. બંને કંપનીઓમાં સરકારની સીધી ભાગીદારી લગભગ 38 ટકા થઈ જવી આ આખી યોજનાનું એક મહત્વનું પરિણામ હતું.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો સરકાર માત્ર આ કંપનીઓની કામગીરી પર નજર રાખતી સંસ્થા નથી, પરંતુ તેમાં સીધી ભાગીદારી ધરાવતી શેરધારક પણ છે. કંપનીના નાણાકીય પરિણામો સારાં રહે અને તે ડિવિડન્ડ ચૂકવે તો સરકારને તેનો આર્થિક લાભ મળે છે. તેથી કંપનીઓનું માળખું કેવું છે અને સરકારની તેમાં કેટલી સીધી ભાગીદારી છે, તે બંને બાબતો મહત્વની બને છે. જોકે, શેરમાં ભાગીદારી વધે એટલે દરેક સંજોગોમાં ડિવિડન્ડ પણ એટલા જ પ્રમાણમાં વધી જાય એવું નથી. કંપનીની કમાણી અને ડિવિડન્ડ ચૂકવવાના નિર્ણય સહિતનાં પરિબળો પણ એટલાં જ મહત્વનાં છે.
એક જ વર્ષમાં ₹384.67 કરોડનું ડિવિડન્ડ
હવે આ પુનર્ગઠન પછી સામે આવેલા આંકડા પર નજર કરીએ. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડે રાજ્ય સરકારને ₹324 કરોડનું ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યું છે. જ્યારે GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડે ₹60.67 કરોડનું ડિવિડન્ડ આપ્યું છે. બંને રકમનો સરવાળો કરીએ તો કુલ આંકડો ₹384.67 કરોડ થાય છે. ગુજરાત સરકારની સત્તાવાર જાહેરાત અનુસાર રાજ્ય સરકારના નિયંત્રણ હેઠળની કોઈ કંપનીએ એક જ નાણાકીય વર્ષમાં ચૂકવેલી આ અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ડિવિડન્ડની રકમ છે. 14 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ ગાંધીનગરમાં આ ડિવિડન્ડની રકમના ચેક મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલને સોંપવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રસંગે ઊર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ મંત્રી ઋષિકેશ પટેલ સહિતના અગ્રણીઓ અને અધિકારીઓ પણ હાજર રહ્યા હતા.
₹384.67 કરોડનો આંકડો પોતાની રીતે મહત્વનો છે, પરંતુ તેની સાથે અગાઉનાં વર્ષોના આંકડાની સરખામણી કરવામાં આવે તો ફેરફાર વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2022-23થી 2024-25 દરમિયાન ગુજરાત ગેસ લિમિટેડે રાજ્ય સરકારને કુલ આશરે ₹81.55 કરોડનું ડિવિડન્ડ ચૂકવ્યું હતું. તેની સામે, પુનર્ગઠન પછી પ્રથમ નાણાકીય વર્ષ ગણાતા 2025-26માં માત્ર ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ તરફથી જ ₹324 કરોડનું ડિવિડન્ડ મળ્યું. એટલે કે અગાઉનાં ત્રણ નાણાકીય વર્ષમાં ગુજરાત ગેસ તરફથી મળેલી કુલ ડિવિડન્ડની રકમની સરખામણીએ એક જ વર્ષમાં ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડ પાસેથી લગભગ ચાર ગણું ડિવિડન્ડ મળ્યું છે. આ સરખામણીથી રાજ્ય સરકારને મળેલા આર્થિક વળતરના કદનો અંદાજ આવે છે.
પુનર્ગઠનથી રાજ્યને ફાયદો કેવી રીતે થયો?
અહીં સવાલ થાય કે કંપનીઓનું પુનર્ગઠન તો મે મહિનામાં થયું તો રાજ્યને આટલું મોટું ડિવિડન્ડ મળવા પાછળ તેનું શું મહત્વ છે? તેનો જવાબ કંપનીઓનાં જૂનાં માળખા અને નવાં માળખા વચ્ચેના તફાવતમાં છે. કંપનીઓના જૂના માળખામાં સરકારને ડિવિડન્ડના માધ્યમથી મળતો સીધો આર્થિક લાભ મર્યાદિત હતો. પુનર્ગઠન બાદ ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડમાં સરકારની સીધી ભાગીદારી આશરે 6 ટકાથી વધીને 38 ટકા થઈ અને GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડમાં પણ સરકારને આશરે 38 ટકા સીધી ભાગીદારી મળી. આ ફેરફારથી બંને કંપનીઓ તરફથી સરકારને મળતા ડિવિડન્ડનું મહત્વ વધ્યું.
ગુજરાત એનર્જી લિમિટેડનાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને GSPL ટ્રાન્સમિશન લિમિટેડનાં વાઇસ ચેરપર્સન અવંતિકા સિંઘે પણ જણાવ્યું હતું કે જૂનાં કોર્પોરેટ માળખાને કારણે સરકારને ડિવિડન્ડ દ્વારા મળતા લાભની ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે મર્યાદિત હતી. તેમના મતે, સ્કીમ ઑફ અરેન્જમેન્ટથી કંપનીની નાણાકીય ક્ષમતાનો વધુ સારો ઉપયોગ કરવાની તક ઊભી થઈ છે અને રાજ્યના વિકાસ તથા જનકલ્યાણ માટે વધુ મોટું યોગદાન આપવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે.
જોકે, આ આંકડાઓને સમજતી વખતે એક તફાવત ધ્યાનમાં રાખવો જોઈએ. ₹384.67 કરોડ એ સરકારને મળેલું ડિવિડન્ડ છે, કંપનીઓનો કુલ નફો નથી. એ જ રીતે, અગાઉનાં ત્રણ વર્ષમાં મળેલા ₹81.55 કરોડ અને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં મળેલા ડિવિડન્ડની સરખામણીથી વધેલા આર્થિક વળતરનો અંદાજ મળે છે. કંપનીઓની કમાણી, નાણાકીય સ્થિતિ, શેરધારકોના હિત અને ડિવિડન્ડના નિર્ણય જેવાં પરિબળો પણ પરિણામને અસર કરે છે. જોકે, સરકારની સીધી ભાગીદારીમાં થયેલો મોટો ફેરફાર અને તેના પછી મળેલું રેકોર્ડ ડિવિડન્ડ, બંને આ ઘટનાને મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
સરકારી કંપનીઓનું માળખું પણ આવકનો મુદ્દો છે
સરકાર પાસે આવક મેળવવાના અનેક રસ્તા હોય છે. કરવેરા અને ફી ઉપરાંત, સરકારની માલિકી અથવા નિયંત્રણ હેઠળની કંપનીઓ પાસેથી મળતું ડિવિડન્ડ પણ રાજ્યની આવકનો એક ભાગ છે. સરકારી કંપનીઓ માત્ર સેવાઓ પૂરી પાડે કે વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં કામગીરી કરે એટલું જ નથી, પરંતુ નાણાકીય રીતે સક્ષમ હોય તો સરકારને આવક પણ આપી શકે છે. આ આવકનો ઉપયોગ રાજ્યની પ્રાથમિકતાઓ અને બજેટરી જરૂરિયાતો અનુસાર થઈ શકે છે. ગુજરાત સરકારને મળેલા ₹384.67 કરોડના ડિવિડન્ડના કિસ્સામાં પણ સરકાર તરફથી તેને રાજ્યની આવક વધારવા અને વિકાસલક્ષી તથા જનકલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવ્યું છે.
આ આખી ચર્ચામાં એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકારી કંપનીઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેમના નામ, કદ કે તેમની પાસે રહેલી સંપત્તિના આધારે ન થવું જોઈએ. કંપનીનું માળખું કેટલું અસરકારક છે, સરકારની સીધી ભાગીદારી કેટલી છે અને કંપનીમાંથી રાજ્યને કેટલું નાણાકીય વળતર મળે છે, તે પણ એટલું જ મહત્વ ધરાવે છે. ગુજરાતના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં થયેલા પુનર્ગઠન બાદ રાજ્ય સરકારને મળેલું રેકોર્ડ ડિવિડન્ડ આ ચર્ચાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
ગુજરાત સરકારના આ નિર્ણયનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે આખા નાણાકીય ચિત્રને જોવું જરૂરી છે. એક તરફ કંપનીઓના માળખામાં ફેરફાર થયો, બીજી તરફ સરકારની સીધી ભાગીદારી વધી અને ત્યારબાદ રાજ્યને એક જ નાણાકીય વર્ષમાં ₹384.67 કરોડનું ડિવિડન્ડ મળ્યું. આ આંકડો રાજ્યની આવકમાં ઉમેરાતી નોંધપાત્ર રકમ દર્શાવે છે. હવે આ પુનર્ગઠન લાંબાગાળે કંપનીઓની કામગીરી, નાણાકીય ક્ષમતા અને રાજ્યને મળતા વળતરમાં કેવા પરિણામો આપે છે, તેના પર પણ નજર રહેશે. પરંતુ હાલ પૂરતું, ગુજરાતની સરકારી કંપનીઓના પુનર્ગઠન અને રાજ્યને મળેલા રેકોર્ડ ડિવિડન્ડે એક મહત્વનો મુદ્દો સામે મૂક્યો છે કે સરકારી કંપનીઓનું યોગ્ય માળખું અને તેમાં સરકારની ભાગીદારી પણ રાજ્યની આવકના ગણિતને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
રાજ્યની આર્થિક પ્રગતિ માટે નવા ઉદ્યોગો લાવવા અને રોકાણ વધારવાની સાથે સરકારી કંપનીઓની ક્ષમતાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો પણ જરૂરી છે. ગુજરાત સરકારે ઊર્જા ક્ષેત્રની કંપનીઓના મર્જર દ્વારા આ દિશામાં પહેલ કરી છે. તેના પરિણામે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં રાજ્ય સરકારને ₹384.67 કરોડનું રેકોર્ડ ડિવિડન્ડ મળ્યું છે. આ રકમ રાજ્યની તિજોરીમાં ઉમેરાયેલી આવક છે, જેનો ઉપયોગ વિકાસ અને જનકલ્યાણનાં કાર્યો માટે થઈ શકે છે. રાજ્યના આર્થિક હિતને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારી કંપનીઓના માળખામાં કરાયેલા ફેરફારથી મળેલું આ વળતર ગુજરાત સરકારના આર્થિક આયોજનની સફળતામાં વધુ એક નોંધપાત્ર પ્રકરણ ઉમેરે છે.
